Hoofdelijke aansprakelijkheid (O&R nr. 144) 2024/2.3.2:2.3.2 Directe horizontale werking

Hoofdelijke aansprakelijkheid (O&R nr. 144) 2024/2.3.2

2.3.2 Directe horizontale werking

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

25. Directe horizontale werking van primair Unierecht. Het Hof van Justitie heeft directe horizontale werking aanvaard voor sommige verdragsbepalingen, waarvan voor dit onderzoek vooral de bepalingen van belang zijn waarin het verhinderen, beperken en/of vervalsen van de mededinging worden verboden (het ‘kartelverbod’, art. 101 VwEU),1 en die waarin het misbruiken van een economische machtspositie wordt verboden (art. 102 VwEU)2. Beide verboden richten zich tot ondernemingen, en zijn gezien hun inhoud en strekking onmiddellijk inroepbaar voor de nationale rechter in een geschil tussen particulieren. Zij hebben, met andere woorden, directe horizontale werking. Deze bepalingen zijn voor dit onderzoek van belang, omdat zij het fundament vormen voor de soms hoofdelijke aansprakelijkheid wegens schending van mededingingsrecht.3

Het Hof van Justitie heeft daarnaast ook van enkele andere verdragsbepalingen directe horizontale werking aanvaard, zoals non-discriminatiebepalingen4 en/of vrijverkeerbepalingen5. Het verbod op het verlenen van staatssteun (art. 107 VwEU en art. 108 lid 3 VwEU) heeft geen directe horizontale werking en kan dus niet door een particulier jegens een andere particulier worden ingeroepen.6 Uiteraard heeft het staatssteunverbod wel directe verticale werking.7

Ook van enkele bepalingen uit het EU-Handvest heeft het Hof van Justitie directe horizontale werking aanvaard. 8 Voorwaarde voor toepasselijkheid van het EU-Handvest is wel dat het gaat om een geval waarin Unierecht op enigerlei wijze is ‘geactiveerd’ (art. 51 lid 1 EU-Handvest).9

Géén directe horizontale werking is aanvaard van algemene beginselen van Unierecht, zoals het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel, of het subsidiariteits- en proportionaliteitsbeginsel,10 hoewel van sommige van die beginselen in de literatuur wordt aangenomen dat zij rechtstreeks van invloed (kunnen) zijn op horizontale rechtsverhoudingen.11 Dat is dus niet het geval. Wel zijn er rechtsfiguren die hierop sterk lijken, zoals het in een geschil tussen particulieren buiten toepassing laten van nationale wetgeving omdat die wetgeving strijdig is met een algemeen beginsel van Unierecht (‘rechtmatigheidstoetsing’)12 of de directe horizontale werking van bepalingen uit het EU-Handvest waarin een algemeen beginsel van Unierecht tot uitdrukking is gebracht (zoals bij de non-discriminatiebepalingen).13

26. Directe horizontale werking van secundair Unierecht (verordeningen). Een verordening is “verbindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat” (art. 288 lid 2 VwEU). Om die reden is het – anders dan bij richtlijnen14 – niet nodig om verordeningen in nationaal recht om te zetten, en is het lidstaten zelfs niet toegestaan om verordeningen ook in nationaal recht om te zetten (het zogeheten ‘overschrijfverbod’).15

Het Hof van Justitie heeft in de zaak Muñoz directe horizontale werking van (bepalingen uit) verordeningen aanvaard.16 Het ging hier om meerdere verordeningen inzake groenten en fruit.17 In antwoord op prejudiciële vragen van de Engelse rechter, roept het Hof van Justitie in herinnering dat aan verordeningen rechtstreekse werking toekomt en “aan particulieren rechten kan verlenen die de nationale rechter gehouden is te beschermen”.18 Aangezien het doel van de desbetreffende verordeningen alleen kan worden bereikt indien zij door alle betrokken marktdeelnemers worden nageleefd, oordeelt het Hof van Justitie dat “vereist is dat de naleving van deze verplichting [art. 3 lid 1 Verordening (EG) nr. 1035/72 en Verordening (EG) nr. 2200/96; DFHS] kan worden verzekerd in een civiel proces tussen een marktdeelnemer en een concurrent”.19 Muñoz en Fruiticola konden zich tegenover concurrenten dus beroepen op schending van de bepalingen uit de desbetreffende verordeningen, voor zover daaraan directe horizontale werking toekomt.

Dit arrest illustreert dat de rechten en plichten die verordeningen aan particulieren toekennen kunnen worden ingeroepen in horizontale rechtsverhoudingen, ook indien de desbetreffende verordening dat niet met zoveel woorden bepaald. Voldoet een bepaling uit een verordening aan de criteria voor directe werking,20 dan kan zij ook in horizontale rechtsverhoudingen rechtstreeks worden ingeroepen.21

27. Géén directe horizontale werking van richtlijnen. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie komt aan bepalingen uit richtlijnen géén directe horizontale werking toe.22 Richtlijnen richten zich niet tot particulieren, maar tot lidstaten. Zij binden “de lidstaten waarvoor zij bestemd zijn” ten aanzien van het te bereiken resultaat, en laten het aan die lidstaten om daartoe de geschikte vorm en middelen te kiezen (art. 288 lid 3 VwEU). Op de lidstaten rust de verplichting om het nationale recht binnen een met de richtlijn in overeenstemming te brengen (‘implementatie’).23 Omdat de in richtlijnen vervatte normen voor hun werking afhankelijk zijn van het nationale recht, komt aan particulieren in rechtsverhoudingen met andere particulieren geen rechtstreeks beroep toe op (bepalingen uit) richtlijnen, ook niet indien de implementatietermijn is verstreken. Richtlijnen hebben dus géén directe horizontale werking.24

Indien een lidstaat nalaat om een richtlijn (tijdig en juist) om te zetten in nationaal recht, rijst de vraag of in de richtlijn vervatte rechten en verplichtingen toch op enigerlei wijze kunnen worden afgedwongen. Het Hof van Justitie heeft deze mogelijkheid aanvaard indien is voldaan aan drie vereisten: (i) de implementatietermijn is verstreken, (ii) de ingeroepen bepaling voldoet aan de criteria voor rechtstreekse werking en (iii) de bepaling wordt ingeroepen jegens een overheidsorgaan.25 In zoverre kan een richtlijnbepaling dus directe verticale werking toekomen.26

Doet de overheid jegens de burger een beroep op een direct werkende Unierechtelijke regel, dan wordt gesproken van ‘omgekeerde verticale werking’.27 Het Hof van Justitie heeft omgekeerde verticale werking van richtlijnbepalingen afgewezen, óngeacht of het gaat om bepalingen die voldoen aan de criteria voor directe werking. De reden daarvoor is dat het ontoelaatbaar zou zijn als een lidstaat zijn eigen nalatigheid met succes aan particulieren zou kunnen tegenwerpen,28 en daarnaast dat een richtlijn als zodanig geen rechten voor particulieren in het leven roept.29

Leent een niet-geïmplementeerde richtlijnbepaling zich niet voor directe verticale werking, dan zal een particulier die de daarin toegekende rechten niet kan effectueren – ook niet via de in de volgende paragraaf te bespreken indirecte horizontale werking –, soms zijn toevlucht moeten nemen tot een schadevergoedingsactie jegens de staat die ten onrechte naliet de richtlijn(bepaling) te implementeren.30

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.