HvJ EU, 26-03-2026, nr. C-592/24

Met de eerste twee vragen wenst de verwijzende rechter te vernemen of de in artikel 49 VWEU neergelegde vrijheid van vestiging zich tegen de Italiaanse groepsbelastingsregeling verzet, omdat deze regeling niet toestaat dat groepsbelasting wordt geheven in geval van een in het buitenland gevestigde moedermaatschappij (hierna: ‘buitenlandse moedermaatschappij’), terwijl dat wel mogelijk is in geval van een in Italië gevestigde moedermaatschappij (hierna: ‘binnenlandse moedermaatschappij’). Bij nader inzien is deze vraag misleidend, omdat Italië toestaat dat groepsbelasting wordt geheven in geval van een buitenlandse moedermaatschappij.

Zoals uit het tweede deel van de eerste vraag zelf blijkt, kan in geval van een buitenlandse moedermaatschappij een groepsbelasting worden geheven via een binnenlandse vaste inrichting. Een vaste inrichting is evenwel geen zelfstandig onderdeel en zelfs geen afzonderlijke rechtspersoon, maar slechts een onzelfstandig onderdeel van een rechtspersoon — in casu van de buitenlandse moedermaatschappij. Derhalve kunnen met een vaste inrichting bijvoorbeeld geen overeenkomsten worden gesloten. De overeenkomstsluitende partij is uitsluitend de betrokken rechtspersoon, namelijk de moedermaatschappij. Alleen voor fiscale doeleinden (met name in de internationale wetgeving inzake inkomstenbelasting) wordt een vaste inrichting als onafhankelijke onderneming behandeld, aangezien het recht om de winsten van een vaste inrichting te belasten wordt toegewezen aan de staat waar de vaste inrichting is gevestigd (zie artikel 7 van het OESO-modelverdrag).

Om met dat oogmerk de winsten van de moedermaatschappij tussen de betrokken landen, namelijk tussen de hoofdvennootschap in het ene land en de vaste inrichting in het andere land, te kunnen afbakenen, wordt met betrekking tot de transactiestromen tussen hen de fictie toegepast dat deze transactiestromen tussen twee rechtspersonen plaatsvinden en worden tevens de respectieve bedrijfsvermogens van elkaar gescheiden. Waardestijgingen in het bedrijfsvermogen van een vaste inrichting worden doorgaans belast door de staat waar de vaste inrichting is gevestigd, terwijl waardestijgingen in het bedrijfsvermogen van de moedermaatschappij worden belast door de staat waar de hoofdvennootschap is gevestigd.

Bijgevolg staat de Italiaanse regeling toe dat in geval van een buitenlandse moedermaatschappij groepsbelasting wordt geheven, voor zover deze maatschappij — op vergelijkbare wijze als een binnenlandse moedermaatschappij — ook onder de fiscale soevereiniteit van Italië valt. Dat is het geval wanneer de aandelen in de gecontroleerde groepsentiteiten ook aan de binnenlandse vaste inrichting van de buitenlandse moedermaatschappij zijn toegerekend en bijgevolg deel uitmaken van het bedrijfsvermogen van de vaste inrichting (hierna: ‘gekwalificeerde vaste inrichting’). Een dergelijke gekwalificeerde vaste inrichting is aldus vergelijkbaar met een binnenlandse moedermaatschappij, aangezien haar bedrijfsvermogen normaal gezien ook de deelnemingen van de gecontroleerde binnenlandse dochterondernemingen omvat.

In dit opzicht maakt de Italiaanse regeling — anders dan de Commissie kennelijk betoogt — geen onderscheid naargelang de moedermaatschappij in het binnenland dan wel in het buitenland is gevestigd, maar naargelang de buitenlandse moedermaatschappij een gekwalificeerde vaste inrichting in het binnenland heeft (die vergelijkbaar is met een binnenlandse moedermaatschappij) en daarom onderworpen is aan de analoge Italiaanse fiscale soevereiniteit (namelijk wat gecontroleerde deelnemingen betreft). Dat is niet het geval indien de gecontroleerde deelnemingen aan een andere fiscale soevereiniteit onderworpen zijn en daarom niet worden toegerekend aan het bedrijfsvermogen van de binnenlandse vaste inrichting (hierna: ‘eenvoudige vaste inrichting’).

