Einde inhoudsopgave
De bezoldiging van bestuurders van beursgenoteerde vennootschappen (IVOR nr. 113) 2018/91
91 De perfecte prestatiemaatstaf
mr. E.C.H.J. Lokin, datum 01-04-2018
- Datum
01-04-2018
- Auteur
mr. E.C.H.J. Lokin
- JCDI
JCDI:ADS366576:1
- Vakgebied(en)
Ondernemingsrecht / Corporate governance
Voetnoten
Voetnoten
Baker 2000, p. 2. Zie ook Cools & Van Praag 2003.
Cools noemt drie redenen waarom een prestatiemaatstaf slechts beperkt beïnvloedbaar kan zijn, namelijk omdat (i) de maatstaf van een te hoog aggregatieniveau is – bijvoorbeeld de ondernemingswinst of de aandelenkoers –, (ii) de medewerking van collegae vereist is of (iii) externe factoren het resultaat te sterk beïnvloeden, zoals de olieprijs of rente- of valutaschommelingen. Ten aanzien van de laatste reden dient te worden opgemerkt, dat dergelijke externe invloeden weliswaar niet door individuele bestuurders kunnen worden beïnvloed, maar dat veelal op de gevolgen voor de eigen resultaten wel degelijk invloed kan worden uitgeoefend. De beïnvloedbaarheid van een prestatiemaatstaf zou derhalve moeten worden gedefinieerd als beïnvloedbaarheid van de gevolgen van externe factoren en niet als beïnvloedbaarheid van de externe factoren an sich. Zo kunnen de gevolgen van valutaschommelingen deels worden opgevangen door deze te hedgen. De kwetsbaarheid voor stijgende of dalende olieprijzen kan worden beperkt door termijncontracten af te sluiten, etc. Cools 2005, p. 86.
De beïnvloedbaarheid van een prestatiemaatstaf en de risico’s ervan voor een bestuurder zijn twee kanten van dezelfde medaille: een prestatiemaatstaf met een hoog risico is niet of slechts beperkt beïnvloedbaar, een prestatiemaatstaf met een laag risico is wel beïnvloedbaar. Naarmate een prestatiemaatstaf door de bestuurder als risicovoller wordt bestempeld, zal de optimale relatie tussen prestatie en beloning zwakker zijn. Er is derhalve sprake van een afruil tussen de optimale sterkte van de relatie tussen prestatie en beloning enerzijds en de beïnvloedbaarheid van de prestatiemaatstaf anderzijds. Van Praag 2005.
Baker 2000, p. 2.
Een voorbeeld doet zich voor bij Sears Auto Repair Centers waar commissie werd toegekend aan het personeel op basis van uitgevoerde reparaties. Later blijkt dat Sears wordt verdacht van het misleiden van consumenten, omdat er te veel onnodige reparaties door het zeer gemotiveerde personeel zouden zijn uitgevoerd. Zie Baker 2000, p. 1 en 2.
Van Praag 2005, p. 14. De bruikbaarheid van een prestatiemaatstaf voor een contract met prikkels hangt af van de beïnvloedbaarheid en de doelrealisatie van de maatstaf. Hoe minder beïnvloedbaar de maatstaf door de bestuurder en hoe minder de maatstaf leidt tot de realisatie van het uiteindelijke doel, des te minder waardevol zal de maatstaf zijn voor de organisatie en des te minder zal de maatstaf gebruikt worden in een prestatiecontract. De grote moeilijkheid is, dat ondernemingen zelden toegankelijke maatstaven hebben met een hoge beïnvloedbaarheid en een hoge doelrealisatie, waardoor in het algemeen een afruil plaatsvindt tussen maatstaven met een lage beïnvloedbaarheid en een hoge doelrealisatie of met een hoge beïnvloedbaarheid en een lage doelrealisatie. Baker 2000 p. 22.
Baker 2000, p. 1 en 2.
Bij alle handelingen van een bestuurder waarbij de prestatiemaatstaf toeneemt (afneemt), stijgt (daalt) ook de aandelenkoers. Cools 2005, p. 85.
Vrijwel alle functies binnen een onderneming bestaan uit multidimensionale taken, waarbij bijvoorbeeld zowel de kwaliteit, snelheid, technisch vernuft, veiligheid, klantvriendelijkheid, service, samenwerking, maximaal moeten zijn, als de kosten minimaal, en dat niet voor één product maar voor een hele reeks producten en diensten. Cools & Van Praag 2003.
Baker 2000, p. 22.
Het feit dat de perfecte maatstaf niet bestaat wordt onderkend. Zie Cools & Van Praag 2003. Zie ook Van Ees e.a. 2007, p. 30.
