V.5.2 Inhoud van de mededeling (I): wat moet worden medegedeeld?

450. Geen mededeling van het bestaan of de inhoud van de akte of de titel, maar mededeling van de levering. De mededeling van cessie strekt ertoe publiciteit aan de overdracht toe te kennen, zowel ten opzichte van de schuldenaar als ten opzichte van derden.1 De vraag rijst welke inhoud de mededeling van cessie precies moet hebben, wil zij tot overdracht van de in de cessieakte genoemde vordering(en) kunnen leiden.2

De wet vermeldt niet aan welke eisen de mededeling moet voldoen. Volgens art. 3:94 lid 1 BW worden “tegen een of meer bepaalde personen uit te oefenen rechten geleverd door een daartoe bestemde akte, en mededeling daarvan aan die personen” (curs. MHER). Anders dan de tekst van art. 3:94 lid 1 BW lijkt te veronderstellen, hoeft de mededeling geen betrekking te hebben op het bestaan van de cessie-akte. Evenmin is vereist dat de mededeling nauwkeurig de inhoud van de cessie-akte weergeeft3 of verwijst naar de titel van de cessie.4 Algemeen wordt aangenomen dat de mededeling aan de akte, en naar mijn mening ook aan de titel, vooraf kan gaan.5 In dat geval kan de mededeling geen betrekking hebben op het bestaan of de inhoud van de akte. Slechts op verzoek van de schuldenaar moet hem een uittreksel van de akte en de titel ter hand worden gesteld (art. 3:94 lid 4 BW).

Toch lijkt de Hoge Raad in het arrest Verhagen q.q./INB II en meer recent in het arrest World Online te oordelen dat de mededeling in ieder geval naar (het bestaan van) de akte dient te verwijzen.6 Deze opvatting, die op gespannen voet staat met de aanname dat de mededeling aan de akte vooraf kan gaan, moet worden verworpen. Een redelijke uitleg van art. 3:94 lid 1 BW (“mededeling daarvan”), die ook in overeenstemming is met de publiciteitsfunctie van de mededeling, is dat mededeling moet worden gedaan van de levering of overdracht als zodanig, dat wil zeggen: mededeling van het feit dat de vordering wordt geleverd of overgedragen. Daarvoor is niet vereist dat de schuldenaar in enig opzicht van het bestaan en/of de inhoud van de akte of titel op de hoogte wordt gebracht. Deze uitleg is niet in strijd met de bewoordingen van art. 3:94 lid 1 BW. De woorden “mededeling daarvan” kunnen evenzeer verwijzen naar de levering als zodanig.7 Het ligt in de rede om wat betreft de hier aan de orde gestelde vraag aan een mededeling van een openbare cessie dezelfde eisen te stellen als aan een mededeling van een stille cessie als bedoeld in art. 3:94 lid 3 BW. Uit de tweede zin van het derde lid blijkt duidelijk dat de mededeling van een stille cessie geen betrekking heeft op de akte, maar op het feit dat de vordering geleverd is.

451. Voldoende is dat de mededeling op overdracht is gericht. Mede gezien het feit dat het mededelingsvereiste een uiterst gebrekkig mechanisme is om ten opzichte van derden publiciteit aan de overdracht toe te kennen (zie hiervoor § 3.3.5) en gelet op het feit dat de wet inmiddels de ‘stille’ cessie weer mogelijk heeft gemaakt – waaraan geen enkele vorm van publiciteit is verbonden –,18 dienen er naar mijn mening voor het bewerkstelligen van een overdracht geen strenge eisen aan de inhoud van de mededeling van cessie te worden gesteld. Voldoende is dat demededeling op overdracht is gericht. Dit betekent dat de mededeling van cessie de schuldenaar ervan op de hoogte dient te brengen, dat de vordering op hem wordt overgedragen of op een toekomstig tijdstip zalworden overgedragen (waarbij, zoals ik in § 5.3.2 zal verdedigen, niet vereist is dat de mededeling de vordering voor de schuldenaar bepaalbaar doet zijn).