Aangezien de aandelen in de verzoekende dochterondernemingen in casu niet aan het bedrijfsvermogen van de Italiaanse vaste inrichting zijn toegerekend, kan Italië de waardestijgingen van de ‘gecontroleerde’ deelnemingen niet belasten. Eerder valt aan te nemen dat die aandelen deel uitmaken van het bedrijfsvermogen van de Franse moedermaatschappij en derhalve in de staat van de moedermaatschappij (hier Frankrijk) worden belast.

Bij nader inzien wenst de verwijzende rechter met de eerste twee vragen dus te vernemen of op grond van de vrijheid van vestiging zelfs een (verticale) groepsbelasting in het binnenland moet worden geheven indien het recht om de waardestijgingen van de in het buitenland gehouden deelnemingen te belasten bij gebreke van een gekwalificeerde vaste inrichting enkel in het buitenland bestaat.

Het doel en de strekking van de groepsbelasting bestaan erin om verschillende zelfstandige belastingplichtigen tot één enkele belastingplichtige samen te voegen teneinde winsten en verliezen te kunnen consolideren. Een dergelijke consolidatie zou automatisch plaatsvinden indien de belastingplichtige niet als groep met gecontroleerde dochterondernemingen was georganiseerd, maar als afzonderlijke ondernemingen (eventueel met verschillende vaste inrichtingen). Bijgevolg dient een dergelijke groepsbelasting ook om de neutraliteit van de rechtsvorm en dus de organisatorische neutraliteit van een belastingplichtige (houder van fundamentele rechten) te waarborgen.

Gezien de huidige stand van de harmonisatie van de wetgeving inzake inkomstenbelasting kan deze consolidatie echter slechts in één lidstaat plaatsvinden. Anders zouden belastingplichtigen de keuze krijgen om te beslissen welke winsten en verliezen zij in welke lidstaat willen laten belasten.4. Dat zou ook de deur openzetten voor een agressieve belastingplanning. De groepsbelasting is bijgevolg beperkt tot één lidstaat.5. Derhalve beperkt zelfs de Uniewetgever in de veel sterker geharmoniseerde btw-wetgeving de mogelijkheid van groepsbelasting (dat wil zeggen de behandeling als één belastingplichtige) tot de betrokken lidstaat (zie artikel 11 van richtlijn 2006/112/EG betreffende het gemeenschappelijke stelsel van belasting over de toegevoegde waarde6.).

Een vaste inrichting kan, als onzelfstandig onderdeel, ten behoeve van een verticale integratie in de lidstaat de functie van een controlerende moedermaatschappij overnemen. Voorwaarde daarvoor is evenwel dat deze vaste inrichting — op vergelijkbare wijze als een binnenlandse moedermaatschappij — de buitenlandse moedermaatschappij in het binnenland vertegenwoordigt (via een gekwalificeerde vaste inrichting). Aan die voorwaarde is echter niet voldaan wanneer de deelnemingen niet aan de vaste inrichting zijn toegerekend, maar aan de moedermaatschappij in een andere staat. Het feit dat betalingen aan een eenvoudige vaste inrichting worden behandeld als betalingen aan derden — zoals in Italië het geval is — is derhalve consequent vanuit het oogpunt van de belastingwetgeving.

De vrijheid van vestiging uit hoofde van artikel 49, gelezen in samenhang met artikel 54 VWEU, heeft er niet toe geleid dat de rechtsgevolgen van een groepsbelasting zodanig worden uitgebreid dat zij zich tot buiten het betrokken fiscale grondgebied uitstrekken (met andere woorden dat de groepsbelasting grensoverschrijdend wordt).

