HvJ EU, 14-11-2024, nr. C-394/22

HvJ EU, 14-11-2024, nr. C-394/22

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Uitspraak 14‑11‑2024

Inhoudsindicatie

Prejudiciële verwijzing — Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken — Rechterlijke bevoegdheid en tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken — Verordening (EU) nr. 1215/2012 — Werkingssfeer — Artikel 1, lid 2, onder b) — Daarvan uitgesloten — Begrip ‘faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures’ — Vordering die rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure en daar nauw mee samenhangt — Vordering die strekt tot betaling van een schuldvordering en die wordt ingesteld nadat de schuldplichtige vennootschap failliet is verklaard en die schuldvordering is ingediend in de boedel van de failliete verklaarde vennootschap — Verordening (EG) nr. 1346/2000

F. Biltgen, M. L. Arastey Sahún, J. Passer

Partij(en)

In zaak C-394/22,*

betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door het hof van beroep Antwerpen (België) bij beslissing van 7 juni 2022, ingekomen bij het Hof op 15 juni 2022, in de procedure

Oilchart International NV

tegen

O.W. Bunker (Netherlands) BV,

ING Bank NV,

wijst

HET HOF (Tweede kamer),

samengesteld als volgt: F. Biltgen (rapporteur), president van de Eerste kamer, waarnemend voor de president van de Tweede kamer, M. L. Arastey Sahún, president van de Vijfde kamer, en J. Passer, rechter,

advocaat-generaal: L. Medina,

griffier: A. Lamote, administrateur,

gezien de stukken en na de terechtzitting op 1 februari 2024,

gelet op de opmerkingen van:

—

Oilchart International NV, vertegenwoordigd door E. Van den Wijngaert, advocaat,

—

ING Bank NV, vertegenwoordigd door D. Arts, T. Mertens, L. Rasking en E. Ulrix, advocaten,

—

de Nederlandse regering, vertegenwoordigd door M. K. Bulterman en M. H. S. Gijzen als gemachtigden,

—

de Europese Commissie, vertegenwoordigd door S. Noë en W. Wils als gemachtigden,

gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 18 april 2024,

het navolgende

Arrest

1

Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 1, lid 2, onder b), van verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2012, L 351, blz. 1), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, van verordening (EG) nr. 1346/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures (PB 2000, L 160, blz. 1).

2

Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen enerzijds Oilchart International NV (hierna: ‘Oilchart’), een vennootschap naar Belgisch recht, en anderzijds O.W. Bunker Netherland BV (hierna: ‘OWB’) en ING Bank NV, twee vennootschappen naar Nederlands recht, over de invordering van een onbetaalde factuur die is uitgereikt door Oilchart voor het leveren van bunkers in opdracht van OWB, die failliet is verklaard.

Toepasselijke bepalingen

Unierecht

Verordening nr. 1346/2000
3

De overwegingen 2 en 6 van verordening nr. 1346/2000 luiden:

‘(2)

Voor de goede werking van de interne markt zijn efficiënte en doeltreffende grensoverschrijdende insolventieprocedures nodig. […]

[…]

(6)

Op grond van het proportionaliteitsbeginsel mag deze verordening alleen voorschriften behelzen tot regeling van de rechterlijke bevoegdheid inzake de opening van een insolventieprocedure en de beslissingen die rechtstreeks uit een insolventieprocedure voortvloeien en daarmee nauw samenhangen. Voorts moet deze verordening bepalingen bevatten betreffende de erkenning van die beslissingen en betreffende het toepasselijke recht, die eveneens met het noodzakelijkheidsbeginsel stroken.’

4

Artikel 3 van die verordening, met als opschrift ‘Internationale bevoegdheid’, bepaalt in lid 1:

‘De rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, zijn bevoegd de insolventieprocedure te openen. Bij vennootschappen en rechtspersonen wordt, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste belangen vermoed de plaats van de statutaire zetel te zijn.’

5

Artikel 4 (‘Toepasselijk recht’) van die verordening is verwoord als volgt:

‘1.

Tenzij deze verordening iets anders bepaalt, worden de insolventieprocedure en de gevolgen daarvan beheerst door het recht van de lidstaat op het grondgebied waarvan de insolventieprocedure wordt geopend, hierna te noemen ‘lidstaat waar de procedure wordt geopend’.

2.

Het recht van de lidstaat waar de procedure wordt geopend, bepaalt onder welke voorwaarden deze procedure wordt geopend, verloopt en wordt beëindigd. Het bepaalt met name:

a)

welke schuldenaars op grond van hun hoedanigheid aan een insolventieprocedure kunnen worden onderworpen;

b)

welk deel van het vermogen van de schuldenaar tot de boedel behoort en of de na de opening van de insolventieprocedure verkregen goederen tot deze boedel behoren;

c)

welke de respectieve bevoegdheden van de schuldenaar en de curator zijn;

[…]

e)

de gevolgen van de insolventieprocedure voor lopende overeenkomsten waarbij de schuldenaar partij is;

f)

de gevolgen van de insolventieprocedure voor individuele vervolgingen met uitzondering van lopende rechtsvorderingen;

g)

welke vorderingen te verhalen zijn op het vermogen van de schuldenaar en wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure;

h)

de regels betreffende indiening, verificatie en toelating van de vorderingen;

[…]

m)

de regels betreffende nietigheid, vernietigbaarheid of niet-tegenwerpbaarheid van de voor het geheel van schuldeisers nadelige rechtshandelingen.’

6

Verordening nr. 1346/2000 is ingetrokken bij verordening (EU) 2015/848 van het Europees Parlement en de Raad van 20 mei 2015 betreffende insolventieprocedures (PB 2015, L 141, blz. 19). Krachtens artikel 84, lid 2, van laatstgenoemde verordening blijft verordening nr. 1346/2000 evenwel van toepassing op insolventieprocedures die vóór 26 juni 2017 zijn geopend.

Verordening nr. 1215/2012
7

De overwegingen 10 en 21 van verordening nr. 1215/2012 luiden:

‘(10)

Het is van belang dat alle belangrijke burgerlijke en handelszaken onder de werkingssfeer van deze verordening worden gebracht, met uitzondering van bepaalde duidelijk omschreven aangelegenheden, […].

[…]

(21)

Met het oog op een harmonische rechtsbedeling moeten parallel lopende processen zoveel mogelijk worden beperkt en moet worden voorkomen dat in verschillende lidstaten onverenigbare beslissingen worden gegeven. […]’

8

In artikel 1, lid 1 en lid 2, onder b), van die verordening is het volgende bepaald:

‘1.

Deze verordening wordt toegepast in burgerlijke en handelszaken, ongeacht de aard van het gerecht. Zij heeft met name geen betrekking op fiscale zaken, douanezaken en administratiefrechtelijke zaken, noch op de aansprakelijkheid van de staat wegens een handeling of nalaten in de uitoefening van het openbaar gezag (acta jure imperii).

2.

Deze verordening is niet van toepassing op:

[…]

b)

het faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures’.

9

Artikel 28, lid 1, van die verordening is in de volgende bewoordingen gesteld:

‘Wanneer de verweerder die op het grondgebied van een lidstaat woonplaats heeft, voor een gerecht van een andere lidstaat wordt opgeroepen en niet verschijnt, verklaart het gerecht zich ambtshalve onbevoegd indien zijn bevoegdheid niet berust op de bepalingen van deze verordening.’

Nederlands recht

10

Artikel 25 van de Wet van 30 september 1893 op het faillissement en de surséance van betaling (Stb. 1893, 140; hierna: ‘NFW’) luidt als volgt:

‘1.

Rechtsvorderingen, welke rechten of verplichtingen tot de failliete boedel behorende ten onderwerp hebben, worden zowel tegen als door de curator ingesteld.

2.

Indien zij, door of tegen de gefailleerde ingesteld of voortgezet, een veroordeling van de gefailleerde ten gevolge hebben, heeft die veroordeling tegenover de failliete boedel geen rechtskracht.’

11

Artikel 26 NFW is als volgt verwoord:

‘Rechtsvorderingen, die voldoening van een verbintenis uit de boedel ten doel hebben, kunnen gedurende het faillissement ook tegen de gefailleerde op geen andere dan een in artikel 110 bepaalde wijze worden ingesteld.’

12

In artikel 110, lid 1, NFW is bepaald:

‘De indiening der schuldvorderingen geschiedt door of bij de curator door de overlegging ener rekening of andere schriftelijke verklaring, aangevende de aard en het bedrag der vordering, vergezeld van de bewijsstukken of een afschrift daarvan, en van een opgave, of op voorrecht, pand, hypotheek of retentierecht aanspraak wordt gemaakt.’

Hoofdgeding en prejudiciële vragen

13

In het kader van een reeks overeenkomsten voor het bunkeren van zeeschepen heeft Oilchart op 21 oktober 2014 in opdracht van OWB brandstof geleverd aan het schip ‘Evita K.’, dat lag afgemeerd in de haven van Sluiskil (Nederland).

14

Op 22 oktober 2014 heeft Oilchart aan OWB een factuur uitgereikt voor een bedrag van 116 471,45 Amerikaanse dollar (USD) (ongeveer 107 229,44 EUR). Die factuur is onbetaald gebleven.

15

Bij vonnis van de rechtbank Rotterdam (Nederland) van 21 november 2014 is OWB failliet verklaard.

16

Oilchart heeft de uit die onbetaalde factuur voortvloeiende schuldvordering ter verificatie voorgelegd aan de curatoren van OWB.

17

Aangezien er sprake was van meerdere onbetaalde facturen, heeft Oilchart uit voorzorg beslag laten leggen op bepaalde zeeschepen waaraan zij brandstof had geleverd. Ter handlichting van deze bewarende scheepsbeslagen zijn er aan Oilchart garanties afgegeven, die konden worden afgeroepen op basis van een in België veroordelende gerechtelijke uitspraak of arbitrale beschikking tegen ofwel OWB, ofwel de eigenaar van het betrokken schip.

