119 Het belang van pro-organisatorisch handelen

Nu kan iemand zich afvragen waarom altruïstisch gedrag en sociale normen van belang zijn bij ondernemingen. Ondernemingen draaien immers om het verdienen van geld. De samenwerking tussen actoren binnen een onderneming is echter een stuk complexer.1 Frey en Meier wijzen op de hoeveelheid aan empirisch bewijs dat ondersteunt dat de meeste mensen bereid zijn ten koste van hun directe eigen belang bij te dragen aan het algehele succes van hun onderneming.2 Pro-organisatorisch gedrag ziet dan ook op een breed spectrum van handelingen die van belang zijn voor de prestaties van de onderneming, zoals bijvoorbeeld harder en eerlijker werken dan iemand op basis van (de letter van) zijn contract verplicht is.3

De gedachte achter het inzetten van financiële prikkels om de prestaties te verbeteren rust op het economisch paradigma dat handelen in het eigen belang leidt tot optimale uitkomsten. Dit paradigma kent haar fundament in de bekende uitspraak van Adam Smith in zijn Wealth of Nations over het eigen belang van de slager, de brouwer en de bakker dat ervoor zorgt dat een ieder dagelijks wordt voorzien van een maaltijd.4 Ten onrechte wordt deze gedachte, die naar mijn mening eerder betrekking heeft op de situatie tussen bijvoorbeeld de onderneming en haar afnemers, één op één toegepast op de relatie van de verschillende actoren die opereren binnen een onderneming. Adam Smith wijst juist op de noodzaak om het eigen belang in een dergelijke context te minimaliseren, zo blijkt uit een andere passage uit de ‘Wealth of Nations’ van Adam Smith die zelden geciteerd wordt:

Eric Noreen laat zien dat de waarde van pro-organisatorisch gedrag en deugdzaam handelen door enkele van de meest gedistingeerde economen als essentieel wordt gezien voor het efficiënt functioneren van markten.6 Hij wijst onder meer op de volgende uitspraken van Arrow en McKean:

De introductie van financiële prikkels stimuleert juist het eigen belang en zorgt voor een onderdrukking van deze ‘virtues’ die zo essentieel zijn voor het goed functioneren van een onderneming.

Dorff verwoordt het veranderende perspectief dat optreedt vanwege het introduceren van financiële prikkels door te stellen dat iemand wiens primaire doel het verdienen van de volgende bonus is, zijn werk op een andere manier zal benaderen dan iemand die gericht is op het verbeteren van de organisatie. Volgens hem dient de bezoldiging dan ook zodanig gestructureerd te worden om bestuurders aan te zetten zoveel mogelijk na te denken over hoe ze het best hun bestuursfunctie kunnen vervullen in plaats van hoe ze het best de volgende bonus kunnen binnenhalen. Vaste beloningen zoals een salaris verbergen de koppeling tussen de te vervullen taak en het verdienen van een beloning voor die taak. Werknemers zijn op de hoogte dat ze uiteindelijk werken voor hun bezoldiging, maar met gegarandeerde beloningen is de beloning losgekoppeld van individuele opdrachten. Prestatiebeloningen daarentegen zijn direct gekoppeld aan specifieke prestaties, die de koppeling tussen werk en de potentiële beloning juist benadrukken. Dit is ook precies de reden dat (financiële) economen aannemen dat deze vorm van bezoldiging de prestaties zal doen verbeteren. Ironisch gezien heeft deze koppeling juist het tegenovergestelde effect, onder meer door het pro-organisatorisch handelen te ondermijnen en de aandacht af te leiden van de eigenlijke taak.9