7.3.7.3.2 Bewijsaanbod: vereisten, passeren en tardief verklaren

Een procespartij kan ten overstaan van de rechter aanbieden om (nader) bewijs van een bepaald feit of van een bepaalde omstandigheid te leveren. Dat ‘aanbieden’ betekent niets meer dan dat de betreffende procespartij verklaart dat zij bepaalde bewijsmiddelen (bijvoorbeeld een getuigenverklaring of een overeenkomst) zou kunnen inbrengen. In verband met de vrije bewijsleer zal een dergelijk bewijsaanbod niet snel kunnen worden gepasseerd, mits het voldoende concreet is.1 Een bewijsaanbod2 moet in ieder geval inhouden welke feiten en omstandigheden zullen kunnen worden bewezen (bij getuigenbewijs moet dus worden vermeld op welke stellingen het getuigenbewijs betrekking heeft en welke getuige daarover kan verklaren3).4 Een bewijsaanbod van een procespartij kan onder een voorwaarde worden gedaan, bijvoorbeeld de voorwaarde dat de bewijslast inderdaad op de betreffende partij rust, of de voorwaarde dat dat de rechter het tot dan toe reeds geleverde bewijs onvoldoende overtuigend vindt.5 De rechter hoeft ook dan niet meer te doen dan het bieden van de gelegenheid tot het leveren van het aangeboden bewijs.6 Dat moet in ieder geval uitdrukkelijk gebeuren wanneer er ter zitting nieuw licht valt op de noodzaak tot het leveren van bewijs.7 De rechter dient zich er steeds van te vergewissen, dat er voldoende gelegenheid is geweest om het aanbod gestand te doen, voordat hij het passeert omdat de geboden gelegenheid niet te baat is genomen.8

Uit oudere rechtspraak komt het beeld naar voren dat de rechter een te vaag of te weinig gespecificeerd (getuigen)bewijsaanbod zou kunnen passeren.9 Daar dient de rechter echter wel voorzichtig mee te zijn: vereist is slechts dat de concrete feiten of omstandigheden die bewezen gaan worden, worden benoemd.10 De specificatie-eis houdt bij getuigenbewijs dus in dat de betreffende partij vooraf aangeeft wie over welke stellingen zal gaan verklaren, maar niet wat de getuige daaromtrent zal gaan verklaren.11 Voordat de rechter de conclusie trekt dat het aanbod te vaag is, zal hij de betreffende partij bovendien in de gelegenheid moeten stellen om het aanbod te preciseren, tenzij op voorhand duidelijk is waarop het aanbod ziet.12

Slechts indien de rechter van oordeel is dat het horen van een getuige of deskundige13 redelijkerwijs niet kan bijdragen aan de beoordeling van de zaak, kan een dergelijk bewijsaanbod worden gepasseerd (het ‘redelijkerwijs’-criterium).14 Uit de wetsgeschiedenis blijkt dat het buiten iedere twijfel moet zijn dat het horen overbodig is.15 Eigen inschattingen vooraf over de geloofwaardigheid of prognoses over de inhoud van de betreffende verklaring, kunnen voor de rechter geen grond zijn om het aanbod te passeren.16 Hetzelfde geldt wanneer de rechter de stellingen van de wederpartij reeds aannemelijk acht: het te leveren (getuigen)bewijs kan die aannemelijkheid nu juist wegnemen.17 Het voorgaande geldt ook als het (getuigen)aanbod ‘slechts’ ziet op indirect bewijs.18

Wel kan de rechter een verzoek van een partij om ambtshalve getuigen op te roepen naast zich neerleggen, wanneer hij meent dat dit voor de op hem rustende taak niet noodzakelijk is19 of wanneer hem zulks in dat kader niet zinvol voorkomt (het ‘zinvol’-criterium).20 De rechter dient in de uitspraak gemotiveerd te beslissen op (de afwijzing van) een dergelijk verzoek,21 welk verzoek overigens evenzeer voldoende concreet gemotiveerd dient te zijn (en dus moet behelzen welke getuige over welke stelling kan verklaren).22 Het voorgaande geldt temeer, wanneer de betreffende partij in de gelegenheid is geweest om de getuigen zelf mee te brengen of op te roepen.23