18

Op 11 maart 2015 heeft Oilchart bij de rechtbank van koophandel Antwerpen (België) een vordering ingesteld tegen OWB, teneinde onder meer betaling van die onbetaalde factuur te verkrijgen. ING Bank heeft, als cessionaris van door OWB als tegenprestatie voor de verlening van een krediet overgedragen schuldvorderingen, vrijwillig geïntervenieerd in die procedure.

19

Bij vonnis van 15 maart 2017 heeft die rechtbank zich bevoegd verklaard om uitspraak te doen op die vordering, maar deze op grond van het Nederlandse faillissementsrecht niet-ontvankelijk verklaard.

20

Op 16 mei 2017 heeft Oilchart tegen dit vonnis hoger beroep ingesteld bij het hof van beroep Antwerpen (België), de verwijzende rechter.

21

Aangezien OWB noch bij de rechtbank van koophandel Antwerpen, noch bij de verwijzende rechter ter terechtzitting is verschenen, heeft de verwijzende rechter het noodzakelijk geacht om zijn internationale bevoegdheid te onderzoeken overeenkomstig artikel 28, lid 1, van verordening nr. 1215/2012.

22

Onder verwijzing naar de rechtspraak van het Hof vraagt de verwijzende rechter zich af of de gemeenschappelijke regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht als bedoeld in artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012, dan wel specifieke regels voor insolventieprocedures ten grondslag liggen aan de door Oilchart tegen OWB ingestelde vordering.

23

In dat verband merkt de verwijzende rechter op dat de vordering van Oilchart tegen OWB na de opening van de faillissementsprocedure en zonder gewag te maken van die procedure is ingesteld op grondslag van een specifieke bepaling van de Nederlandse faillissementswetgeving, te weten artikel 25, lid 2, NFW, dat ziet op rechtsvorderingen waarbij de failliete boedel niet betrokken is, maar de persoonlijke belangen van de gefailleerde in het geding zijn, en niet op grondslag van artikel 25, lid 1, NFW, dat rechtsvorderingen betreft waarbij de boedel rechtstreeks betrokken is.

24

Volgens die rechter moeten de precieze aard van de door Oilchart ingestelde vordering en de mogelijkheid om een dergelijke vordering in te stellen tegen een failliet verklaarde vennootschap, worden beoordeeld aan de hand van de specifieke afwijkende bepalingen van het Nederlandse faillissementsrecht en niet aan de hand van de regels van het gewone burgerlijke en handelsrecht. In het kader van de vaststelling of hij internationale bevoegdheid heeft, welke vaststelling aan die beoordeling voorafgaat, vraagt de verwijzende rechter zich evenwel af of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde vordering geen intens verband heeft met de insolventieprocedure, zodat enkel de rechter bij wie het faillissement is geopend, bevoegd is om over die vordering te oordelen.

25

Voorts wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 3, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 zich verzet tegen een nationale bepaling op grond waarvan een schuldeiser in een lidstaat een vordering tot betaling kan instellen met betrekking tot een schuldvordering die hij in een andere lidstaat reeds heeft ingediend in het faillissement.

26

In die omstandigheden heeft het hof van beroep Antwerpen de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

‘1)

Moet art. 1.2.b) van [verordening nr. 1215/2012], in samenlezing met artikel 3.1 van [verordening nr. 1346/2000], aldus worden uitgelegd dat onder de begrippen ‘faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures’ in art. 1.2.b) van [verordening nr. 1215/2012] ook een procedure valt waarbij de vordering in de dagvaarding beschreven wordt als een loutere handelsvordering, zonder dat melding gemaakt wordt van het reeds eerder opengevallen faillissement van de verwerende partij, terwijl de eigenlijke rechtsgrondslag van die vordering gesteund wordt op de specifieke afwijkende bepalingen van het Nederlands faillissementsrecht (art. 25.2 [NFW]) en waarbij:

—

uitgemaakt moet worden of een dergelijke vordering als een verifieerbare vordering (art. 26 juncto 110 NFW) moet beschouwd worden dan wel een niet-verifieerbare vordering (art. 25.2 NFW);

—

de vraag of beide vorderingen tegelijk kunnen ingesteld worden en of de ene vordering de andere niet lijkt uit te sluiten, rekening houdend met de specifieke rechtsgevolgen van elk van die vorderingen (o.m. qua mogelijkheden tot afroep van een bankgarantie uitgesteld na het faillissement), volgens de specifieke regels van het Nederlands faillissementsrecht [lijkt] bepaald te worden?

[…]

2)

Kunnen de bepalingen van art. 25.2 [NFW] als verenigbaar beschouwd worden met artikel 3.1 van [verordening nr. 1346/2000], voor zover deze wetsbepaling zou toelaten een dergelijke vordering (art. 25.2 NFW) in te stellen voor de rechter van een andere lidstaat in plaats van voor de insolventierechter van de lidstaat van het openvallen van het faillissement?’

Procedure bij het Hof

27

Op 31 maart 2023 heeft het Hof de verwijzende rechter om inlichtingen verzocht over de feitelijke en juridische context van het hoofdgeding, die deze rechter op 28 april 2023 heeft verstrekt.

28

Op 11 juli 2023 heeft het Hof de verwijzende rechter gevraagd of hij, gelet op de omstandigheid dat Oilchart in het hoofdgeding afstand van geding had gedaan, zijn verzoek om een prejudiciële beslissing wenste te handhaven.

29

Bij arrest van 27 november 2023 heeft die rechter het Hof meegedeeld dat het geding nog steeds aanhangig was bij hem daar de door Oilchart gedane afstand van geding was afgewezen.

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Eerste vraag

30

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 aldus moet worden uitgelegd dat het van toepassing is op een in een lidstaat tegen een vennootschap ingestelde vordering tot betaling van geleverde goederen waarin geen melding wordt gemaakt van de eerder in een andere lidstaat tegen die vennootschap geopende insolventieprocedure, noch van het feit dat de betreffende schuldvordering reeds is ingediend in de boedel van de failliet verklaarde vennootschap.

31

De vraag is met name of een dergelijke vordering valt onder artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012, dat het faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures van de werkingssfeer van de verordening uitsluit. Indien dat het geval is, valt zij binnen de materiële werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000, waarvan artikel 3, lid 1, de rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is de uitsluitende internationale bevoegdheid verleent om de hoofdinsolventieprocedure te openen (zie in die zin arrest van 4 december 2019, Tiger e.a., C-493/18, EU:C:2019:1046, punten 23, 25 en 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

32

Het Hof heeft immers reeds geoordeeld dat de verordeningen nr. 1215/2012 en nr. 1346/2000, wat hun respectievelijke werkingssfeer betreft, aldus moeten worden uitgelegd dat niet alleen elke overlapping tussen de in die teksten vervatte rechtsregels maar ook elk rechtsvacuüm wordt vermeden. De krachtens artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 van de werkingssfeer van die verordening uitgesloten vorderingen vallen dus, doordat zij betrekking hebben op ‘het faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures’, binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000. Parallel daarmee vallen vorderingen die niet onder artikel 3, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 vallen, binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012 (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 24, en 18 september 2019, Riel, C-47/18, EU:C:2019:754, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

33

Voorts heeft het Hof erop gewezen dat de Uniewetgever heeft willen kiezen voor een ruime opvatting van het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ in artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012 en, bijgevolg, voor een ruime werkingssfeer van die verordening, zoals met name in overweging 10 ervan is aangegeven. De werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 daarentegen mag volgens overweging 6 ervan niet ruim worden uitgelegd (zie in die zin arresten van 20 december 2017, Valach e.a., C-649/16, EU:C:2017:986, punt 25, en 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

34

Op basis van deze beginselen heeft het Hof geoordeeld dat de respectieve werkingssferen van die twee verordeningen duidelijk zijn afgebakend en dat alleen vorderingen die rechtstreeks uit een insolventieprocedure voortvloeien en daar nauw mee samenhangen, van de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012 zijn uitgesloten. Dientengevolge vallen alleen die vorderingen binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 26, en 18 september 2019, Riel, C-47/18, EU:C:2019:754, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

35

Dit dubbele criterium, dat is opgenomen in overweging 6 van verordening nr. 1346/2000 ter afbakening van het voorwerp van die verordening, is trouwens letterlijk overgenomen in verordening 2015/848 — die ratione temporis niet van toepassing is op het hoofdgeding — aangezien in artikel 6 ervan, met als opschrift ‘Bevoegdheid inzake vorderingen die rechtstreeks voortvloeien uit een insolventieprocedure en er nauw verband mee houden’, wordt bepaald dat de rechter van de lidstaat op het grondgebied waarvan een insolventieprocedure is geopend, bevoegd is voor alle vorderingen die rechtstreeks uit de insolventieprocedure voortvloeien en er nauw verband mee houden (zie in die zin arrest van 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 27).

36

In het licht van het voorgaande moet dus worden nagegaan of een vordering tot betaling van geleverde goederen die is ingesteld tegen een vennootschap die in een insolventieprocedure is verwikkeld, aan dit dubbele criterium voldoet.

