18.2.1 Onpartijdigheid

De notaris oefent zijn ambt in onafhankelijkheid uit en behartigt de belangen van alle bij de rechtshandeling betrokken partijen op onpartijdige wijze met de grootst mogelijke zorgvuldigheid. De notaris mag zijn ambt niet uitoefenen in dienstbetrekking of in enig ander verband waardoor zijn onafhankelijkheid of onpartijdigheid wordt of kan worden beïnvloed (17 leden 1 en 2 Wna). In de Verordening beroeps- en gedragsregels 20111 (hierna: Verordening) wordt deze norm uitgewerkt en geconcretiseerd.2 De notaris behartigt de belangen van ‘alle bij de rechtshandeling betrokken personen’.3 De onpartijdigheid geldt alleen voor de verrichting door de notaris van de aan hem bij of krachtens de wet opgedragen werkzaamheden, zoals het passeren van akten.

Ongeacht dus wie de notaris bij de zaak heeft betrokken en wie zijn rekening betaalt, dient de notaris in beginsel de belangen van alle bij de rechtshandeling betrokken partijen te behartigen. Als ‘alle bij de rechtshandeling betrokken partijen’ hebben te gelden alle partijen bij de rechtshandeling. Bij een koop dus zowel de verkoper als de koper. Een bijzondere verschijningsvorm van de notariële onpartijdigheid is de ‘compenserende onpartijdigheid’4 waarmee wordt bedoeld dat de notaris teneinde een gelijkwaardige positie voor partijen te bewerkstelligen, iets meer dient te leunen in de richting van de juridisch onkundiger of maatschappelijk zwakkere partij.5 De projectontwikkelaar die koopt van de oude vrouw, is het bekende voorbeeld. Ervan uitgaande dat de notaris is ingehuurd door de projectontwikkelaar zal een voorbeeldige vervulling door de notaris van zijn onafhankelijke rol hem doorgaans niet in dank worden afgenomen. Het is echter mogelijk dat de notaris niet de belangen van beide partijen in gelijke mate behartigt, maar als adviseur van een van beide partijen optreedt. Als de notaris de belangen van één partij behartigt en dus als diens adviseur optreedt, is artikel 17 Wna niet van toepassing. In dat geval moet de notaris zijn positie aan de wederpartij duidelijk kenbaar maken.6 Indien een van de partijen door de notaris als partijadviseur wordt bijgestaan, is het de notaris overigens toegestaan om ook de desbetreffende akte te passeren, mits alle betrokkenen, waaronder de notaris zelf, daarmee instemmen, op grond van aan hen vooraf verstrekte informatie (18 lid 2 Verordening). Op grond van artikel 18 lid 3 van de Verordening dient de instrumenterend notaris zich terug te trekken zodra een niet aanstonds overbrugbaar belangenconflict tussen partijen is ontstaan of dreigt te ontstaan over zijn rol.

Het is soms niet eenvoudig onpartijdig te zijn, het is nog moeilijker soms onpartijdig, dan weer partijdig te zijn en ook in die wisselende rollen te worden herkend. De partijnotaris is in die zin een wat problematische figuur en de rol als partijadviseur draagt ook niet bij aan de herkenbaarheid van de notaris als beroepsbeoefenaar die in beginsel onafhankelijk is. De kwaliteit van notaris stelt mijns inziens grenzen aan de mogelijkheid om als partijadviseur op te treden. Deze kan, ook na kenbaarmaking en instemming van de andere partij, niet al te ver gaan. Een niets- en niemand ontziend partijadviseur kan hij niet zijn. Aan de notaris kleeft nu eenmaal een bepaalde ambtelijke statuur van onpartijdigheid die hij niet kan verloochenen. Zo meen ik dat een advocaat eerder gebruik kan maken van kennelijke onwetendheid of ondeskundigheid van de wederpartij van zijn cliënt of diens adviseur dan dat de notaris dit kan. De advocaat is, in tegenstelling tot de notaris, juist principieel partijdig, en de behartiging van de hem toevertrouwde belangen van zijn cliënt staan op de eerste plaats. Deze belangen zullen slechts moeten wijken indien diens taakuitoefening niet langer in overeenstemming is met het openbaar belang bij een behoorlijke beroepsuitoefening.7 De notaris als partijadviseur blijft ten slotte mede een wat moeizaam verschijnsel omdat hij ook voor zijn buitenwettelijke werkzaamheden onder het notariële tuchtrecht blijft vallen.8 Interdisciplinaire samenwerking tussen notarissen en de beoefenaars van andere beroepen, in het bijzonder advocaten, behandel ik onder 18.5.