101 De Homo economicus en de pay-for-performancebenadering

In de Theory of the Firm, waarin de principaal-agenttheorie uiteen wordt gezet, lijken Jensen en Meckling de keuze voor een expliciet mensbeeld open te laten door slechts te stellen dat als beide partijen ‘utility maximizers’ zijn er een goede reden bestaat om te geloven dat de agent niet zal handelen in het grootste belang van de principaal.1 Uit het vervolg van het artikel blijkt echter dat Jensen en Meckling voortbouwen op de aanname dat de bestuurder een ‘utility maximizer’ is, waarbij ‘utility’ overigens niet beperkt wordt tot het materiële voordeel dat de bestuurder uit een onderneming haalt.2

Voor de hand ligt, dat Jensen en Meckling het (door henzelf bedachte) mensbeeld van het ‘Resourceful Evaluative Maximizing Model’ (hierna: REMM) voor ogen hebben, dat een uitwerking is van de brede opvatting van de Homo economicus.3

De basiselementen van het REMM bestaan uit de volgende hypothesen: het individu geeft om alles en iedereen (dus ook moraal, ethiek etc.), is in staat om te evalueren, de wensen van een individu zijn onbeperkt. Hij geeft altijd de voorkeur aan meer van een (positief) goed, dan minder en heeft nooit genoeg, ieder individu is een ‘maximizer’ en het individu is vindingrijk.4 Als men dus kijkt naar de principaal-agenttheorie zoals deze door Jensen en Meckling is geschapen, dan lijkt de brede opvatting van de Homo economicus te prevaleren.5

Het mensbeeld dat aan de pay-for-performancebenadering ten grondslag ligt, lijkt ten onrechte overeen te komen met het mensbeeld dat opgevoerd wordt in de principaal-agenttheorie. De wijze waarop het onderliggende mensbeeld wordt gebracht, is echter misleidend.

De pay-for-performancebenadering neemt aan dat bestuurders de neiging hebben om voor activiteiten te gaan die hun eigen welzijn doen toenemen.6 Afhankelijk van de persoonlijke voorkeuren van de individuele bestuurder kan hij zijn welzijn dus vergroten door een toename van zijn materiële nut (zoals inkomen) en/of zijn immateriële nut (zoals macht, status, aanzien of bijvoorbeeld het succes van de onderneming). Met dit mensbeeld wordt aangesloten bij de bredere opvatting van de Homo economicus die ook aan de principaal-agenttheorie ten grondslag ligt.

De pay-for-performancebenadering verlaat dit mensbeeld echter doordat het zich enkel richt op financiële prikkels en alle andere mogelijke niet-financiële voorkeuren van de bestuurder buiten beschouwing laat. Daarbij wordt de (positieve) werking van financiële prikkels als een vaststaand gegeven aangenomen.

Een ongebreideld vertrouwen in de werking van financiële prikkels komt voort uit het beeld van de mens die louter zijn eigen materiële nut wil maximaliseren. Immers, als de persoonlijke voorkeuren van de bestuurder volledig (of zelfs deels) bestaan uit niet-financiële componenten, dan heeft het geen (of minder) zin om te proberen de bestuurder te sturen met financiële prikkels.

Jensen en Murphy zijn niet blind voor mogelijke kritiek op hun eenzijdige focus op financiële prikkels.

De reden om alleen gebruik te maken van financiële prikkels en dus om andere niet-financiële beloningen buiten beschouwing te laten, is dat niet-financiële beloningen niet kunnen variëren met de waarde van de onderneming en daardoor niet effectiever zijn dan de vaste bezoldiging als controlemechanisme om bestuurders te laten handelen in het belang van de aandeelhouders.8

Bovenstaand argument zegt echter niets over de werking van financiële prikkels, maar alleen over de toepasbaarheid (of eerder de niet-toepasbaarheid) van niet-financiële prikkels als controlemechanisme. Door de aandacht alleen te richten op financiële prikkels worden de voorkeuren die de bestuurder kan hebben gereduceerd tot louter materiële voorkeuren, waardoor Jensen en Murphy impliciet de bredere opvatting van de Homo economicus reduceren tot een veel beperktere opvatting, namelijk tot een mensbeeld dat uiteindelijk slechts geïnteresseerd is in geld. Het grote voordeel van deze manoeuvre is dat de pay-for-performancebenadering in hoge mate aan voorspellende waarde wint, terwijl het lijkt alsof alle voorkeuren (zowel de financiële als de niet financiële) van de bestuurder worden meegenomen. De bestuurder kan altijd door betere financiële prikkels gestuurd worden. Het resultaat is echter dat de bestuurder wordt gereduceerd tot een persoon die zich slechts laat leiden door extrinsieke financiële prikkels, waarbij belangrijke niet-financiële voorkeuren van de bestuurder buiten spel worden gezet.

Jensen bekritiseert deze simpele benadering van de mens juist samen met Meckling en doet dit beperkte model af als oninteressant.

De pay-for-performancebenadering komt voort uit de toepassing van de principaal-agenttheorie waarin een beperkter mensbeeld wordt gehanteerd dan het mensbeeld dat ten grondslag ligt aan de principaal-agenttheorie. Hierdoor is de situatie ontstaan dat aan de pay-for-performancebenadering een model van de mens ten grondslag ligt dat door (in ieder geval) één van de bedenkers als oninteressant wordt afgeschilderd. Het gebruik van dat beperkte model van de mens heeft verstrekkende gevolgen vanwege de conclusies die getrokken worden. Heel de noodzaak van het gebruik van de bezoldiging van bestuurders als controlemechanisme is immers gebaseerd op de toepassing van dit beperkte model van de mens.