37

Wat het eerste criterium betreft, moet met betrekking tot de vraag of een vordering rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure worden opgemerkt dat volgens vaste rechtspraak van het Hof de doorslaggevende factor om vast te stellen onder welk gebied een vordering valt, niet de procedurele context van die vordering maar de rechtsgrondslag ervan is. Volgens deze benadering moet worden nagegaan of het recht of de verbintenis waarop de vordering is gebaseerd, voortvloeit uit de gemene regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht dan wel uit specifieke, afwijkende regels voor insolventieprocedures (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 28; 18 september 2019, Riel, C-47/18, EU:C:2019:754, punt 33, en 4 december 2019, Tiger e.a., C-493/18, EU:C:2019:1046, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

38

Zo heeft het Hof geoordeeld dat een vordering die de verkoper op grond van een beding van eigendomsvoorbehoud instelt tegen de in staat van faillissement verklaarde koper, een rechtsvraag aan de orde stelt die losstaat van de opening van een insolventieprocedure. Het betreft met andere woorden een autonome vordering, die haar grondslag niet in het recht inzake insolventieprocedures vindt en niet vereist dat een dergelijke procedure wordt geopend en dat een curator optreedt (zie in die zin arrest van 10 september 2009, German Graphics Graphische Maschinen, C-292/08, EU:C:2009:544, punten 31 en 32).

39

Voorts valt de vordering die door een verzoeker tegen een derde wordt ingesteld op basis van een door de curator in een insolventieprocedure gecedeerde schuldvordering, onder het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’, op voorwaarde dat het geding geen betrekking heeft op de geldigheid van de cessie door de curator en dat de uitoefening van het door de cessionaris verkregen recht aan andere regels is onderworpen dan de regels die van toepassing zijn in het kader van een insolventieprocedure (zie in die zin arrest van 19 april 2012, F-Tex, C-213/10, EU:C:2012:215, punten 37, 42 en 49).

40

Hetzelfde geldt wanneer een geding betrekking heeft op de uitoefening van het door een cessionaris verkregen recht en uitsluitend ziet op de handelwijze van de cessionaris (zie in die zin arrest van 19 april 2012, F-Tex, C-213/10, EU:C:2012:215, punt 42). Daarentegen valt een vordering waarmee wordt opgekomen tegen een in het kader van een insolventieprocedure verrichte aandelenoverdracht, binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 wanneer de curator wordt verweten geen gebruik te hebben gemaakt van een prerogatief dat hij ontleent aan het nationale recht inzake collectieve procedures (zie in die zin arrest van 2 juli 2009, SCT Industri, C-111/08, EU:C:2009:419, punt 28).

41

Ook de vordering tot vaststelling van het bestaan van een schuldvordering met het oog op de registratie ervan in het kader van een insolventieprocedure valt niet binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012, aangezien een dergelijke vordering rechtstreeks voortvloeit uit de nationale insolventieregels (zie in die zin arrest van 18 september 2019, Riel, C-47/18, EU:C:2019:754, punten 37 en 38), en dat geldt ook voor de vordering wegens aansprakelijkheid van de leden van een schuldeiserscomité wier stemgedrag ertoe heeft geleid dat een saneringsprocedure is uitgemond in een insolventieprocedure, aangezien een dergelijke vordering het rechtstreekse en onlosmakelijke gevolg was van de uitoefening van een specifiek aan de nationale bepalingen inzake insolventieprocedures ontleende functie (zie in die zin arrest van 20 december 2017, Valach e.a., C-649/16, EU:C:2017:986, punten 30 en 35).

42

In casu blijkt uit de gegevens van het dossier waarover het Hof beschikt en uit de door de verwijzende rechter verstrekte preciseringen dat de vordering in het hoofdgeding ertoe strekt een vennootschap te doen veroordelen tot betaling van goederen die zijn geleverd op grond van een overeenkomst die vóór de opening van de op die vennootschap betrekking hebbende insolventieprocedure was gesloten. Volgens overeenkomsten die nadien zijn gesloten met het oog op de handlichting van de bewarende scheepsbeslagen waartoe was overgegaan, is die veroordeling noodzakelijk om verzoekster in het hoofdgeding in staat te stellen de aan haar verstrekte bankgaranties ten uitvoer te leggen.

43

Vastgesteld zij dat zowel de in het kader van de rechtsvordering ingeroepen verbintenissen uit overeenkomst als de mechanismen voor de tenuitvoerlegging van die verbintenissen hun grondslag vinden in het verbintenissenrecht en losstaan van de specifieke regels die gelden voor insolventieprocedures.

44

Bovendien is een vordering tot betaling van geleverde goederen autonoom, in die zin dat zij buiten een insolventieprocedure om kan worden ingesteld.

45

Voorts heeft noch de opening van een insolventieprocedure, noch de aanwijzing van een curator tot gevolg dat de rechtsgrondslag van een door de gemene regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht beheerste vordering zodanig wordt gewijzigd dat deze binnen de werkingssfeer van de specifieke regels voor insolventieprocedures komt te vallen.

46

Het Hof heeft namelijk geoordeeld dat het enkele feit dat een in een insolventieprocedure aangewezen curator na de opening van die procedure een vordering tot betaling heeft ingesteld in het belang van de schuldeisers, in wezen niets verandert aan de aard van de onderliggende schuldvordering, die losstaat van een insolventieprocedure en ten gronde onderworpen blijft aan regels van gemeen recht (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 21 november 2019, CeDe Group, C-198/18, EU:C:2019:1001, punt 36).

47

Wat het in punt 34 van het onderhavige arrest vermelde tweede criterium betreft, is het eveneens vaste rechtspraak dat de intensiteit van het verband tussen een rechtsvordering en de insolventieprocedure bepalend is voor de beslissing of de in artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 genoemde uitsluiting moet worden toegepast (zie in die zin arresten van 20 december 2017, Valach e.a., C-649/16, EU:C:2017:986, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 6 februari 2019, NK, C-535/17, EU:C:2019:96, punt 30).

48

Zoals de advocaat-generaal in punt 57 van haar conclusie heeft opgemerkt, kan bij dit criterium rekening worden gehouden met andere contextuele factoren dan die welke betrekking hebben op de rechtsgrondslag van de vordering.

49

Ofschoon niet kan worden ontkend dat er in het hoofdgeding een zeker verband bestaat tussen de ingestelde vordering en de insolventieprocedure omdat die vordering is ingesteld nadat de schuldplichtige vennootschap failliet is verklaard en verzoekster in het hoofdgeding in het kader van het faillissement dezelfde schuldvordering heeft ingediend als die waarop de door haar ingestelde vordering betrekking heeft, blijkt het enkele feit dat de schuldvordering waarvan bij de verwijzende rechter betaling wordt gevorderd tevens bij de curator van het faillissement is ingediend niet te volstaan om die vordering onder de uitsluiting van artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 te laten vallen.

50

Dienaangaande moet erop worden gewezen dat de vaststelling van de bevoegde rechter geenszins vooruitloopt op de vraag welk recht van toepassing is op de vordering in het hoofdgeding, noch op de vraag welke relevante regels het op die vordering toepasselijke recht kunnen bepalen (zie in die zin arrest van 21 november 2019, CeDe Group, C-198/18, EU:C:2019:1001, punt 38).

51

Zowel de vraag naar de ontvankelijkheid van een individuele vordering tegen een insolvente vennootschap als de vraag wat er met een dergelijke vordering moet gebeuren wanneer bij de curator van de failliete boedel een schuldvordering is ingediend, valt immers niet onder de bevoegdheidsregels, maar onder de collisieregels, die bepalen welk recht van toepassing is.

52

Uit artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 volgt dat de insolventieprocedure en de gevolgen daarvan worden beheerst door het recht van de lidstaat op het grondgebied waarvan die procedure wordt geopend.

53

In artikel 4, lid 2, van die verordening wordt aangegeven dat het recht van de lidstaat waar de procedure wordt geopend, bepaalt onder welke voorwaarden de insolventieprocedure wordt geopend, verloopt en wordt beëindigd, en wordt er ook een niet-limitatieve opsomming gegeven van de verschillende fasen van de insolventieprocedure die worden beheerst door het recht van de lidstaat waar de procedure wordt geopend. Het gaat daarbij met name om, onder e), de gevolgen van de insolventieprocedure voor lopende overeenkomsten, onder f), de gevolgen van de insolventieprocedure voor individuele vervolgingen, onder h), de regels betreffende indiening, verificatie en toelating van de vorderingen, onder g), welke vorderingen te verhalen zijn op het vermogen van de schuldenaar en wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure, en, onder m), de regels betreffende nietigheid, vernietigbaarheid of niet-tegenwerpbaarheid van de voor het geheel van schuldeisers nadelige rechtshandelingen.

54

Uit artikel 3 juncto artikel 4 van verordening nr. 1346/2000 blijkt dat met die regeling in beginsel wordt beoogd te zorgen voor overeenstemming tussen de internationaal bevoegde rechterlijke instanties en het recht dat op de insolventieprocedure van toepassing is. Afgezien van de gevallen waarvoor die verordening expliciet iets anders bepaalt, volgt het toepasselijke recht op grond van artikel 4 van die verordening namelijk de overeenkomstig artikel 3 van die verordening bepaalde internationale bevoegdheid (zie in die zin arrest van 21 november 2019, CeDe Group, C-198/18, EU:C:2019:1001, punt 30).

55

Aangezien artikel 3, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 alleen ziet op de vraag welke rechter bevoegd is voor de opening van insolventieprocedures en de werkingssfeer van artikel 4 van die verordening ruimer is dan die van artikel 3 ervan, in die zin dat het van toepassing is op insolventieprocedures en op de gevolgen daarvan, kan die overeenstemming tussen het toepasselijke recht en de bevoegde rechter evenwel niet in alle omstandigheden worden gewaarborgd.

56

In casu is de in het hoofdgeding aan de orde zijnde insolventieprocedure in Nederland geopend, zodat het recht dat op die procedure en de gevolgen daarvan van toepassing is, overeenkomstig artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 het Nederlandse recht is.