De door artikel 49 VWEU aan de onderdanen van de Unie toegekende vrijheid van vestiging omvat voor hen de toegang tot en de uitoefening van werkzaamheden anders dan in loondienst alsmede de oprichting en het beheer van ondernemingen onder dezelfde voorwaarden als in de wetgeving van de lidstaat van vestiging voor de eigen onderdanen zijn vastgesteld. Zij brengt ingevolge artikel 54 VWEU voor de vennootschappen die in overeenstemming met de wetgeving van een lidstaat zijn opgericht en die hun statutaire zetel, hun hoofdbestuur of hun hoofdvestiging binnen de Unie hebben, het recht mee om in de betrokken lidstaat hun bedrijfsactiviteit door middel van een dochteronderneming, een filiaal of een agentschap uit te oefenen.7.

Voor vennootschappen dient hun zetel in de zin van artikel 54 VWEU net als de nationaliteit van natuurlijke personen ter bepaling van hun binding aan de rechtsorde van een lidstaat. Zou de lidstaat van vestiging evenwel vrijelijk een andere behandeling mogen toepassen enkel omdat de zetel van de vennootschap zich in een andere lidstaat bevindt, dan zou daarmee aan artikel 49 VWEU iedere inhoud worden ontnomen. De vrijheid van vestiging beoogt immers het voordeel van de nationale behandeling in de lidstaat van ontvangst te garanderen door elke discriminatie op grond van de zetel van vennootschappen te verbieden.8.

De Italiaanse groepsbelastingsregeling heeft tot gevolg dat het verbod op renteaftrek ten belope van 4 % (dat wil zeggen het verbod om het volledige bedrag aan rentekosten in verband met de bedrijfsactiviteit te doen gelden) bij rentebetalingen aan een andere onderneming van de groep niet (of slechts in beperkte mate) van toepassing is. Dat verschaft de ondernemingen van een dergelijke groep een voordeel ten opzichte van rentebetalingen aan derden (dat wil zeggen aan ondernemingen buiten een groep).

Het verschil in behandeling kan overigens ook gerechtvaardigd zijn om de verdeling van de heffingsbevoegdheid tussen de lidstaten te handhaven. Zou vennootschappen de mogelijkheid worden geboden te opteren voor verrekening van hun verliezen in de lidstaat waar hun vestiging is gelegen dan wel in een andere lidstaat, dan zou de evenwichtige verdeling van de heffingsbevoegdheid tussen de lidstaten namelijk groot gevaar lopen, aangezien de belastinggrondslag in de eerste lidstaat zou worden vermeerderd en in de tweede zou worden verminderd met het bedrag van de overgedragen verliezen.12. Zoals het Hof al terecht heeft geoordeeld13., geldt dat uitdrukkelijk ook voor een fiscale-integratieregeling (groepsbelasting) als hier aan de orde is. De toerekening van de aandelen aan het bedrijfsvermogen van de vaste inrichting is een vrije keuze van de moedermaatschappij, zoals Italië terecht benadrukt.

Het vereiste dat de binnenlandse vaste inrichting van een buitenlandse moedermaatschappij, wil zij in een fiscale eenheid worden opgenomen, ook de aandelen van de gecontroleerde deelnemingen in haar bedrijfsvermogen moet houden, zorgt ervoor dat de buitenlandse moedermaatschappij niet vrij kan beslissen waar de winst wordt belast wanneer de deelnemingen worden verkocht. Anders zou de deelneming waarschijnlijk altijd worden toegerekend aan een vaste inrichting in een land met een laag belastingtarief en zouden de voordelen van groepsbelasting desondanks worden benut in een land met een hoog belastingtarief. Dat zou echter weinig te maken hebben met de behandeling als één enkele binnenlandse belastingbetaler, die een dergelijke keuzemogelijkheid niet zou hebben.