De Hoge Raad heeft de hiervoor beschreven richtlijnen uit zijn eerdere jurisprudentie verduidelijkt in een overzichtsarrest uit 2019.24 Daarbij heeft de Hoge Raad aangegeven dat onderscheid moet worden gemaakt tussen gevallen waarin ter discussie staat of de rechter (al dan niet op verzoek van een partij) ambtshalve getuigen moet oproepen en gevallen waarin het gaat om door een partij meegebrachte of opgeroepen getuigen. In de eerstgenoemde gevallen heeft de rechter een grote vrijheid om al dan niet van zijn bevoegdheid gebruik te maken en geldt het hiervoor genoemde ‘zinvol’-criterium.25 In de laatstgenoemde gevallen moet een tweede onderscheid worden gemaakt. Als de getuigen door een partij zijn meegebracht of gehoor hebben gegeven aan de oproeping van een partij (en dus zijn verschenen), moet de rechter hen in beginsel horen, waarbij het hiervoor genoemde ‘redelijkerwijs’-criterium geldt. Indien de rechter van oordeel is dat niet voldaan is aan het ‘redelijkerwijs’-criterium, moet hij dat oordeel gemotiveerd in de uitspraak opnemen.26 Als de door een partij opgeroepen getuigen niet zijn verschenen, kan de betreffende partij de rechter verzoeken om hen op te roepen. Bij de beoordeling van dat verzoek mag de rechter meewegen of de verzoekende partij voldoende moeite heeft gedaan om de getuigen mee te brengen of zelf – overeenkomstig de wettelijke vereisten27 – op te roepen. Als dat het geval is, geldt opnieuw het ‘redelijkerwijs’-criterium en de bijbehorende motiveringseis.28

In het overzichtsarrest is de Hoge Raad ook nader ingegaan op de inhoud van het ‘redelijkerwijs’-criterium in de laatstbedoelde gevallen waarin een partij de rechter verzoekt om een wel behoorlijk door die partij opgeroepen, maar niet ter zitting verschenen getuige op te roepen. De rechter mag oordelen dat het horen redelijkerwijs niet kan bijdragen aan de beoordeling van de zaak als het verzoek geen betrekking heeft op feiten die in geschil zijn en tot de beslissing van de zaak kunnen leiden. Verder kan het verzoek worden afgewezen als het betrekking heeft op het horen van personen die in een eerdere (feitelijke) instantie al als getuigen zijn gehoord of van wie zich schriftelijke verklaringen in de gedingstukken bevinden, terwijl in het verzoek niet nader is aangegeven in hoeverre de getuigen meer of anders kunnen verklaren dan zij eerder al hebben gedaan.29

Een andere reden waarom de rechter een verzoek om ambtshalve getuigen op te roepen, kan passeren, is aan de orde als het gaat om anonieme getuigen.30 Volgens de Hoge Raad moeten er voor het horen van een anonieme getuige namelijk zeer zwaarwegende gronden bestaan (in de sfeer van de gezondheid of veiligheid van de getuige of van andere personen). Daarvan zal niet snel sprake zijn.31 De subjectieve vrees van een tipgever voor bedreiging en represailles levert (zonder concrete onderbouwing) in ieder geval niet dergelijke zwaarwegende gronden op.32 Bovendien heeft de Hoge Raad zijn twijfel uitgesproken over het antwoord op de vraag of het horen van anonieme getuigen in belastingzaken in het huidige stelsel – zonder wetswijziging – wel mogelijk is.33

Wanneer de rechter bewijs buiten beschouwing laat met een beroep op de goede procesorde, is dat de uitzondering op de regel: een dergelijk oordeel moet dan ook goed gemotiveerd zijn.34 Het enkele feit dat het bewijs reeds in een eerder stadium (bijvoorbeeld in bezwaar) had kunnen worden geleverd, is onvoldoende om het aanbod als ‘tardief’ (dat is: uit oogpunt van proceseconomie te laat gedaan) te passeren.35 Dat geldt ook als het aanbod pas aan het slot van de zitting gedaan:36 er kunnen immers gegronde redenen zijn waarom pas later tot het leveren van bewijs wordt besloten.37 Er moet een belangenafweging plaatsvinden tussen het belang dat de betreffende partij heeft bij het alsnog overleggen van de stukken (en de reden waarom dat niet eerder is gedaan) enerzijds en het algemene belang van een doelmatige procesgang anderzijds.38 Dat die belangenafweging heeft plaatsgevonden, moet kenbaar zijn uit de uitspraak.39

Samengevat kan de rechter een bewijsaanbod slechts passeren in de volgende gevallen:40