116 Beperking van het cognitieve vermogen

Suboptimale motivatieniveaus zijn niet de enige oorzaak voor slechtere prestaties. Een toename van de extrinsieke motivatie kan tevens een negatief effect hebben op prestaties doordat het aandachtsgebied van de ontvanger teveel wordt beperkt door de financiële prikkel. Juist bij taken waar inzicht en creativiteit nodig zijn, kan een beperkte focus negatief uitwerken.1 Creativiteit en inzicht hebben een ruime blik nodig – het zogenoemde ‘out of the box’ denken – om ongebruikelijke verbanden tussen elementen te leggen.2

In het onderzoek van Glucksberg staat de beperking van het aandachtsgebied door financiële prikkels centraal.3 Hij maakt in zijn onderzoek gebruik van een experiment van Duncker. De deelnemers krijgen een kaars, een doosje met punaises en een doos met lucifers. Aan de deelnemers wordt gevraagd de kaars zo aan de muur vast te maken dat het kaarsvet niet op de daaronder staande tafel lekt. De meeste deelnemers proberen de kaars aan de muur vast te maken met een punaise of de kaars met kaarsvet aan de muur te bevestigen. Slechts een handjevol deelnemers gebruikt de doos waar de lucifers inzitten en bevestigt deze aan de muur met de punaises, zodat de doos kan dienen als een platform waarop de kaars kan staan. Duncker noemt dit fenomeen ‘functional fixness’: we dichten de doos slechts één functie toe en zien niet dat de doos ook op een andere manier kan worden gebruikt.4 Glucksberg ontdekte nog iets anders. De deelnemers die een beloning aangeboden krijgen doen er substantieel langer over om het probleem op te lossen dan de deelnemers die slechts te horen krijgen dat hun tijd wordt opgenomen om erachter te komen hoe snel mensen het probleem kunnen oplossen. De aangeboden financiële prikkel verminderde de creativiteit en het vermogen om problemen op te lossen van de deelnemers.

De beperkende werking van financiële prikkels op ons denkvermogen wordt verklaard door het proces dat in de psychologie ‘inattentional blindness’ wordt genoemd. Wij zien slechts datgene waarnaar wij op zoek zijn, terwijl alles waar wij niet naar op zoek zijn door ons over het hoofd wordt gezien.

Inattentional blindness kan een rol spelen in iedere situatie waarbij de aandacht uitgaat naar een bepaalde taak of opdracht. Uit een onderzoek naar bedrijven die vanwege hun verslaggeving gericht zijn op kwartaalcijfers blijkt, dat deze bedrijven de voorspellingen van analisten vaker halen en op de korte termijn betere resultaten laten zien dan bedrijven die zich meer richten op lange termijn doelstellingen. Uit hetzelfde onderzoek komt ook naar voren dat de eerste groep ondernemingen substantieel minder uitgeven aan onderzoek en ontwikkeling vanwege het gebrek aan aandacht voor de lange termijn. Ook blijft de ontwikkeling van de inkomsten bij deze bedrijven op de lange termijn achter.6

Deze ‘narrow focus’ speelt in het bijzonder wanneer men ingewikkelde taken moet uitvoeren waarbij het verwerken van complexe informatie vereist is, juist die taken waar een bestuurder van een beursgenoteerde onderneming mee te maken heeft.7

Vorenstaande is in overeenstemming met de conclusie van Condry en Chambers dat beloningen de aandacht afleiden van de handeling zelf en verleggen naar een manier om de beloning te ontvangen.9 We worden verblind door de ‘wortel’ die ons voor ogen wordt gehouden.