57

Hieruit volgt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde vordering, die ertoe strekt een failliet verklaarde vennootschap te doen veroordelen tot betaling van geleverde goederen, door het Nederlandse recht wordt beheerst, aangezien — zoals naar voren komt uit punt 53 van het onderhavige arrest — dat recht moet worden toegepast om te bepalen wat de gevolgen zijn van de insolventieprocedure voor lopende overeenkomsten en voor individuele vervolgingen en om de regels vast te stellen betreffende de indiening, de verificatie en de toelating van vorderingen en betreffende rechtshandelingen die nadelig kunnen zijn voor de schuldeisers.

58

Zoals de Europese Commissie ter terechtzitting voor het Hof heeft opgemerkt, kan door toepassing van het overeenkomstig artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 vastgestelde recht op zowel de insolventieprocedure als alle gevolgen daarvan worden gewaarborgd dat de door die verordening nagestreefde doelstellingen inzake gelijkheid van schuldeisers en bescherming van hun belangen worden bereikt, ongeacht de vraag welke rechter bevoegd is.

59

In dat verband zij er trouwens op gewezen dat de regel van verordening nr. 1215/2012 die bepaalt dat wanneer voor gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen vorderingen aanhangig zijn die hetzelfde onderwerp betreffen en op dezelfde oorzaak berusten, het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, zijn uitspraak aanhoudt teneinde te vermijden dat met betrekking tot die vorderingen onverenigbare beslissingen worden gegeven, niet van toepassing is — ook niet naar analogie — op het stelsel van verordening nr. 1346/2000, met name omdat volgens die verordening de gerechten in andere lidstaten bevoegd kunnen zijn voor secundaire insolventieprocedures (zie in die zin arrest van 18 september 2019, Riel, C-47/18, EU:C:2019:754, punten 42, 44 en 46).

60

Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 aldus moet worden uitgelegd dat het niet van toepassing is op een in een lidstaat tegen een vennootschap ingestelde vordering tot betaling van geleverde goederen waarin geen melding wordt gemaakt van de eerder in een andere lidstaat tegen die vennootschap geopende insolventieprocedure, noch van het feit dat de betreffende schuldvordering reeds is ingediend in de boedel van de failliet verklaarde vennootschap.

Tweede vraag

61

Gelet op het antwoord op de eerste vraag behoeft de tweede vraag niet te worden beantwoord.

Kosten

62

Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof (Tweede kamer) verklaart voor recht:

Artikel 1, lid 2, onder b), van verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken

moet aldus worden uitgelegd dat

het niet van toepassing is op een in een lidstaat tegen een vennootschap ingestelde vordering tot betaling van geleverde goederen waarin geen melding wordt gemaakt van de eerder in een andere lidstaat tegen die vennootschap geopende insolventieprocedure, noch van het feit dat de betreffende schuldvordering reeds is ingediend in de boedel van de failliet verklaarde vennootschap.

Biltgen

Arastey Sahún

Passer

Uitgesproken ter openbare terechtzitting te Luxemburg op 14 november 2024.

De griffier

De president

A. Calot Escobar

K. Lenaerts

Conclusie 18‑04‑2024

Inhoudsindicatie

Prejudiciële verwijzing — Justitiële samenwerking in burgerlijke zaken — Rechterlijke bevoegdheid — Verordening (EU) nr. 1215/2012 — Artikel 1, lid 1, en lid 2, onder b) — Begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ — Uitgesloten gebieden — Faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures — Verordening (EG) nr. 1346/2000 — Artikel 3, lid 1 — Vorderingen die rechtstreeks voortvloeien uit een insolventieprocedure en daar nauw mee samenhangen

L. medina

Partij(en)

Zaak C-394/221.

Oilchart International NV

tegen

O.W. Bunker (Netherlands) BV,

ING Bank NV

[verzoek van het hof van beroep Antwerpen (België) om een prejudiciële beslissing]

1.

Oilchart International NV (hierna: ‘Oilchart’) is een Belgische vennootschap die betaling vordert van een onbetaalde factuur voor het bunkeren van een zeeschip in de haven van Sluiskil (Nederland). Deze factuur was nog niet betaald toen de schuldenaar, O.W. Bunker BV NL (hierna: ‘OWB NL’), een vennootschap naar Nederlands recht, failliet ging. De vordering in het hoofdgeding is in België ingesteld nadat de insolventieprocedure in Nederland was geopend.

2.

Deze situatie doet de vraag rijzen of het hof van beroep Antwerpen, waarbij de insolventieprocedure niet is geopend, bevoegd kan zijn om kennis te nemen van de vordering van Oilchart tot betaling van de betrokken factuur.

3.

Deze zaak stelt het Hof wederom in de gelegenheid zijn rechtspraak over de afbakening tussen de werkingssfeer van verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken2. (hierna: ‘Brussel I bis-verordening’3.) en die van verordening (EG) nr. 1346/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures4. (hierna: ‘insolventieverordening’5.) verder te verfijnen.

4.

Om te kunnen beslissen over de internationale bevoegdheid heeft de verwijzende rechter het Hof in wezen gevraagd of de vordering die de schuldeiser bij een andere nationale rechter dan de rechter van de insolventieprocedure heeft ingesteld met betrekking tot een factuur die ter verificatie bij de curator is ingediend, binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening of van de Brussel I bis-verordening valt.

I. Toepasselijk recht

A. Unierecht

1. Brussel I bis-verordening
5.

In artikel 1, lid 1, en lid 2, onder b), van de Brussel I bis-verordening is bepaald:

‘1.

Deze verordening wordt toegepast in burgerlijke en handelszaken, ongeacht de aard van het gerecht. […]

2.

Deze verordening is niet van toepassing op:

[…]

b)

het faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures;

[…]’

2. Insolventieverordening
6.

Artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening luidt als volgt:

‘De rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, zijn bevoegd de insolventieprocedure te openen. Bij vennootschappen en rechtspersonen wordt, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste belangen vermoed de plaats van de statutaire zetel te zijn.’

B. Nederlands recht

7.

Artikel 25 van de Wet van 30 september 1893 op het faillissement en de surseance van betaling (hierna: ‘Nederlandse faillissementswet’ of ‘NFW’) luidt als volgt:

‘1.

Rechtsvorderingen, welke rechten of verplichtingen tot de failliete boedel behorende ten onderwerp hebben, worden zowel tegen als door de curator ingesteld.

2.

Indien zij, door of tegen de gefailleerde ingesteld of voortgezet, een veroordeling van de gefailleerde ten gevolge hebben, heeft die veroordeling tegenover de failliete boedel geen rechtskracht.’

8.

Artikel 26 NFW luidt als volgt:

‘Rechtsvorderingen, die voldoening van een verbintenis uit de boedel ten doel hebben, kunnen gedurende het faillissement ook tegen de gefailleerde op geen andere dan een in artikel 110 bepaalde wijze worden ingesteld.’

9.

In artikel 110, lid 1, NFW is bepaald dat ‘[d]e indiening der schuldvorderingen geschiedt door of bij de curator door de overlegging ener rekening of andere schriftelijke verklaring, aangevende de aard en het bedrag der vordering, vergezeld van de bewijsstukken of een afschrift daarvan, en van een opgave, of op voorrecht, pand, hypotheek of retentierecht aanspraak wordt gemaakt’.

II. Hoofdgeding, prejudiciële vragen en procedure bij het Hof

10.

Op 21 oktober 2014 heeft Oilchart in de haven van Sluiskil (Nederland) brandstofbunkers geleverd aan het zeeschip MS Evita K van Sharsburg Navigation SA. De scheepseigenaar had de bunkers via zijn agent Orient Shipping Rotterdam besteld bij de Deense vennootschap OW Bunker & Trading A/S (hierna: ‘OWB A/S’), die de bestelling vervolgens heeft doorgegeven aan OWB NL, een vennootschap binnen dezelfde groep. OWB NL kocht de bunkers op haar beurt van Oilchart.

11.

Op 21 oktober 2014 heeft OWB A/S een factuur ten bedrage van 117 179 Amerikaanse dollar (USD) aan Orient Shipping Rotterdam uitgereikt.

12.

Op 22 oktober 2014 heeft Oilchart een factuur voor de levering van de bunker ten bedrage van 116 471,45 USD uitgereikt aan OWB NL (hierna: ‘betrokken factuur’). De rechtbank Rotterdam (Nederland) heeft OWB NL op 21 november 2014 failliet verklaard. Bijgevolg is de betrokken factuur onbetaald gebleven. Oilchart heeft haar vordering met betrekking tot die factuur ter verificatie voorgelegd aan de curatoren van OWB NL.

13.

Na het faillissement van OWB NL kreeg Oilchart te maken met meerdere onbetaalde facturen die waren uitgereikt aan OWB NL (waaronder de betrokken factuur) en heeft zij uit voorzorg beslag laten leggen op bepaalde zeeschepen waaraan zij bunkers had geleverd. Ter handlichting van deze bewarende scheepsbeslagen hebben de scheepseigenaren of de onderlinge verzekeringsmaatschappijen (hierna: ‘P&I-clubs’) garanties aan Oilchart afgegeven voor het bedrag van de facturen die zij aan OWB NL had uitgereikt. In die garanties werd bepaald dat zij konden worden afgeroepen op basis van een in België veroordelende gerechtelijke uitspraak of arbitrale beschikking tegen ofwel OWB NL, ofwel de scheepseigenaar.

14.

