2.1 Inleiding

Een algemene regeling van zaaksvervanging ontbreekt in het BW. Op diverse plaatsen in het goederenrecht zijn echter met elkaar vergelijkbare bepalingen te vinden die onder de noemer zaaksvervanging kunnen worden gebracht, hetgeen verdedigbaar maakt dat van een rechtsfiguur kan worden gesproken. Om het te schetsen beeld van deze bepalingen te complementeren wordt in het geval van een aantal toepassingen kort stilgestaan bij de regelingen vóór 1992 en die welke in het Duitse en Belgische recht van kracht zijn in vergelijkbare gevallen. De bekendste bepalingen, die zien op zaaksvervanging bij vruchtgebruik en zekerheidsrechten (inclusief de financiëlezekerheidsovereenkomst), bijten de spits af, waarna achtereenvolgens de overige toepassingen in Boek 3 aan bod komen, gevolgd door voorbeelden van zaaksvervanging in de andere delen van het BW.

In het overzicht in dit hoofdstuk van de toepassingen van zaaksvervanging in het BW wordt slechts in beperkte mate onderscheid gemaakt tussen de zogenoemde eigenlijke vormen van zaaksvervanging enerzijds en de oneigenlijke vormen anderzijds.1 Eigenlijke zaaksvervanging is van toepassing op gevallen waarbij een specifiek goed voorwerp is van een recht en dit goed wijzigingen ondergaat. Bij oneigenlijke zaaksvervanging staat een vermogen centraal en vinden wisselingen plaats in de bestanddelen die onderdeel van dit vermogen uitmaken. Hammerstein spreekt van 'het toerekenen van een goed aan een bepaald vermogen op grond dat dit goed is verkregen in de plaats van een oorspronkelijk tot dat vermogen behorend goed'.2 Voorbeelden van oneigenlijke zaaksvervanging concentreren zich rond de gemeenschap, te vinden in paragraaf 2.5.

Verder kent het BW op diverse plaatsen in Boek 2, 3, 4 en 5 bepalingen van zaaksvervanging. Deze bepalingen worden elk aan een kort onderzoek onderworpen, waarbij in paragraaf 2.7 tevens een klein uitstapje wordt gemaakt naar het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv). Ten slotte wordt kort ingegaan op een aantal bepalingen waar wel een vervanging in de zin van wisseling van goederen aan de orde is, maar waarbij het de vraag is of van zaaksvervanging sprake is.