Integendeel, deze constellatie zou worden bevoordeeld ten opzichte van de overeenkomstige binnenlandse situatie waarin de waardestijging van de gecontroleerde deelneming onder de Italiaanse fiscale soevereiniteit valt. Het doel van de fundamentele vrijheden is echter niet grensoverschrijdende activiteiten (bovendien in de vorm van ‘cherry picking’) te bevoordelen.14. Een fiscale regeling als in het hoofdgeding aan de orde is, is derhalve gerechtvaardigd uit hoofde van de noodzaak om de verdeling van de heffingsbevoegdheid tussen de lidstaten te handhaven.

Aangezien de betrokken regeling geschikt is om de verwezenlijking van deze doelstelling te waarborgen en niet verder gaat dan noodzakelijk is om deze doelstelling te bereiken, is deze regeling tevens evenredig. Het eventuele bezwaar dat de beperking van de renteaftrek in het geval van betalingen aan een binnenlandse vaste inrichting van de moedermaatschappij onevenredig is, omdat de rentebetalingen in het binnenland worden belast, kan niet slagen. De beperking van de renteaftrek geldt ook voor rentebetalingen aan andere belastingplichtigen in het binnenland, zelfs indien zij over de volledige rente-inkomsten belasting betalen. De belasting over rente (in het binnenland) heeft daarom geen invloed op de beperking van de renteaftrek.

Zo rechtvaardigt de slechts beperkte fiscale soevereiniteit in het binnenland dat een eenvoudige binnenlandse vaste inrichting, die de deelnemingen van de ‘gecontroleerde’ dochterondernemingen niet in handen heeft, wordt uitgesloten van een zogenaamde verticale integratie en dus ook dat beperking van de renteaftrek wordt toegepast in het geval van een betaling aan een dergelijke eenvoudige binnenlandse vaste inrichting. De krachtens het Unierecht vereiste horizontale integratie (zie punten 52 e.v. hieronder) van de verzoekende dochterondernemingen onderling — die in Italië pas in 2015 is ingevoerd — blijft daardoor onverlet, maar zou in casu alleen effect sorteren in het geval van rentebetalingen tussen de dochterondernemingen, zoals Italië ook benadrukt.

Zowel de verwijzende rechter, de Commissie als Société Générale beroepen zich ter ondersteuning van hun tegengestelde standpunten op de bestaande rechtspraak van het Hof in verband met nationale groepsbelastingsregelingen. Naar mijn mening wordt de inhoud van deze beslissingen hiermee echter miskend.

Het is juist dat het Hof al heeft geoordeeld dat een samenvoeging van alle door een buitenlandse moedermaatschappij gecontroleerde dochterondernemingen in een lidstaat Unierechtelijk verplicht is indien dit gevolg ook intreedt in het geval van een binnenlandse moedermaatschappij15., maar dit oordeel is — anders dan de Commissie betoogt — niet verhelderend. Zelfs indien alle dochterondernemingen deel zouden uitmaken van dezelfde fiscale eenheid (zogenaamde horizontale integratie), zouden de betalingen in casu — in tegenstelling tot de zaken waarover het Hof zich heeft uitgesproken — namelijk niet worden verricht ten gunste van een ander onderdeel van dezelfde fiscale eenheid, aangezien de rente niet aan andere dochterondernemingen is betaald.

In casu wordt de betaling vanuit juridisch oogpunt veeleer gedaan aan de controlerende niet-ingezeten moedermaatschappij, zodat de betalingen ook een (horizontale) fiscale eenheid zouden hebben verlaten en derhalve buiten de fiscale eenheid zouden zijn verricht. Een consolidatie zou dan evenmin mogelijk zijn. Het rechtsgevolg van de fiscale eenheid — samenvoeging van alle dochterondernemingen tot één enkele belastingplichtige — zou hier dus niet tot een andere conclusie leiden.