Op 11 maart 2015 heeft Oilchart bij de rechtbank van koophandel Antwerpen (België) een vordering ingesteld tegen OWB NL. ING Bank NV (hierna: ‘ING’) is als schuldeiser van OWB NL6. vrijwillig tussengekomen in dat geding. In haar verzoekschrift heeft Oilchart haar vordering gepresenteerd als een commerciële vordering tot betaling van een onbetaalde factuur. Oilchart heeft voorts een incidentele vordering ingesteld tegen ING, die op haar beurt een tegenvordering heeft ingesteld. Bij vonnis van 15 maart 2017 achtte de rechtbank van koophandel zich bevoegd om over de vordering van Oilchart te oordelen en verklaarde zij de vordering tot betaling niet-ontvankelijk op grond dat Oilchart uit hoofde van de NFW een schuldvordering alleen kon indienen bij de curator in de insolventieprocedure.

15.

Op 16 mei 2017 heeft Oilchart tegen dat vonnis hoger beroep ingesteld bij de verwijzende rechter, het hof van beroep Antwerpen. Die rechter achtte zich verplicht zijn internationale bevoegdheid te onderzoeken overeenkomstig artikel 28, lid 1, van de Brussel I bis-verordening.7.

16.

In dit verband twijfelt de verwijzende rechter, onder verwijzing naar de rechtspraak van het Hof, of moet worden nagegaan of de vordering van Oilchart tegen OWB NL is onderworpen aan de gewone regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht in de zin van artikel 1, lid 1), van de Brussel I bis-verordening, dan wel aan de regels die specifiek zijn voor insolventieprocedures. Bovendien vraagt de verwijzende rechter zich af of artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening zich verzet tegen een bepaling van nationaal recht op grond waarvan een schuldeiser in een lidstaat een rechtsvordering tot betaling kan instellen voor een vordering waarvoor hij reeds aangifte heeft gedaan bij de curator van de failliete boedel in een andere lidstaat.

17.

De verwijzende rechter is van oordeel dat de precieze aard van de vordering en van de mogelijkheid om een dergelijke vordering tegen de insolvente vennootschap in te stellen, slechts kan worden beoordeeld aan de hand van de afwijkende regels die specifiek zijn voor insolventieprocedures. Volgens die rechter moet evenwel eerst de internationale bevoegdheid worden vastgesteld alvorens de specifieke afwijkende regels van het Nederlandse insolventierecht worden toegepast, en mag die vaststelling niet geschieden aan de hand van die regels.

18.

In die omstandigheden heeft het hof van beroep Antwerpen de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

‘1)

Moet art. 1.2.b) van de [Brussel I bis-verordening], in samenlezing met artikel 3.1 van de [insolventieverordening], aldus worden uitgelegd dat onder de begrippen ‘faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures’ in art. 1.2.b) van de [Brussel I bis-verordening] ook een procedure valt waarbij de vordering in de dagvaarding beschreven wordt als een loutere handelsvordering, zonder dat melding gemaakt wordt van het reeds eerder opengevallen faillissement van de verwerende partij, terwijl de eigenlijke rechtsgrondslag van die vordering gesteund wordt op de specifieke afwijkende bepalingen van [de NFW] en waarbij:

—

uitgemaakt moet worden of een dergelijke vordering als een verifieerbare vordering (art. 26 juncto 110 NFW) moet worden beschouwd dan wel een niet-verifieerbare vordering (art. 25.2 NFW);

—

de vraag of beide vorderingen tegelijk kunnen worden ingesteld en of de ene vordering de andere niet lijkt uit te sluiten, rekening houdend met de specifieke rechtsgevolgen van elk van die vorderingen (o.m. qua mogelijkheden tot afroep van een bankgarantie uitgesteld na het faillissement), volgens de specifieke regels van het Nederlands faillissementsrecht lijken bepaald te worden?

En verder:

2)

Kunnen de bepalingen van art. 25.2 [NFW] als verenigbaar beschouwd worden met art. 3.1 van de [insolventieverordening], voor zover deze wetsbepaling zou toelaten een dergelijke vordering (art. 25.2 NFW) in te stellen voor de rechter van een andere lidstaat in plaats van voor de insolventierechter van de lidstaat van het openvallen van het faillissement?’

19.

Oilchart, ING, de Nederlandse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Op 31 maart 2023 heeft het Hof de verwijzende rechter verzocht om inlichtingen over de juridische context van het hoofdgeding, die de verwijzende rechter op 28 april 2023 heeft verstrekt. ING en de Commissie hebben ter terechtzitting van 1 februari 2024 pleidooi gehouden.

III. Beoordeling

20.

In het kader van het onderzoek of hij internationaal bevoegd is om kennis te nemen van de door Oilchart ingestelde vordering, betwijfelt de verwijzende rechter of de vordering in casu als een insolventievordering moet worden aangemerkt en dus onder de faillissementsuitzondering van artikel 1, lid 2, onder b), van de Brussel I bis-verordening (hierna: ‘de insolventie-uitzondering’) valt.8. Aangezien de twijfels van de verwijzende rechter op dit punt verband lijken te houden met de feitelijke context en de aard van de door Oilchart ingestelde vordering, zal ik die aspecten behandelen in mijn inleidende opmerkingen (deel A), alvorens in te gaan op zijn beide vragen (delen B en C).

A. Inleidende opmerkingen over de feitelijke bevindingen van de verwijzende rechter

21.

Opgemerkt zij dat de verwijzende rechter van oordeel is dat Oilchart, hoewel zij in het verzoekschrift geen melding maakt van de rechtsgrondslag van haar beroep, haar vordering steeds heeft gebaseerd op artikel 25, lid 2, NFW. De verwijzende rechter merkt echter ook op dat Oilchart dezelfde vordering heeft ingesteld enerzijds bij de curator in Nederland op grond van de artikelen 26 en 110 NFW (als verifieerbare vordering binnen de boedel) en anderzijds bij de Belgische rechters op grond van artikel 25, lid 2, NFW, tegen de failliete schuldenaar9., OWB NL (als niet-verifieerbare vordering buiten de boedel).10. Daarom moet nadrukkelijk worden onderstreept dat Oilchart dezelfde vordering twee keer heeft ingediend: bij de curator in het kader van de insolventieprocedure en bij de Belgische rechter als civiele vordering. Volgens de verwijzende rechter kan een en dezelfde vordering echter niet zowel een verifieerbare als een niet-verifieerbare vordering zijn.

22.

Voorts moet worden opgemerkt dat zowel ING als de Nederlandse regering de rechtsgrond die Oilchart aanvoert om beroep in te stellen bij de verwijzende rechter — artikel 25, lid 2, NFW — rechtens betwist.

23.

Artikel 25, lid 2, NFW bepaalt namelijk in wezen dat een gerechtelijke uitspraak met betrekking tot een rechtsvordering die is ingesteld tegen de failliete schuldenaar (en niet tegen de curator), geen rechtskracht heeft tegenover de failliete boedel. Met andere woorden lijkt het erop dat, indien de schuldeiser buiten de insolventieprocedure om een vordering tegen de schuldenaar instelt, de gerechtelijke uitspraak krachtens deze bepaling alleen gevolgen kan hebben ‘buiten de boedel’ en niet kan worden tegengeworpen aan de curator of de failliete boedel. ING en de Nederlandse regering voeren met goede redenen aan dat deze bepaling niet als rechtsgrondslag kan dienen voor een vordering die gevolgen heeft voor de boedel.

24.

Aangezien de verwijzende rechter zich niet heeft uitgesproken over de vraag wat de juiste rechtsgrondslag is voor de bij hem ingestelde vordering, kan niet worden bepaald of hij internationaal bevoegd kan zijn. De zaak plaatst het Hof dus voor een dilemma. Enerzijds is de vordering — volgens de verwijzende rechter — formeel gebaseerd op artikel 25, lid 2, NFW, volgens welke bepaling een buiten de insolventieprocedure ingestelde vordering geen rechtskracht heeft tegenover de failliete boedel. Anderzijds benadrukt de verwijzende rechter dat de gevolgen van de vordering ook betrekking hebben op de boedel en de insolventieprocedure.

25.

Naar mijn mening staat het aan de verwijzende rechter om de betrokken vordering te kwalificeren, aangezien het in een procedure op grond van artikel 267 VWEU niet aan het Hof staat om zich uit te spreken over de uitlegging van bepalingen van nationaal recht of om te beslissen of de uitlegging die de verwijzende rechter daaraan geeft, juist is.11. Hieruit volgt dat het Hof in het kader van de uitoefening van zijn bevoegdheid niet kan ingaan op middelen betreffende de juiste rechtsgrondslag van de vordering naar nationaal recht en zich niet kan uitspreken over de kwalificatie van die bij de verwijzende rechter ingestelde vordering.

26.

Aangezien het aan de verwijzende rechter staat om de betrokken vordering naar behoren te kwalificeren teneinde zijn internationale bevoegdheid vast te stellen, staat het ook aan hem om in het kader van de uitoefening van zijn procedurele autonomie de werkelijke aard van de vordering vast te stellen.

27.

In de navolgende analyse ga ik ervan uit dat de vordering is ingesteld (en als zodanig door de verwijzende rechter is gekwalificeerd) op grond van een bepaling van de NFW, de lex concursus, en dat zij gevolgen heeft voor de boedel, waarbij de precieze rechtsgronden door die rechter moeten worden vastgesteld.

B. Eerste vraag

28.

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een beroep betreffende een vordering inzake een contractuele verbintenis tot betaling van een levering van goederen die is gericht tegen een insolvente vennootschap, valt onder het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ in de zin van artikel 1, lid 1, van de Brussel I bis-verordening, en dus binnen de materiële werkingssfeer van die verordening, dan wel of dat beroep binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening valt, aangezien die vordering het voorwerp is van een insolventieprocedure in een andere lidstaat.

29.

