118 De verandering in perceptie

De complexe psychologische processen die financiële prikkels tot gevolg hebben, laten zien dat financiële prikkels geen eenvoudig panacee zijn om tot betere prestaties te komen. De kans is zelfs aanwezig dat de prestaties zullen verslechteren indien gebruik wordt gemaakt van prestatieafhankelijke beloning. De schadelijke gevolgen van extrinsieke prikkels die kunnen leiden tot afnemende intrinsieke motivatie, suboptimale motivatieniveaus en/of een ‘narrow focus’ geven op zichzelf al een krachtig argument voor het heroverwegen van het gebruik van financiële prikkels. Het blijft echter niet bij deze negatieve neveneffecten.

Extrinsieke materiële prikkels hebben een niet te onderschatten invloed op de sociale context waarbinnen afspraken gelden, waardoor het perspectief op de onderhavige handeling of taak ingrijpend kan veranderen. Het introduceren van een boete voor het te laat ophalen van kinderen bij de dagopvang zorgde er bijvoorbeeld voor dat ouders te laat komen niet meer zagen als een ‘faux pas’ waarbij sociale, in acht te nemen, normen jegens de werknemers van de opvang worden overschreden, maar als een markttransactie met als gevolg dat het vooropstellen van het eigen belang van de ouders als normaal werd gezien.1 De ouders krijgen een keuze die er voorheen niet was, namelijk ofwel op tijd komen ofwel betalen voor het te laat ophalen. Bij het accepteren van chemisch afval in een bepaalde gemeente zorgde het introduceren van een extrinsieke prikkel ervoor dat opnemen van het afval niet meer gezien wordt als het vervullen van een burgerplicht, maar dat het een manier wordt om inkomsten te generen. Om dichter bij huis te blijven blijkt in de juridische wereld dat advocaten weigeren hun diensten voor het goede doel aan te bieden voor een exceptioneel laag uurtarief. Een overgrote meerderheid stemt er wel mee in deze diensten gratis aan te bieden.2 Het lage uurtarief geeft het signaal af dat de diensten alsnog worden beheerst door marktomstandigheden, terwijl het gratis aanbieden van de diensten het beeld schetst dat de diensten omgeven worden door sociale normen zonder financieel eigen belang.3 De introductie van extrinsieke prikkels kan er derhalve voor zorgen dat een bepaalde overeenkomst die beheerst wordt door sociale normen verandert in een markttransactie waar andere (meer egoïstische) normen gelden waardoor altruïstisch of pro-sociaal gedrag afneemt.