De absolute aandelenkoers is dus geen perfecte maatstaf om de bestuurder te motiveren. De vraag is of er een andere prestatiemaatstaf bestaat die ervoor zorgt dat én de bestuurder gemotiveerd wordt zijn prestaties te verbeteren én dat deze verbeterde prestaties bijdragen aan het algehele succes van de onderneming. Deze twee vereisten worden in de praktijk veelal vertaald met ‘beïnvloedbaarheid’ en ‘doelrealisatie’.1 Met beïnvloedbaarheid wordt bedoeld de mate waarin een bestuurder invloed kan uitoefenen op de uitkomst van hetgeen waarop hij beoordeeld wordt. Een prestatiemaatstaf moet, zoals hiervoor uiteengezet, zo min mogelijk afhankelijk zijn van krachten die buiten de invloedsfeer van de bestuurder liggen. Indien de prestatiemaatstaf wel varieert door de invloed van dergelijke krachten, bijvoorbeeld het sentiment op de beurs, de olieprijs of de wisselkoersen, dan is de prestatiemaatstaf niet of slechts beperkt beïnvloedbaar en vanuit het perspectief van de bestuurder onderhevig aan risico.2 Hoe hoger het ervaren risico, des te minder heeft de prestatiemaatstaf een motiverende werking op de bestuurder.3
Ter illustratie van een prestatiemaatstaf die in hoge mate doelmatig is maar slechts beperkt beïnvloedbaar kan gedacht worden aan een bedrijfsleider van een Albert Heijn die zijn caissière probeert te motiveren harder te werken door een bonus in het vooruitzicht te stellen op basis van een toename van de aandelenkoers van Ahold. Omdat haar handelen een volledig verwaarloosbare invloed heeft op deze aandelenkoers zal van de in het vooruitzicht gestelde bonus geen prikkel uitgaan. Door harder te werken verbetert haar kans op een bonus immers niet. De keerzijde is, dat de caissière zonder beter te presteren alsnog kans heeft op haar bonus als de koers stijgt.
Naast de beïnvloedbaarheid hangt de kwaliteit van de prestatiemaatstaf tevens af van de doelmatigheid van de maatstaf. Een prestatiemaatstaf leidt tot doelrealisatie als het de bestuurder prikkels geeft bepaalde handelingen te verrichten die niet alleen een positief effect hebben op het behalen van de prestatiemaatstaf, maar tevens een positief effect hebben op de doelstelling van de onderneming. Indien het mogelijk is de prestatiemaatstaf positief te beïnvloeden zonder dat daarmee het uiteindelijke doel van de onderneming is gediend, dan is er sprake van een ondoelmatige of verstorende maatstaf.4 Het gebruik van een ondoelmatige of verstorende prestatiemaatstaf waaraan de bezoldiging van een bestuurder is gekoppeld, geeft een verkeerde prikkel waardoor het een ongewenst effect kan hebben op het gedrag van de bestuurder.5 Naarmate de beschikbare prestatiemaatstaf lager scoort op doelmatigheid zal de optimale relatie tussen (uiteindelijke) prestatie en bezoldiging ook zwakker worden.6
Ter illustratie van een prestatiemaatstaf die in hoge mate beïnvloedbaar is, maar laag scoort op doelmatigheid kan gedacht worden aan het belonen van een secretaresse van een beursgenoteerde onderneming voor een bepaald aantal toetsaanslagen per maand. Hoewel het behalen van de prestatie volledig beïnvloedbaar is, zal een toename van haar toetsaanslagen niet direct bijdragen aan het succes van de onderneming. Zo heeft Lincoln Electric (LE) in het verleden een bezoldigingsbeleid ingevoerd waarbij haar secretaresses per toetsaanslag betaald kregen. Niet snel daarna komen ze er bij LE achter dat een secretaresse haar lunchpauze gebruikte om continu één toets aan te slaan.7 Bij een verstorende prestatiemaatstaf waarbij sprake is van een hoge beïnvloedbaarheid maar een lage doelmatigheid ligt manipulatie sneller op de loer.
De perfecte prestatiemaatstaf scoort maximaal op beïnvloedbaarheid en doelrealisatie.8 De afgelopen decennia hebben een zoektocht laten zien naar de perfecte prestatiemaatstaf waarbij getracht is om beïnvloedbaarheid en doelrealisatie samen te laten komen. De grote moeilijkheid is, dat ondernemingen geen toegankelijke maatstaven hebben met én een hoge beïnvloedbaarheid én een hoge doelrealisatie.9 Daar komt bij dat het werk van de bestuurder zodanig complex is, dat er in de praktijk altijd een afruil tussen beïnvloedbaarheid en doelrealisatie aanwezig zal zijn. Is de beïnvloedbaarheid van de maatstaf hoog, dan is de doelrealisatie laag en andersom.10 De perfecte prestatiemaatstaf bestaat derhalve niet.11