Uit de prejudiciële vragen wordt met name duidelijk dat die rechter twijfelt of hij bevoegd is om van de betrokken vordering kennis te nemen, wat slechts het geval is indien de vordering geen verband heeft met de in Nederland ingestelde en aldaar aanhangige insolventieprocedure. Volgens vaste rechtspraak kent artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening aan de rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, een exclusieve bevoegdheid toe om de hoofdinsolventieprocedure te openen en om kennis te nemen van actiones paulianae op basis van de insolventie van de schuldenaar.12.

30.

Om die vraag te beantwoorden, zal ik eerst aan de hand van de grondgedachte achter de insolventie-uitzondering stilstaan bij de gevolgen van een parallel beroep met betrekking tot dezelfde contractuele vordering (deel 1). Vervolgens zal ik de inhoud van de twee door de rechtspraak vastgestelde criteria analyseren (deel 2).

1. Gevolgen van een parallelle vordering
31.

Een rechtsgeleerde merkte ooit op dat insolventieprocedures justitiële en juridische artefacten zijn. Een insolventieprocedure heeft niet een ‘aard’ waaruit bepaalde kenmerken van een dergelijke procedure kunnen worden afgeleid. Bij de omschrijving of kwalificatie van vorderingen zijn de juridische (en economische) gevolgen van belang die uit die omschrijving of kwalificatie voortvloeien, alsook de voorwaarden waaronder die gevolgen kunnen worden gerechtvaardigd.13. Met insolventieprocedures wordt aldus geprobeerd de problematiek van het beroep dat de schuldeisers doen op een gemeenschappelijke pool van activa14. (hierna: ‘probleem van de gemeenschappelijke pool’) aan te pakken door een collectieve procedure te voeren.15. De insolventie-uitzondering is in het leven geroepen met het oog op de collectieve procedure, die een einde moet maken aan destructieve beslaglegging op activa en die het bestaan van een rangorde van schuldeisers rechtvaardigt. In deze conclusie zal ik de term ‘resultaatgerichte benadering’ gebruiken.

32.

In casu heeft de verwijzende rechter duidelijk verklaard dat de economische en juridische gevolgen van de betrokken vordering zich uitstrekken tot de failliete boedel.16. Hij is met name van oordeel dat Oilchart, door de betrokken vordering na het faillissement van OWB NL in te stellen bij een rechtbank in België, een uitspraak in haar voordeel beoogt te verkrijgen om vervolgens een beroep te kunnen doen op de garanties. Bijgevolg merkt de verwijzende rechter op dat Oilchart, door een individuele uitwinning van de schuldvordering te vorderen, in feite buiten de mededinging om de opbrengst tracht te innen van de vordering van OWB NL op de Deense vennootschap OW Bunker. De parallelle procedure bij de Belgische rechter zou rechtstreekse gevolgen hebben voor de rangschikking van de schuldeisers en mogelijk voor de samenstelling van de failliete boedel.17. Daarmee kan de collectieve procedure van de schuldeisers uit hoofde van de Nederlandse insolventieregels terzijde worden geschoven door een uitspraak van een Belgische rechter ten gunste van Oilchart, die als niet-preferente schuldeiser het gevorderde bedrag buiten de ‘gemeenschappelijke pool’ zou innen. In het kader van de betrokken vordering wordt aldus het collectieve schuldinvorderingsmechanisme omzeild, en dat is precies wat de invoering van een insolventie-uitzondering moest voorkomen.

33.

Bij parallelle vorderingen worden schuldeisers in een zuiver intern nationaal systeem doorgaans onderworpen aan een schorsing van betalingen om te voorkomen dat vorderingen buiten de insolventieprocedure individueel ten uitvoer worden gelegd of worden geïnd. Wanneer in een grensoverschrijdende situatie een insolventieprocedure wordt geopend, moeten de andere lidstaten deze procedure erkennen.18. Dit betekent dat een aan schuldeisers opgelegde schorsing19. ook door die lidstaten moet worden erkend. In casu heeft het Hof geen aanwijzingen dat een dergelijk mechanisme bestaat en dat de verwijzende rechter voornemens is daar gebruik van te maken. Aangezien is vastgesteld dat de betrokken vordering is ingesteld bij de curator in de insolventieprocedure in Nederland, is het bijgevolg de taak van de verwijzende rechter om vast te stellen of Oilchart onderworpen is aan een dergelijke schorsing of aan enige andere beperking van de mogelijkheid om een parallelle procedure in te stellen. Zo ja, dan kan ook worden betoogd dat de betrokken vordering zowel in materieel als in procedureel opzicht deel uitmaakt van de insolventieprocedure en dus onder de insolventieverordening valt. Indien een schorsing of een beperking aan de schuldeisers wordt opgelegd, moet daaruit dus volgen dat een buitenlandse rechter niet bevoegd is om van de vordering kennis te nemen.

34.

Ten eerste strookt deze benadering met de noodzaak om de belangen van de schuldeisers te beschermen en met het eenheids- en het universaliteitsbeginsel van de insolventieprocedure20. die aan de insolventieverordening ten grondslag liggen.21. Aangezien insolventieprocedures collectieve procedures22.zijn, zal de rechter van de plaats waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, het grootste deel van de zaken van de schuldenaar behandelen.23. Deze benadering beoogt de belangen en de rangschikking van de schuldeisers bij insolventie te beschermen en te zorgen voor een efficiëntere en doeltreffendere wijze van betaling aan de schuldeisers.24.

35.

In dat verband moet de volle werking van een in een lidstaat geopende insolventieprocedure worden verzekerd in de andere lidstaten. Een van de belangrijkste doelstellingen van de insolventieverordening is met name om de doeltreffendheid van insolventieprocedures te waarborgen en tegelijkertijd forum shopping te voorkomen, wat met name blijkt uit de overwegingen 2 en 4 ervan. In dat verband heeft het Hof in het arrest Seagon25. uitdrukkelijk verklaard dat het bundelen van alle rechtstreeks met de insolventie van een onderneming verband houdende vorderingen voor de rechterlijke instanties van de lidstaat die bevoegd is voor de opening van de insolventieprocedure, eveneens in overeenstemming lijkt te zijn met het doel van een meer efficiënte en doeltreffende afwikkeling van insolventieprocedures met grensoverschrijdende gevolgen.26. In het kader van de insolventieprocedure stelt niet elke schuldeiser afzonderlijk een onderzoek in naar de activa van de schuldenaar en toont niet elk van hen individueel aan dat hij reële vorderingen heeft wegens onvermogen van de schuldenaar om zijn schulden te betalen, maar doet de curator dit ten behoeve van alle schuldeisers, wat kosten bespaart en de operationele efficiëntie bevordert.27.

36.

Hieruit volgt dat een vordering die het voorwerp uitmaakt van een insolventieprocedure, onder de bevoegdheid valt van de curator die onder toezicht van de insolventierechter handelt. Dergelijke vorderingen mogen dus in beginsel niet kunstmatig uit de collectieve procedure worden verwijderd.

37.

Ten tweede moet het voorrangsbeginsel worden toegepast. Het feit dat er een insolventieprocedure in de zin van artikel 1, lid 1, van de insolventieverordening is geopend, houdt in dat de status van een van de partijen is veranderd. De geopende insolventieprocedure heeft met name tot gevolg dat het recht dat krachtens die verordening op de insolventieprocedure van toepassing is, het recht is van de lidstaat op het grondgebied waarvan de procedure is geopend, en dat de geopende procedure automatisch in alle andere lidstaten wordt erkend.28. Die erkenning houdt in dat de rechter van een andere lidstaat niet bevoegd is om de beslissing van de insolventierechter te toetsen.29. Dit heeft tot gevolg dat invordering van schuldvorderingen door één enkele schuldeiser en omzeiling van de insolventieprocedure niet aan de orde zijn voor de activa die deel uitmaken van de boedel van de insolvente persoon. Wanneer voor gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen rechtsvorderingen aanhangig zijn die hetzelfde voorwerp betreffen en op dezelfde oorzaak berusten, moet elk gerecht (dat niet het gerecht is waarbij de zaak het eerst is aangebracht) vermijden dat een beslissing wordt gegeven die onverenigbaar is met de insolventieprocedure.30.

38.

In dit verband zij opgemerkt dat het Hof (Grote kamer) in een recent arrest heeft geoordeeld dat, hoewel arbitrage krachtens artikel 1, lid 2, onder d), van verordening nr. 44/2001 — de voorloper van de Brussel I bis-verordening, die dezelfde uitzondering bevat — uitdrukkelijk van de werkingssfeer ervan is uitgesloten, de aanhangigheidsregel met name van toepassing is op scheidsrechterlijke uitspraken. Het oordeelde dat ‘de rechter waarbij de zaak het laatst is aangebracht, […] zijn uitspraak ambtshalve aanhoudt totdat de bevoegdheid vaststaat van de rechter waarbij de zaak het eerst is aangebracht, om zich vervolgens, zodra die bevoegdheid vaststaat, onbevoegd te verklaren ten voordele van deze rechter’.31. Het Hof heeft dus (zij het voor een gebied dat duidelijk buiten de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening valt) het belang van voorrang benadrukt van het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht. Wanneer dit naar analogie op de onderhavige zaak wordt toegepast, is de uitkomst dat de voorrang van de insolventierechter in Nederland moet worden geëerbiedigd.

39.