De inhoud van de mededeling moet derhalve betrekking hebben op een werkelijke overdracht, die tegelijk met de mededeling of in de toekomst zal plaatsvinden.19 De mededeling van cessie dient in dit opzicht ondubbelzinnig te zijn.20 Zo is een mededeling die inhoudt dat de schuldeiser zijn inningsbevoegdheid heeft overgedragen, in beginsel geen mededeling van cessie.21 Ook een verklaring in bijvoorbeeld algemene voorwaarden dat de vordering op de schuldenaar mogelijk in de toekomst wordt overgedragen, is geen mededeling van cessie in de zin van art. 3:94 lid 1 BW.22 Een mededeling op een factuur inhoudende dat de schuldenaar dient te betalen aan een met naam genoemde derde, waarbij mogelijk diens rekeningnummer wordt vermeld en wellicht zelfs zijn hoedanigheid van cessionaris, maar zonder dat de schuldenaar een overdracht wordt medegedeeld, is naar mijn mening in beginsel evenmin een mededeling van cessie in de zin van de wet.23

De eis dat de mededeling betrekking dient te hebben op een werkelijke overdracht, is een eis die aan de inhoud van de mededeling moet worden gesteld. Het betekent niet dat ten tijde van de mededeling aan alle vereisten voor overdracht moet zijn voldaan of dat min of meer zeker is dat binnen afzienbare tijd aan deze vereisten zal worden voldaan. Het is heel goed mogelijk dat er mededeling van cessie wordt gedaan door iemand die pretendeert cedent of cessionaris te zijn zonder dat op dat moment al vaststaat dat er een cessie zal gaan plaatsvinden. De overdracht vindt echter pas plaats, indien alle vereisten voor overdracht zijn vervuld (zie art. 3:84 BW).

Dat de mededeling van cessie ondubbelzinnig betrekking dient te hebben op een werkelijke overdracht, is een minimumeis die aan de mededeling moet worden gesteld. Deze minimumeis volgt uit de tekst van art. 3:94 lid 1 BW (“mededeling daarvan”) en houdt verband met de publiciteitsfunctie die de mededeling in geval van een openbare cessie ten opzichte van derden vervult, hoe gering deze wellicht ook is. De mededeling moet immers (enige) duidelijkheid verschaffen over de vraag of, en zo ja, op welk moment de overdracht heeft plaatsgevonden en moet de schuldenaar in staat stellen om daarover aan derden informatie te verschaffen.24

452. Uitleg van de mededeling van cessie. Voor de vraag of een verklaring kan worden aangemerkt als een mededeling van cessie in de zin van art. 3:94 lid 1 BW, is uiteindelijk beslissend of de schuldenaar de verklaring in de gegeven omstandigheden redelijkerwijs als een mededeling van cessie heeft moeten of mogen opvatten (vgl. art. 3:33 jo 35 BW).25 Het gaat om een geobjectiveerde subjectieve benadering. In geval van een geschil in rechte over de rechtsgeldigheid van de cessie kan de rechter de tekst van de mededeling van cessie en de wijze waarop een normaal en redelijk denkend schuldenaar deze moet of mag opvatten tot uitgangspunt nemen. Mocht de tekst van de mededeling onvoldoende duidelijk maken dat een cessie wordt medegedeeld, dan is het aan degene die zich op de cessie beroept om (buiten de mededeling gelegen) feiten en omstandigheden aan te tonen waaruit blijkt dat de schuldenaar de mededeling niettemin redelijkerwijs als een mededeling van cessie heeft opgevat of moeten opvatten.

453. Vermelding van de identiteit van de cessionaris is niet vereist. Hoewel dit in de praktijk meestal wel zal geschieden, is voor een geldige overdracht van een vordering op naam naar mijn mening niet vereist dat de mededeling de schuldenaar op de hoogte brengt van de identiteit van decessionaris.26 Diens identiteit kan zodoende door partijen voor de schuldenaar (en derden) in eerste instantie geheim worden gehouden.27 Het is bovendien mogelijk dat de cedent de schuldenaar een cessie meedeelt, terwijl op het moment van de mededeling van cessie nog niet duidelijk is wie de cessionaris zal zijn. In het kader van securitisation kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de situatie dat ten tijde van de mededeling van cessie het SPV nog dient te worden opgericht28 of aan het geval dat ten tijde van de mededeling van cessie nog niet duidelijk is of cedent en cessionaris (de originator en het SPV) de vordering op de schuldenaar in een cessie willen betrekken.29

