4.4.2 LGO-besluit 2001

In 1998 heeft de Europese Commissie een Mededeling gepresenteerd over de toekomstige relatie tussen de EU en de LGO.1 De toekomstige betrekkingen tussen de EU en de LGO plaatst de Commissie tegen de achtergrond van Verklaring nr. 36, gehecht aan het Verdrag van Amsterdam, die hierboven ter sprake kwam.2 Deze Verklaring staat zoals gezegd in het teken van het ontwikkelen en bevorderen van de economische en sociale ontwikkeling van de LGO door meer rekening te houden met de kenmerken van de LGO en het verbeteren van de financiële stroming tussen de EU en de LGO. In de Mededeling van de Commissie wordt naast verwijzing naar de Verklaring ook de nadruk gelegd op ontwikkelingen in de wereldhandel met betrekking tot globalisering en liberalisering.3 De Commissie schetst in deze mededeling drie mogelijke toekomstige opties voor de associatieregeling van de LGO. De eerste optie van de Commissie is dat de LGO meer aansluiting dienen te zoeken in de eigen regio.4 Hoewel de parallellie tussen de ACS-Overeenkomsten en de LGO- regeling reeds is doorbroken bij het LGO-besluit in 1991, valt in dit kader op dat de Commissie voor deze eerste optie aansluiting lijkt te zoeken in de nieuwe Lomé Overeenkomst die zou worden gesloten met de ACS-landen.5 De tweede optie die ter sprake komt in de Mededeling van de Commissie is dat banden tussen de LGO en de Unie worden versterkt. Dat zou tot gevolg hebben dat de LGO meer tegen de EG komen aan te staan.6 Als laatste noemt de Commissie het behoud van de status quo met hier en daar enkele aanpassingen.7 In de Mededeling ging de voorkeur van de Commissie uit naar de eerste optie – namelijk dat de LGO meer aansluiting dienen te zoeken bij integratieprocessen in hun eigen regio. Deze optie werd ook gesuggereerd voor de nieuwe Overeenkomst met de ACS- staten.8

Ten aanzien van de voorkeur van de Commissie voor de eerste optie heeft het Koninkrijk de nodige kritiek geuit. Volgens het Koninkrijk dient het nieuwe LGO-besluit bij te dragen aan ‘de ontwikkeling van de LGO, met name door het stimuleren van de (economische) samenwerking tussen de EU en de LGO’.9 Daarnaast was voor het Koninkrijk van belang dat de inzet van het nieuwe LGO-besluit zou bijdragen aan de problemen waar de LGO van het Koninkrijk rond de eeuwwisseling mee kampten, te wetende hoge werkloosheid en de ‘eenzijdige economie’.10 In tegenstelling tot de Commissie was het Koninkrijk derhalve voor wat betreft het nieuwe handelsregime van de LGO een voorstander van de versterking van de banden van de LGO met de Unie.11 De inzet van het Koninkrijk was gericht op voornamelijk het verbeteren van de markttoegang van de LGO tot de gemeenschappelijke markt.12 Aangezien de LGO van de andere betrokken lidstaten armer waren dan de LGO van het Koninkrijk, was de inzet van deze lidstaten eerder gericht op het krijgen van financiële steun van de Unie aan de LGO dan op markttoegang.13 Om deze reden is de positie van het Koninkrijk met betrekking tot het nieuwe LGO- besluit van 2000 betrekkelijk geïsoleerd geweest.14 De belangen van de andere lidstaten die LGO hadden, voor zover zij überhaupt interesse uitten in het nieuwe besluit, verschilden grotendeels van de belangen van het Koninkrijk, omdat Aruba en de Nederlandse Antillen in verhouding tot de andere LGO welvarender en ontwikkelder waren.15

Over het eerste voorstel LGO-besluit 2001 is geen overeenstemming bereikt tussen de betrokken partijen, daar de belangen van de verschillende lidstaten nogal uiteenliepen. Het Koninkrijk was van mening dat de implicaties van dit voorstel, onder andere aansluiten bij de eigen regio van het betreffende LGO, niet in overeenstemming waren met de doelstellingen van de associatieregeling van de LGO die waren vermeld in art. 182 EG-Verdrag (thans art. 199 VwEU).16 Aangezien er onder de partijen geen compromis kon worden bereikt, werd besloten het LGO-besluit uit 1991, dat afliep in februari 2001, te verlengen tot december 2001.17 Over het tweede Commissievoorstel waren de lidstaten enthousiaster, omdat dit tweede voorstel elementen bevatte van zowel de eerste als de tweede door de Commissie genoemde opties. Dit had tot gevolg dat deze optie werd gebruikt voor het LGO-besluit van 2001, dat is vastgesteld op 27 november 2001. Het besluit is in werking getreden op 2 december 2001 en had een geldigheidsduur tot en met 31 december 2011.18 Een van de wezenlijke verschillen met het LGO-besluit van 1991 is dat er ten aanzien van ‘gevoelige’ producten zoals rijst en suiker in het nieuwe LGO-besluit van 2001 restricties zijn ingesteld. Daarover wordt in de considerans van het LGO-besluit van 2001 vermeld:

