4.8 Conclusie

Enkelvoudige en meervoudige kamers zijn ad-hoc-eenheden van één respectievelijk meerdere rechtsprekers die binnen een gerecht concrete zaken behandelen. De hoofdlijnen van de toedeling van zaken aan deze kamers staan in de Wet op de rechterlijke organisatie. Daarin is een belangrijke rol weggelegd voor het bestuur van een gerecht. Het bestuur stelt een bestuursreglement vast dat nadere regels bevat over de organisatiestructuur van het gerecht, de indeling in enkelvoudige en meervoudige kamers en de toedeling van zaken aan de leden van deze kamers. Zo bepaalt een bestuursreglement dat er afdelingen zijn voor de diverse rechtsgebieden, die weer onderverdeeld zijn in teams. Het bestuur stelt de bezetting van de afdelingen vast. De afdelingen beslissen over de samenstelling van de teams en vormen daaruit ad hoc enkelvoudige en meervoudige kamers voor de behandeling van zaken.

Enkelvoudige kamers die een zaak inhoudelijk behandelen, beschikken over dezelfde bevoegdheden en verplichtingen als meervoudige kamers dan wel als de voorzitters van deze kamers. Er zijn echter ook enkelvoudige kamers die, ten behoeve van een meervoudige kamer, slechts onderzoek in een zaak doen (de rechters-commissarissen), alleen formele proceshandelingen verrichten (de rolrechters) of louter over voorlopige voorzieningen beslissen (de voorzieningenrechters).

De opbouw van het stelsel van zaaksbehandeling heeft grafisch weergegeven de vorm van een omgekeerde piramide: het aantal rechters in een kamer neemt meestal toe naarmate de zaak hoger in het gerechtssysteem komt. Zaken bij de afdelingen civiel en bestuur van de rechtbank liggen in beginsel voor aan een enkelvoudige kamer. Kantonzaken worden in nagenoeg alle gevallen enkelvoudig behandeld. Uitgangspunt in strafzaken is afdoening door een meervoudige kamer, al overstijgt het aantal zaken dat de wet bestemt voor de politierechter het aantal meervoudige strafzaken ruimschoots. In hoger beroep worden zaken in beginsel behandeld door een meervoudige kamer. Dat geldt zowel voor civiele, straf- en belastingzaken bij het gerechtshof alsook voor bestuurszaken bij de beroepsinstanties in bestuurszaken. De Hoge Raad, tot slot, neemt in cassatie kennis van civiele, straf- en belastingzaken en doet dat in beginsel in kamers van vijf raadsheren.

Bijzondere kamers zijn bevoegd tot rechtspraak binnen een beperkt, afgebakend rechtsgebied. Meestal zijn zij meervoudig, in welk geval zij bestaan zij uit drie of vijf leden. Verscheidene bijzondere kamers zijn niet alleen samengesteld uit rechterlijke ambtenaren met rechtspraak belast (rechters en raadsheren), maar ook uit personen van buiten de rechterlijke macht die op grond van hun deskundigheid zitting hebben in de meervoudige kamer.

De wet geeft alleen hoofdlijnen voor de toedeling van zaken aan kamers. Wel zijn er appointeringsrichtlijnen waarin gerechten en parketten hebben vastgelegd welk soort strafzaken meervoudig dan wel enkelvoudig zullen worden behandeld. Aan gerechten wordt aldus de nodige ruimte gelaten om een eigen beleid te voeren, wat tot uiting komt in uiteenlopende wijzen van zaakstoedeling bij de gerechten (zie de paragrafen 5.2-5.4).

De vrij ruime discretie van gerechten geldt ook voor de wijze van besluitvorming. De wet bepaalt dat rechters niet mogen weigeren recht te spreken. Rechterlijke beslissingen moeten op straffe van nietigheid worden genomen door het in de wet bepaalde aantal rechtsprekers. In meervoudige zaken doet de voorzitter van deze kamer hoofdelijk omvraag onder de leden en geeft als laatste zelf zijn oordeel. Alle leden van de meervoudige kamer nemen aan de besluitvorming deel en treden als eenheid naar buiten. Alle aanwezigen in de raadkamer zijn verplicht tot geheimhouding over de zaak die in meervoudige of enkelvoudige kamer wordt behandeld. Rechtsprekers moeten hun beslissingen binnen redelijke termijn nemen en motiveren. Veel meer regels dan deze zijn er niet. Controle op de naleving van de besluitvormingsregels in de raadkamer is nauwelijks mogelijk, behalve wellicht waar het de geheimhouding betreft. Men vertrouwt erop dat rechters zelf toezien op de naleving van de besluitvormingsregels die voor hen gelden.