De belangen van de schuldenaar zijn voldoende gewaarborgd. De schuldenaar vindt zijn bescherming tegen een onduidelijke mededeling in het verbintenissenrecht. Zolang het de schuldenaar op redelijke gronden niet duidelijk is aan wie hij moet betalen, kan hij de betaling opschorten (art. 6:37 BW).30 Bovendien is de cedent naar mijn mening gehouden om op verzoek van de schuldenaar de identiteit van de cessionaris kenbaar te maken. De schuldenaar heeft er in beginsel immers belang bij te weten wie zijn schuldeiser is.31 Dat de schuldenaar uit de mededeling zelf niet kan afleiden wie zijn nieuwe schuldeiser is, doet er echter niet aan af dat met de mededeling een rechtsgeldige overdracht bewerkstelligd kan worden, mits aan alle vereisten voor overdracht wordt voldaan. De bescherming van de belangen van de schuldenaar betreft een verbintenisrechtelijke kwestie die dient te worden onderscheiden van de goederenrechtelijke vraag naar de geldigheid van de levering en de overdracht.

De belangen van derden, of ruimer: van het rechtsverkeer, vereisen evenmin dat de mededeling de identiteit van de cessionaris vermeldt. Dit volgt ook niet uit de (marginale) publiciteitsfunctie die de mededeling ten opzichte van derden vervult. Voldoende is dat de schuldenaar op grond van de mededeling in staat is derden te informeren over het feit dat er een cessie van een op hem bestaande vordering heeft plaatsgevonden. De publiciteitsfunctie brengt niet met zich dat de schuldenaar derden zou moeten kunnen informeren over de vraag in wiens vermogen de gecedeerde vordering is gevloeid en evenmin over andere modaliteiten van de overdracht.

454. Vermelding van de identiteit van decedent is wel vereist. Voor een geldige overdracht van een vordering op naam is daarentegen wel vereist dat de mededeling van cessie de schuldenaar voldoende duidelijk maakt wie de cedent is. Dit is van belang in het geval de cessie wordt medegedeeld door de cessionaris. Denk bijvoorbeeld aan het geval dat een groot aantal gedupeerde beleggers zijn beweerdelijke schadevorderingen in het kader van een collectieve actie overdraagt aan een stichting die de vorderingen ten behoeve van de beleggers in rechte zal trachten geldend te maken. Het is mogelijk dat de cessies worden medegedeeld door de stichting (de cessionaris) zonder dat daarbij wordt kenbaar gemaakt wie de beweerdelijk gedupeerde beleggers (de cedenten) precies zijn. In dat geval zijn de cessies niet rechtsgeldig tot stand gekomen. De Hoge Raad heeft in het arrest World Online geoordeeld dat de mededeling van een (openbare) cessie de naam van de cedent(en) dient te vermelden, niet alleen met het oog op de in het rechtsverkeer vereiste duidelijkheid over de vraag wiens vordering is overgedragen en op welk moment, maar ook ter bescherming van de belangen van de schuldenaar.32 Het feit dat het gaat om een groot aantal te cederen vorderingen en dat de cessionaris de schuldenaar heeft aangeboden inzage te verlenen in de onderliggende cessie-akten, doet volgens de Hoge Raad aan deze minimumeis die aan de mededeling moet worden gesteld niet af.33

Het oordeel kan in verband worden gebracht met de publiciteitsfunctie van de mededeling.34 Ten opzichte van derden brengt de publiciteitsfunctie, hoe marginaal die ook is, met zich dat aan de hand van de mededeling moet kunnen worden achterhaald op wiens vermogen de cessie betrekking heeft.35 Daarnaast is het in het belang van de schuldenaar om te weten wie de cedent is in verband met eventueel te voeren verweren, het instellen van tegenvorderingen en kwesties als bevrijdende betaling en verrekening (vgl. art. 6:145 BW).

455. Mededeling kan aan de akte en de titel voorafgaan. Zoals hiervoor is vermeld, kan de mededeling aan de totstandkoming van de akte vooraf gaan.37 In dat geval is voor de geldigheid van de overdracht niet vereist dat de cedent zich ten tijde van de mededeling daartoe al obligatoir heeft verbonden of dat de cessie-akte met zekerheid binnen een afzienbare tijd tot stand zal komen. Deze eis zou tot te veel onduidelijkheid kunnen leiden ten aanzien van de vraag of er een geldige overdracht heeft plaatsgevonden.38 De mededeling kan dus al worden gedaan voor de totstandkoming van de overeenkomst die tot de cessie verplicht (de titel van de cessie).

