2.6.1 Uiterste inzetbaarheid

‘In de Grondwet mag geen belemmering zijn om, zoo noodig, zelfs de alleronaangenaamste belasting op te leggen, want de uitgaven voor het behoud van den Staat moeten altijd worden gedekt.’1

mr. dr. J. Heemskerk Azn.,

minister van Binnenlandse Zaken,

12 mei 1887

Naast de eigenschap op eenvoudige wijze een substantiële en toereikende opbrengst voor de schatkist te kunnen genereren, zijn andere eigenschappen flexibiliteit met betrekking tot de behoeften van de schatkist en stabiliteit met betrekking tot economische ontwikkelingen.2 Accijnzen zijn gemakkelijk beschikbare bronnen van overheidsinkomsten3 en ook de middelen van belastingheffing, waarmee zonodig tot het uiterste kan worden gegaan om de begroting sluitend te krijgen4, volgens Hulst (1932) soms wel wat al te gemakkelijk.5

Waar de directe belastingen niet meer werken omdat zij te hoog zijn opgedreven, werken de accijnzen.6 De sterke stijging van de uitgaven in tijden van crisis en andere buitengewone omstandigheden noodzaakt ertoe om de zakelijke belastingen uit te bouwen.7 Hierdoor lijkt het accijnsbeleid verbrokkeld, gefragmenteerd en weinig samenhangend, maar is dat met toepassing van het uitgangspunt dat met accijnzen tot het uiterste kan worden gegaan niet. Met het oog hierop adviseert de Raad van State een solide motivering, wil niet de indruk worden gewekt dat al te gemakkelijk naar het middel van accijnsverhoging wordt gegrepen.8 In hoofdstuk 3 zal blijken, dat het uitgangspunt tot het uiterste te gaan veelvuldig is toegepast.

Veel accijnsverhogingen zijn overigens vaak van betrekkelijk marginale betekenis en in het algemeen meer ingegeven door de nood van de schatkist op dat moment dan door een behoorlijke analyse van de gewenste lastenverdeling. Maar in het licht van het uitgangspunt dat in tijden van nood met accijnsheffing tot het uiterste kan worden gegaan om de uitgaven voor het behoud van de staat te dekken, hoeft dat ook niet.9

In buitengewone omstandigheden kan het geboden zijn genoegen te nemen met het in gewone tijden ontoereikende motief dat tegen een bepaalde grondslag ‘geen overwegende bezwaren kunnen worden ingebracht, indien deze in een matige accijnsheffing worden betrokken’ of dat ‘de bewindslieden geen andere maatregelen op het gebied van de belastingen zien waaraan minder bezwaren zijn verbonden’.10 Bij een op orde zijnde inkomensverdeling kan, als de schatkist in moeilijkheden komt, adequaat een toevlucht worden genomen tot de indirecte belastingen.11 Accijnsheffing kan onverkort plaatsvinden, ‘mits men inderdaad belast verteringen, die de productieve kracht van het volk niet verhoogen, mits men belast de weelde’.12