De bepalingen in het nieuwe LGO-besluit kunnen worden onderverdeeld in twee groepen: ten eerste zijn er de bepalingen op het terrein van samenwerking inzake ontwikkelingsfinanciering en ten tweede de bepalingen op het gebied van economische en handelssamenwerking.20 De bepalingen over ontwikkelingsfinanciering zijn ter bevordering van de duurzame ontwikkeling van de LGO.21 De nadruk ligt daarbij op de ‘bestrijding, voorkoming en uiteindelijk verdwijning van armoede’.22

Een steeds groeiend aantal lidstaten heeft echter bedenkingen geuit over het naar elkaar toegroeien van het partnerschap tussen de EU en de LGO en het beleid van de EU voor ontwikkelingssamenwerking.23 Sinds 2005 heeft de Commissie derhalve voorgesteld om de relatie tussen de EU en de LGO grondig te herzien en de nadruk minder te leggen op de ontwikkelingsbehoeften van de LGO.24 Daarover volgt meer in de volgende paragraaf. Eerst volgt een bespreking van een relevante uitspraak in deze periode over de rechtspositie van de ingezetenen van de LGO die de nationaliteit hebben van een van de Unielidstaten: Eman en Sevinger vs. College van burgemeester en wethouders van Den Haag.25 Deze uitspraak is in dit proefschrift cruciaal, aangezien het Hof van Justitie hierin uitmaakt dat de LGO-burger aangemerkt kan worden als Unieburger, met als gevolg dat hij rechten kan ontlenen aan het Unieburgerschap, mits hij de nationaliteit bezit van een van de lidstaten van de Unie.26

Eman en Sevinger – beiden woonachtig op Aruba – hebben een verzoek ingediend over de afwijzing van het Haagse college van burgemeester en wethouders van hun verzoek om te worden geregistreerd als kiesgerechtigden voor de verkiezingen van het Europees Parlement.27 Volgens Eman en Sevinger brengt hun hoedanigheid van Unieburger met zich dat zij tevens dienen te worden aangemerkt als kiesgerechtigden voor het Europees Parlement, ongeacht de omstandigheid dat zij hun woonplaats hebben op een LGO. Het Hof van Justitie stelt voorop dat uit kracht van het oude art. 12 lid 1 EG-Verdrag ‘burger van de Unie, [eenieder is] die de nationaliteit van een lidstaat bezit’.28 In dit kader doet volgens het Hof van Justitie niet ter zake dat Eman en Sevinger ingezetenen zijn van de LGO. Om deze reden oordeelt het Hof van Justitie dat ‘degenen die de nationaliteit van een lidstaat hebben en ingezetenen zijn van, dan wel woonachtig zijn in een gebied dat behoort tot de LGO bedoeld in art. 199, lid 3, EG, zich kunnen beroepen op de in het tweede deel van het Verdrag aan de burgers van de Unie toegekende rechten’.29 Deze constatering brengt echter niet zonder meer met zich dat LGO-Unieburgers het kiesrecht hebben voor het Europees Parlement. Het Hof van Justitie is van oordeel dat, aangezien het Verdrag niet nauwkeurig omschrijft wie het kiesrecht heeft voor het Europees Parlement, het aan de lidstaten is om met inachtneming van het Gemeenschapsrecht de voorwaarden vast te stellen voor het actief en passief kiesrecht. In het geval van Eman en Sevinger belet het beginsel van gelijke behandeling dat Unieburgers overzee worden uitgesloten van het kiesrecht voor het Europees Parlement zonder objectieve rechtvaardiging daartoe – terwijl Nederlanders in derde landen, eveneens Unieburgers, hiervan niet zijn uitgesloten.30 Deze uitspraak is een treffende illustratie van de uitbreiding van de territoriale werkingssfeer van het Unierecht. Ook LGO-ingezetenen die de nationaliteit hebben van een van de lidstaten kunnen zonder uitdrukkelijke verwijzing daartoe in de Verdragen, rechten ontlenen aan Deel II VwEU.31 Hierop wordt ingegaan in Hoofdstuk V over de toepassing van het Unieburgerschap in de LGO.