456. Mededeling hoeft niet de precieze modaliteiten van de overdracht te vermelden. Uit het feit dat de mededeling aan de akte vooraf kan gaan, volgt verder dat de mededeling niet behoeft in te houden dat de overdracht terstond plaatsvindt; zij kan inhouden dat de overdracht op een bepaald tijdstip in de toekomst zal geschieden of op een nog nader aan te geven tijdstip. Ook is het mogelijk dat de mededeling geen informatie bevat over het precieze tijdstip van de overdracht. In al deze gevallen vindt de overdracht echter pas plaats als (te zijner tijd) aan alle vereisten voor overdracht is voldaan.39

Evenmin is vereist dat de mededeling naar waarheid geschiedt. Het is mogelijk dat de mededeling inhoudt (of bij de schuldenaar de schijn opwekt) dat de overdracht terstond plaatsvindt, terwijl cedent en cessionaris zijn overeengekomen dat de cessie-akte eerst op een toekomstig tijdstip zal worden opgemaakt.40 In geval van een overdracht onder opschortende of ontbindende voorwaarde is voor de geldigheid daarvan niet vereist dat de schuldenaar door de mededeling van cessie op de hoogte wordt gebracht van het bestaan en de inhoud van de voorwaarde. Dit is evenmin vereist voor de werking van de voorwaarde indien zij in vervulling gaat.41 De mededeling van cessie kan derhalve bij de schuldenaar de schijn opwekken van een onvoorwaardelijke overdracht, terwijl er in werkelijkheid vooralsnog geen of slechts een voorwaardelijke overdracht heeft plaatsgevonden.

Concluderend kan worden gezegd dat de mededeling van cessie de schuldenaar niet in kennis behoeft te stellen van de precieze modaliteiten waaronder de overdracht plaatsvindt42^,43 Of de overdracht terstond plaatsvindt of eerst in de toekomst, dan wel geschiedt onder opschortende of ontbindende voorwaarde, hangt uitsluitend af van hetgeen cedent en cessionaris ter zake zijn overeengekomen.

457. Bescherming van de schuldenaar. De belangen van de schuldenaar worden met het voorgaande niet geschaad. De schuldenaar mag in beginsel afgaan op de juistheid van de mededeling die hij van de overdracht heeft ontvangen.44 Indien de mededeling inhoudt (of de schijn opwekt) dat de vordering terstond is overgedragen, terwijl er in werkelijkheid nog geen cessie-akte is opgemaakt, staat dit er niet aan in de weg dat een betaling aan de cessionaris de schuldenaar bevrijdt (zie art. 6:34 BW). Anderzijds kan de schuldenaar bevrijdend betalen aan de cedent, indien de mededeling bij hem de schijn opwekt dat de overdracht vooralsnog niet heeft plaatsgevonden, terwijl dat in werkelijkheid wel zo is.45 Indien de schuldenaar op redelijke grond twijfelt aan wie hij dient te betalen – bijvoorbeeld omdat hem de identiteit van de cessionaris niet is medegedeeld –, kan hij een beroep doen op het opschortingsrecht van art. 6:37 BW. Voorts kan de schuldenaar die informatie wil ontvangen over de modaliteiten van de overdracht die voor hem van belang zijn, een beroep doen op het documentatierecht van art. 3:94 lid 4 BW.

Het belang dat de schuldenaar heeft bij een duidelijke mededeling wordt aldus voldoende beschermd. Er is geen reden hem een verdergaande bescherming toe te kennen door aan te nemen dat in de hiervoor besproken gevallen de mededeling niet als een “mededeling van cessie” in de zin van art. 3:94 lid 1 BW kan worden aangemerkt, met als gevolg dat de mededeling niet tot overdracht kan leiden.

458. Belangen van derden. Ook het feit dat de mededeling een zekere publiciteitsfunctie vervult (hoe gering ook) ten opzichte van derden (zoals schuldeisers van de cedent) en derhalve mede hun belangen dient,46 brengt naar mijn mening niet met zich dat de mededeling van cessie de identiteit van de cessionaris of de precieze modaliteiten van de overdracht zou moeten vermelden. Voldoende is dat de schuldenaar de derde kan mededelen dat er een overdracht heeft plaatsgevonden, zodat de derde gewaarschuwd is en eventueel navraag kan doen bij de cedent. Onder omstandigheden kan de derde bescherming ontlenen aan art. 3:36 BW vanwege de schijn die de mededeling bij hem heeft opgewekt, mits is voldaan aan de vereisten die deze bepaling voor de bescherming stelt.