7.3.7.2 Geen bewijslevering noodzakelijk

Van bepaalde bewijsmiddelen is het enkel benoemen als zodanig voldoende. Daadwerkelijke bewijslevering is niet nodig, omdat de bewijsgronden op voorhand uit het bewijsmiddel volgen. Soms is zelfs het nemen van initiatief door de belastingplichtige (of, in voorkomende gevallen, de inspecteur) niet noodzakelijk, omdat de rechter de betreffende bewijsmiddelen zelfstandig kan aanwijzen als (bewijs)gronden waarop zijn beslissing rust.1 Veelal worden hierbij de categorieën algemene ervaringsregels, feiten van algemene bekendheid2 en de eigen wetenschap van de rechter onderscheiden.3

Feiten van algemene bekendheid zijn feiten die zozeer voor ieder normaal ontwikkeld mens kenbaar zijn en boven iedere discussie verheven zijn, dat alle procespartijen van het bestaan daarvan uit moeten gaan.4 Ook het bestaan van een algemene ervaringsregel mag niet voor discussie vatbaar zijn.5 Voorts pleegt wel als eis te worden gesteld dat de relevante gegevens zonder noemenswaardige moeite uit algemeen toegankelijke bronnen moeten zijn te achterhalen.6 Alles overziende meen ik, dat aan alle categorieën vergelijkbare beperkingen moeten worden gesteld. Dat geldt ook voor de categorie eigen wetenschap van de rechter, in gevallen waarin die eigen wetenschap in wezen bestaat uit een algemene ervaringsregel of een feit van algemene bekendheid. In zoverre heeft de eigen wetenschap van de rechter dan geen zelfstandige betekenis (meer).7 De andere twee categorieën worden in de recente jurisprudentie en de literatuur in feite door elkaar gebruikt: het maken van een gekunsteld onderscheid is dan ook niet erg zinvol.8

De vrije bewijsleer brengt met zich, dat de inspecteur en de belastingplichtige geheel vrij zijn om zich te bedienen van algemene ervaringsregels of feiten van algemene bekendheid. Ook de rechter kan dat doen. Als hij overweegt om algemene ervaringsregels of feiten van algemene bekendheid, die niet door een van de partijen naar voren zijn gebracht, aan zijn beslissing ten grondslag te leggen, doet de rechter er goed aan om uitdrukkelijk hoor en wederhoor toe te passen.9 Zo nodig zal de rechter ook de bron moeten kunnen noemen, zodat gecontroleerd kan worden of het inderdaad gaat om een algemeen toegankelijke bron.10 Als niet duidelijk is dat de gegevens uit een voor een ieder toegankelijke bron kenbaar zijn, lijdt de uitspraak aan een motiveringsgebrek.

Behalve de eigen wetenschap die in feite neerkomt op een algemene ervaringsregel of een feit van algemene bekendheid, is het ook denkbaar dat de rechter (als individu) bijzondere eigen kennis heeft van een bepaald feit.11 Dergelijke zuivere eigen wetenschap van de rechter kan naar mijn mening niet zonder meer als bewijsmiddel dienen. Daarvoor bestaan twee belangrijke redenen. In de eerste plaats dient de rechter het beginsel van hoor en wederhoor toe te passen en daarmee de processuele gelijkheid van partijen te waarborgen. Dit beginsel richt zich ook rechtstreeks tot de rechter zelf.12 De rechter die overweegt om zich te bedienen van een zuiver feit van eigen wetenschap, zal dat feit daarom steeds vooraf met beide partijen moeten delen en hen ook de gelegenheid moeten bieden om zich daarover uit te laten. In de tweede plaats geldt als uitgangspunt dat partijen de omvang van rechtsstrijd en dus de grenzen van het geschil bepalen. Het is de rechter verboden om ambtshalve de feitelijke gronden van een partijstandpunt aan te vullen, omdat hij dan buiten de rechtsstrijd treedt. Dit weerbarstige leerstuk is allesbehalve uitgekristalliseerd,13 maar de rechter begeeft zich ook om deze reden op glad ijs als hij zuivere eigen wetenschap wil toepassen. Indien hij uiterst behoedzaam te werk gaat, heeft hij evenwel die ruimte (art. 8:69 lid 3 Awb geeft de bevoegdheid om ambtshalve de feiten aan te vullen).14

Ten slotte noem ik nog de eigen waarneming van de rechter. Hierbij doel ik op de zintuiglijke waarneming van fysieke verschijnselen. Naar mijn mening kleven de hiervoor genoemde bezwaren daar in mindere mate aan, omdat een waarneming nu eenmaal naar zijn aard op individueel niveau plaatsvindt en vanwege het persoonlijke karakter niet voor debat (hoogstens voor commentaar) vatbaar is.15 In dit verband valt bijvoorbeeld te denken aan waarnemingen tijdens een descente (art. 8:50 Awb). Ook voor dergelijke, ‘echte’ eigen waarnemingen van de rechter geldt naar mijn mening dat het beginsel van hoor en wederhoor voorschrijft dat partijen moeten kunnen reageren op de waarneming.16

De raadpleging van Google Maps door de rechter kan een eigen waarneming vormen (Streetview),17 maar evengoed een feit van algemene bekendheid opleveren (de afstand tussen twee locaties over de weg).