100 Kritiek op het mensbeeld

Vanuit verschillende kanten is kritiek geleverd op het gebruik van de Homo economicus als mensbeeld, omdat het mensbeeld belangrijke menselijke gedragingen uitsluit.1 Zo komt men dagelijks voorbeelden tegen van altruïstisch gedrag, terwijl hiervoor geen plaats is bij de Homo economicus.2

Amartya Sen demonstreert de absurdheid van de Homo economicus als realistisch mensbeeld met een voorbeeld van twee vreemden die elkaar op straat tegenkomen:

Om de kritiek op het gebruik van de Homo economicus te pareren wordt vaak gesteld dat de economische theorie niet noodzakelijk ervan uitgaat dat mensen ‘materieel egoïstisch’ zijn. In de meeste discussies wordt de Homo economicus immers omschreven als een ‘rational maximizer’ niet zozeer met betrekking tot geld of rijkdom (zoals in zijn meest simpele vorm), maar van zijn eigen utiliteit.4 Het begrip utiliteit kan meer bevatten dan alleen materieel voordeel. Indien iemand ervoor kiest om op grond van ethische of morele overwegingen op een bepaalde manier te handelen is dat gedrag niet inconsistent met dat van de Homo economicus, zolang het handelen bijdraagt aan zijn persoonlijk nut.5 Er is dus eerder sprake van een Homo utilis dan een Homo economicus.

Door het begrip utiliteit een breder bereik te geven, wordt de opvatting dat mensen op een rationele wijze hun utiliteit maximaliseren echter gereduceerd tot een tautologie. Alle gedragingen komen immers onder de definitie van het eigen belang te vallen.6 Zolang ieder handelen van de Homo economicus bijdraagt aan zijn persoonlijk nut, is ieder gedrag – zowel dat van een moeder die haar kind verlaat als dat van een moeder die zich opoffert voor haar kind – consistent met het economisch mensbeeld. Een dergelijke brede opvatting doet afbreuk aan de voorspellende waarde van de economische theorie.7

Demsetz is daarom van mening dat, om toch deze voorspellende waarde te behouden, men zal moeten aannemen dat de utiliteit van mensen zich primair richt op het verbeteren van hun materiële omstandigheden.8 Hierdoor komt de econoom terecht in een lastige spagaat. Of hij kiest voor een meer realistisch mensbeeld met als consequentie dat het mensbeeld niet of nauwelijks kan worden ingepast in een model en de economie aan ‘voorspellende waarde’ verliest. Of hij gaat uit van een gesimplificeerd mensbeeld, waarbij de mens zich alleen laat leiden door materieel gewin. Hierdoor behoudt de econoom het grote voordeel dat hij gebruik kan maken van een model van de mens dat volkomen voorspelbaar is. Men kan er immers altijd op rekenen dat de Homo economicus zijn eigen materiële belang na zal jagen. Dit laatste heeft een belangrijk bijkomend voordeel: wat het probleem ook is, betere (financiële) prikkels zullen het oplossen.9 Het grote nadeel is dat het gehanteerde model zover van de realiteit afstaat, dat men alsnog vraagtekens kan zetten bij de voorspellende waarde van de uitkomsten, (evenals de fundering die de uitkomsten kunnen bieden voor het ontwerpen van corporate governance mechanismen).