In dit verband heeft de Commissie ter terechtzitting betoogd dat de opening van de insolventieprocedure geen gevolgen heeft voor de bevoegdheid van de rechter waar een parallelle vordering is ingesteld, maar wel voor het recht dat op de vordering van toepassing is. Volgens de Commissie wordt de ontvankelijkheid of de gegrondheid van de parallelle vordering bepaald op grond van de lex concursus, en moet de vordering worden afgewezen. In de eerste plaats doet een dergelijke benadering mijns inziens de bevoegdheidsregels van de insolventieverordening teniet, met name artikel 3, lid 1. In de tweede plaats erkent de Commissie, door te stellen dat het aan de rechter van de andere lidstaat staat om de parallelle vordering af te wijzen, in wezen dat die vordering in principe problematisch is. Dit wordt echter overgelaten aan de beoordeling van een nationale rechter, die op basis van een buitenlandse lex concursus zou moeten beslissen over de parallelle vordering (door deze ten gronde af te wijzen). Naar mijn mening moet, om bovengenoemde doelstellingen gestand te doen32., de nationale rechter zich, zonder de bepalingen van een buitenlandse lex concursus te hoeven onderzoeken, onbevoegd kunnen verklaren op grond dat de betrokken vordering onder de exclusieve bevoegdheid van een insolventierechter in een andere lidstaat valt. Deze benadering zou de partijen bij de insolventieprocedure meer rechtszekerheid bieden en zorgen voor een zekere samenhang in de toepassing van artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening in de verschillende lidstaten zodra in een lidstaat een insolventieprocedure is geopend.33.

40.

Kortom, uit de door de verwijzende rechter verstrekte informatie blijkt dat de bij hem ingestelde vordering identiek is aan de vordering in de insolventieprocedure in Nederland. Aangezien de schuldenaar failliet is verklaard en de kwestie onder de Nederlandse insolventieregels valt, moet de verwijzende rechter nagaan of er sprake is van een schorsing die andere rechtbanken belet de zaak te behandelen. In dat geval ben ik van mening dat een vordering op grond van een contractuele verbintenis — die het voorwerp is van de Nederlandse insolventieprocedure en waarbij vorderingen van individuele schuldeisers in beginsel moeten worden geschorst — binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening valt en dat de rechter waar de insolventieprocedure is geopend, bevoegd is. De rechtspraak van het Hof is echter nogal inconsistent en wijst soms in de tegenovergestelde richting.

2. Door de rechtspraak vastgesteld tweeledig criterium
41.

Waar in artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening sprake is van ‘insolventieprocedures’, omvat deze bepaling volgens de rechtspraak van het Hof ook ‘met insolventie verband houdende vorderingen’. In zijn beginselarresten in de zaken Gourdain34. en Seagon35. heeft het Hof geoordeeld dat met insolventie verband houdende vorderingen buiten de werkingssfeer van de voorloper van de Brussel I bis-verordening en binnen die van de insolventieverordening vallen. Daartoe heeft het Hof het in het arrest Gourdain vastgestelde tweeledige criterium (hierna: ‘Gourdain-criteria’) toegepast.

42.

Volgens de bewoordingen van die rechtspraak valt een vordering die rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure (eerste criterium) en daar nauw mee samenhangt (tweede criterium), binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening36. en derhalve buiten die van de Brussel I bis-verordening.37. Gelet hierop en op het vereiste om het begrip ‘burgerlijke en handelszaken’ als vermeld in artikel 1, lid 1, van de Brussel I bis-verordening ruim uit te leggen38., is de insolventie-uitzondering in de Brussel I bis-verordening beperkt tot zaken die aan de Gourdain-criteria voldoen.39. Hoewel het Hof de Gourdain-criteria consistent heeft geformuleerd, zijn zij op inconsistente wijze toegepast in de praktijk.40.

43.

Aangezien het Hof de twee criteria gewoonlijk samen onderzoekt41., is het zeer moeilijk om de draagwijdte en precieze inhoud ervan vast te stellen. Zo volgt de rechtspraak bovengenoemde bewoordingen niet altijd en bestaat er onduidelijkheid over het verband tussen en de inhoud van de twee criteria.42. Soms analyseert het Hof slechts één criterium.43. Soms acht het Hof één criterium doorslaggevend en geeft het dat criterium voorrang op het andere44., wat de vraag doet rijzen over het cumulatieve karakter van deze criteria. De rechtspraak van het Hof leidt dus niet altijd tot coherente regels. Tegen deze achtergrond zal ik eerst bij de inhoud en vervolgens bij de toepassing van de criteria stilstaan.

a) Eerste criterium: de vordering vloeit rechtstreeks voort uit een insolventieprocedure
44.

Om te bepalen of een vordering rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure, neemt het Hof de rechtsgrondslag van de vordering in ogenschouw.45. In dit verband moet volgens het Hof worden nagegaan of het recht of de verbintenis waarop de vordering is gebaseerd, voortvloeit uit de gemeenschappelijke regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht dan wel uit specifieke afwijkende regels voor insolventieprocedures.46. Het Hof heeft benadrukt dat moet worden nagegaan of de betrokken vordering haar oorsprong vindt in het recht inzake insolventieprocedures dan wel in andere regels.47.

45.

Alvorens de rechtspraak van het Hof met betrekking tot dat criterium te analyseren, maak ik een opmerking over de feiten van de zaak. De verwijzende rechter zet uiteen dat Oilchart na het faillissement van OWB NL bewarend beslag heeft laten leggen op bepaalde zeeschepen in België. Ter handlichting van deze bewarende scheepsbeslagen hebben de scheepseigenaren of P&I-clubs garanties aan Oilchart afgegeven voor het bedrag van de facturen die zij aan OWB NL had uitgereikt. Volgens de verwijzende rechter kan Oilchart die garanties, gezien de bewoordingen ervan, onder meer afroepen op grond van een gerechtelijke uitspraak tegen OWB NL.

46.

In dit verband merk ik op dat, indien de verwijzende rechter oordeelt dat de kwestie onder artikel 1, lid 1, van de Brussel I bis-verordening valt, de bevoegdheid van de Belgische rechter nog zal moeten worden vastgesteld, aangezien de bunkers in Nederland zijn geleverd en de insolventieprocedure voorts is geopend in het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar in die lidstaat. Bovendien wijs ik erop dat in de onderhavige procedure een onderscheid moet worden gemaakt tussen de rechtsgrondslag van de verbintenis en het mechanisme voor de tenuitvoerlegging van die verbintenis. Hoewel de rechtsgrondslag van de vordering gelegen is in de verbintenissen die voortvloeien uit de contractuele relatie tussen de schuldeiser en de schuldenaar, heeft de tenuitvoerlegging van deze verbintenissen plaatsgevonden door beslaglegging op schepen en het stellen van garanties. Daarom vormen die garanties mijns inziens een tenuitvoerlegging van de rechten van Oilchart, maar niet noodzakelijkerwijs de oorsprong van de verbintenis.

47.

Met dit in het achterhoofd zal ik nu de rechtspraak van het Hof met betrekking tot het eerste criterium onderzoeken, die sterk varieert naargelang de gekozen benadering.

48.

Soms stelt het Hof zich formalistisch op. In het arrest Riel wees het er bijvoorbeeld uitdrukkelijk op dat de bepaling op grond waarvan de rechtsvordering tot vaststelling van het bestaan van vorderingen was ingesteld, ‘deel uitmaakt van het Oostenrijkse insolventierecht, maar dat bovendien uit de bewoordingen van die bepaling volgt dat die rechtsvordering in het kader van een insolventieprocedure door de bij deze procedure betrokken schuldeisers kan worden ingesteld in geval van betwistingen die betrekking hebben op de juistheid of de rang van de door deze schuldeisers ingediende vorderingen’.48.Meer recent heeft het Hof in het arrest Tiger geoordeeld dat de rechtsregels van het Verenigd Koninkrijk die specifiek betrekking hebben op insolventie de rechtsgrondslag vormen van een vordering van een curator die is aangesteld door een rechterlijke instantie van de lidstaat waar de insolventieprocedure is geopend.49.

49.

Het Hof lijkt echter ook te kijken naar de vraag of de betrokken vordering door de schuldeisers afzonderlijk kan worden ingesteld vóór, tijdens of na de insolventieprocedure. In het arrest Nickel & Goeldner Spedition merkte het Hof op dat een schuldvordering voor diensten uit hoofde van een vervoersovereenkomst door de schuldeiser zelf had kunnen worden ingesteld voordat hij onbevoegd was geworden als gevolg van het feit dat tegen hem een insolventieprocedure is geopend, en dat zij dan onder de in burgerlijke en handelszaken toepasselijke regels inzake rechterlijke bevoegdheid zou zijn gevallen.50.Evenzo oordeelde het Hof in het arrest NK dat de betrokken vordering, die kon worden ingesteld door de schuldeiser zelf en dus niet onder de uitsluitende bevoegdheid van de curator viel, en losstond van de inleiding van een insolventieprocedure, niet kon worden beschouwd als een rechtstreeks en onlosmakelijk gevolg van een dergelijke procedure.51.

50.

In casu valt de door Oilchart ingestelde vordering, wanneer de formulering van de arresten Riel en Tiger zonder meer wordt geaccepteerd, aangezien de verwijzende rechter heeft geoordeeld dat de rechtsgrondslag van de vordering wordt gevormd door artikel 25, lid 2, NFW — en bij gebreke van enige kwalificatie van de vordering in dit stadium — derhalve binnen de werkingssfeer van de NFW, en maakt zij bijgevolg deel uit van de Nederlandse insolventiewetgeving. Afgaand op de redeneringen in de arresten Nickel & Goeldner Spedition en NK, kan de betrokken vordering echter worden ingesteld door de individuele schuldeisers en heeft zij dus mogelijk geen rechtstreeks verband met de insolventieprocedure.

51.

Niettemin moet het Hof, om rekening te houden met de juridische en economische gevolgen van de insolventie-uitzondering en in het bijzonder van het probleem van de gemeenschappelijke pool, het eerste criterium zodanig toepassen dat zowel de exclusieve bevoegdheid van de insolventierechter52. als de belangen van de andere schuldeisers worden beschermd en forum shopping wordt voorkomen.53. Wanneer de in het hoofdgeding aan de orde zijnde vordering dezelfde is als de vordering in de insolventieprocedure, moet het Hof derhalve overwegen na te gaan of deze onder de insolventieprocedure valt.