Met name het door de verwijzende rechter aangehaalde arrest SCA Holding leidt niet tot een grensoverschrijdende groepsbelasting. Uit Unierechtelijke gronden is de groepsbelasting eerder uitgebreid naar de binnenlandse kleindochterondernemingen via een eveneens binnenlandse moedermaatschappij.16. Het onderdeel van de fiscale eenheid dat de kleindochterondernemingen controleert, was in het binnenland gevestigd en dus onderworpen aan de volledige fiscale soevereiniteit.17. Het doel bestond er bijgevolg in de resultaten in het binnenland te consolideren. Uit dat arrest volgt echter niet dat betalingen van kleindochterondernemingen aan de in het buitenland gevestigde dochteronderneming moeten worden beschouwd als betalingen in het kader van de binnenlandse groepsbelasting.

Bovendien heeft het Hof in hetzelfde arrest de groepsbelasting uitgebreid tot ingezeten dochterondernemingen die via een niet-ingezeten moedermaatschappij met elkaar verbonden waren (zogenaamde horizontale integratie).18. Opnieuw ging het er dus om de resultaten van de binnenlandse dochterondernemingen te consolideren met elkaar en niet met de resultaten van de in het buitenland gevestigde moedermaatschappij. Uit dat arrest volgt derhalve evenmin dat betalingen van dochterondernemingen aan de in het buitenland gevestigde moedermaatschappij moeten worden aangemerkt als betalingen in het kader van de binnenlandse groepsbelasting. Zoals ik destijds al in mijn conclusie heb uiteengezet19., mag de fiscale eenheid daar namelijk alleen worden gevormd tussen belastingplichtigen die volledig in het binnenland aan de belastingheffing zijn onderworpen.

Ook het recente arrest van het Hof in de zaak B e.a.20. leidt niet tot een andere slotsom. Die zaak betrof eveneens ‘slechts’ de groepsbelasting van binnenlandse ondernemingen en de door hen gecontroleerde (en in hun bedrijfsvermogen opgenomen) deelnemingen in het binnenland. Daarin is evenmin geoordeeld dat betalingen aan de niet-ingezeten moedermaatschappij in het kader van de groepsbelasting in aanmerking hadden moeten worden genomen. Integendeel, het Hof heeft benadrukt dat het slechts ging om horizontale integratie van alle ingezeten dochterondernemingen.21.

Als ik de bestaande rechtspraak van het Hof goed begrijp, zouden de fundamentele vrijheden in de onderhavige zaak hebben vereist dat de betaling van rente aan een andere verzoekende dochteronderneming in het kader van een Italiaanse groepsbelasting in aanmerking wordt genomen (zogenaamde horizontale integratie). Dat is in casu echter niet het geval, aangezien het niet gaat om betalingen tussen de dochterondernemingen onderling. Derhalve is de bestaande rechtspraak van het Hof hier niet relevant.

Het Hof heeft bijgevolg terecht nog nooit geoordeeld dat betalingen aan een buitenlandse moedermaatschappij eveneens in het kader van de groepsbelasting (dat wil zeggen samenvoeging tot één enkele belastingplichtige) in aanmerking moeten worden genomen (zogenaamde verticale integratie via een vaste inrichting), wanneer de gecontroleerde deelnemingen niet zijn toegerekend aan de binnenlandse vaste inrichting (dat wil zeggen in het geval van een eenvoudige vaste inrichting).

Bijgevolg luidt het antwoord op de eerste twee vragen dat de artikelen 49 en 54 VWEU niet in de weg staan aan een nationale regeling die bepaalde ondernemingen belet om gebruik te maken van een gunstigere regeling voor de aftrekbaarheid van rentekosten in het kader van de nationale groepsbelasting louter omdat de gemeenschappelijke moedermaatschappij (met inbegrip van de door haar gecontroleerde deelnemingen) niet onder de binnenlandse fiscale soevereiniteit valt. Dat geldt ook wanneer de ondernemingen hadden kunnen gebruikmaken van deze gunstigere regeling indien de deelnemingen in deze ondernemingen waren toegerekend aan een binnenlandse moedermaatschappij of de binnenlandse vaste inrichting van een buitenlandse moedermaatschappij en dus onder de binnenlandse fiscale soevereiniteit waren gevallen.