52.

Het Hof heeft in dat verband in het arrest Riel geoordeeld dat een rechtsvordering tot vaststelling van het bestaan van vorderingen als bedoeld in de nationale wetgeving, kan worden ingesteld in het kader van een insolventieprocedure, daarmee nauw samenhangt en haar oorsprong vindt in de insolventieprocedure54., en dat die beoordeling op overeenkomstige wijze dient te worden toegepast op de uitoefening van een recht op betaling van een schuldeiser, zoals het recht dat aan de orde is in het hoofdgeding.

53.

Bovendien was het Hof in het arrest H55. van oordeel dat de omstandigheid dat ‘in beginsel een vordering ook geldend kan worden gemaakt wanneer geen insolventieprocedure is ingeleid voor het vermogen van de betrokken vennootschap die schuldenaar is, […] er op zich niet aan in de weg [staat] dat een dergelijke vordering wordt aangemerkt als een vordering die rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure en daar nauw mee samenhangt, voor zover die vordering inderdaad in het kader van een insolventieprocedure wordt ingediend’. Dergelijke vorderingen ‘wijken af’ van de algemene regels van burgerlijk recht en handelsrecht, juist vanwege de insolventie van de schuldenaar. Hieruit volgt dat het onderscheidende kenmerk gelegen is in het faillissement van de schuldenaar.56. Wanneer de schuldenaar insolvent is verklaard en de rechtsvordering strekt tot inning van een vordering die binnen de boedel van de insolventieprocedure valt, wordt de rechtsgrondslag van die vordering een bepaling van de insolventiewetgeving van de lex concursus en moet de rechtsvordering worden aangemerkt als rechtstreeks voortvloeiend uit de insolventieprocedure.

54.

Ik voeg daaraan toe dat de meeste vorderingen die binnen de failliete boedel vallen, logischerwijs hun oorsprong vinden in de gewone regels van burgerlijk recht en handelsrecht, met name wanneer zij, zoals in de onderhavige zaak, betrekking hebben op de afdwingbaarheid van een contractuele verbintenis tot betaling van een levering van goederen. Dit betekent dat een vordering die door de opening van een insolventieprocedure en de instelling van een vordering bij de curator binnen de failliete boedel valt, onder de uitzonderingsregels van deze procedure valt. Anders zouden alle bij een curator ingestelde vorderingen van burgerlijke en commerciële aard kunnen worden aangebracht bij een andere rechtbank in een andere lidstaat, waardoor de beginselen van centralisatie van de vorderingen en van vis attractiva concursus zouden worden uitgehold.57.

55.

Als het Hof het eerste criterium (de rechtsgrondslagtoets) op resultaatgerichte wijze benadert, dan zal het naar mijn mening ook de regel van exclusieve bevoegdheid van artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening58. handhaven, wat ten goede komt aan de doeltreffendheid van de insolventieprocedure en de verwezenlijking van het doel om forum shopping te voorkomen.59. Ik beschouw de ‘rechtsgrondslagtoets’ daarom als een toets waarmee het Hof vaststelt of de verbintenis haar oorsprong heeft in de failliete boedel.

56.

Dienovereenkomstig ben ik van mening dat de omvang van de verbintenissen van OWB NL, samen met de overeenkomstige rechten van Oilchart, de rechtsgrondslag van de vordering vormen. De tenuitvoerlegging van die vordering hangt af van de toepassing van de bepalingen van het Nederlands insolventierecht met betrekking tot de gevolgen van de in Nederland uitgesproken insolventie.60. Ik stel het Hof dan ook voor om te oordelen dat de vordering van Oilchart rechtstreeks voortvloeit uit de insolventieprocedure en haar rechtsgrondslag heeft in een vordering die binnen de failliete boedel valt.

b) Tweede criterium: de intensiteit van het verband tussen de vordering en de insolventieprocedure
57.

Wat het tweede criterium betreft, geeft volgens de formulering van het Hof de intensiteit van het verband tussen de vordering en de insolventieprocedure de doorslag bij de vaststelling of een vordering nauw samenhangt met de insolventieprocedure.61.Bij dit criterium kan dus rekening worden gehouden met andere contextuele factoren dan die welke betrekking hebben op de rechtsgrondslag.

58.

Het tweede criterium is in beginsel bedoeld om duidelijkheid te verkrijgen over de vraag of een soortgelijke vordering als de betrokken vordering op hetzelfde moment als of losstaand van een insolventieprocedure kan worden ingesteld. Zo heeft het Hof in het arrest German Graphics Graphische Maschinen geoordeeld dat het verband tussen een vordering die op basis van een beding van eigendomsvoorbehoud wordt ingesteld tegen een curator en een insolventieprocedure noch voldoende rechtstreeks noch voldoende nauw is, in wezen op grond van de overweging dat de in een dergelijke vordering opgeworpen rechtsvraag losstaat van de opening van een insolventieprocedure.62. Meer recentelijk heeft het Hof in het arrest Feniks geoordeeld dat een actio pauliana waarbij een schuldeiser verzoekt om de handeling die hem naar eigen zeggen in zijn rechten benadeelt — waarbij zijn schuldenaar een goed heeft overgedragen aan een derde —, ten aanzien van hem onwerkzaam te verklaren, geen verband houdt met een insolventieprocedure.63. In casu zou het Hof, indien het een dergelijke ‘mogelijkheidstoets’ zou toepassen, moeten oordelen dat de betrokken vordering losstaat van de insolventieprocedure, aangezien zij los van een insolventieprocedure kan worden ingesteld, tenzij het recht inzake de insolventieprocedure in een schorsing van de vordering voorziet.

59.

In dezelfde geest kijkt het Hof soms naar de procedurele context door te onderzoeken of de schuldeiser een collectief of een individueel belang nastreeft. Zo betoogden de partijen in de zaak F-Tex dat de grondslag en de inhoud van de door de cessionaris ingestelde vordering in wezen dezelfde zijn als die van de door een curator ingeroepen nietigheid.64. Niettemin was het Hof van oordeel dat ‘de uitoefening van het door de cessionaris verkregen recht aan andere regels is onderworpen dan de regels die van toepassing zijn in het kader van een insolventieprocedure’.65. Anders dan de curator, die in beginsel moet handelen in het belang van de schuldeisers, kan de cessionaris om te beginnen vrij kiezen of hij het gecedeerde vorderingsrecht uitoefent. Voorts handelt de cessionaris in zijn eigen belang en ten eigen bate wanneer hij besluit zijn vorderingsrecht uit te oefenen. Het Hof was van oordeel dat de vordering in het hoofdgeding derhalve niet nauw samenhing met de insolventieprocedure.66. Indien het Hof deze overwegingen op het onderhavige hoofdgeding zou toepassen, zou het tot de vaststelling moeten komen dat de uitoefening van het door Oilchart verkregen recht onderworpen is aan andere regels dan die welke in het kader van een insolventieprocedure gelden; het staat Oilchart — anders dan een curator — vrij om te beslissen of zij dit recht uitoefent en handelt in haar eigen belang. De vordering hangt derhalve niet nauw samen met de insolventieprocedure.

60.

In het arrest Valach e.a. volgde het Hof een meer resultaatgerichte benadering en onderzocht het de reikwijdte van de verplichtingen van het schuldeiserscomité dat een saneringsplan had afgewezen. Het Hof was met name van oordeel dat, om uit te maken of de leden van het schuldeiserscomité aansprakelijk konden worden gesteld wegens de afwijzing van het saneringsplan, met name de omvang van de in het kader van de insolventieprocedure op dit comité rustende verplichtingen en de verenigbaarheid van die afwijzing met die verplichtingen dienden te worden onderzocht. Die vordering werd geacht voldoende nauw verband te houden met de insolventieprocedure.67. Hoewel het Hof in dat arrest niet toelicht hoe het tot die bevinding is gekomen, vloeit zijn benadering mijns inziens voort uit de noodzaak om rekening te houden met de gevolgen van de vordering voor de boedel en met name met de onderliggende verplichting om de activa die deel uitmaken van de boedel, te beschermen. Op basis van dit criterium moet worden vastgesteld dat Oilchart in het kader van de insolventieprocedure haar schuldvordering niet kan innen. Daarom moet het oordeel luiden dat de betrokken vordering voldoende nauw samenhangt met de insolventieprocedure.

61.

Ten slotte heeft het Hof in het arrest SCT Industri hoofdzakelijk gekeken naar het verband tussen de vorderingen van de partijen en het actief. Het oordeelde dat een vordering van een vennootschap die voorwerp is van een insolventieprocedure tot revindicatie van aan een andere vennootschap verkochte aandelen, nauw verband houdt met de insolventieprocedure, aangezien de verkoop heeft plaatsgevonden op basis van bepalingen inzake insolventie. Het Hof benadrukte dat het actief van de onderneming waarop de insolventieprocedure betrekking heeft, na de verkoop van de betrokken aandelen door de curator is toegenomen.68. Ook in de onderhavige zaak hebben de vorderingen van Oilchart duidelijk gevolgen voor de boedel. Volgens dit criterium hangt de betrokken vordering dus voldoende nauw samen met de insolventieprocedure.

62.

In het licht van het bovenstaande kom ik tot de conclusie dat de Gourdain-criteria aldus moeten worden uitgelegd dat rekening wordt gehouden met het doel en de bestaansreden van de insolventieprocedure, namelijk de aanpak van het probleem van de gemeenschappelijke pool en efficiënt activabeheer. Bij een enge uitlegging van deze criteria kan de schuldeiser de regels van de insolventieprocedure omzeilen, beslag leggen op activa en de rechten van andere schuldeisers uithollen. Die omzeiling kan plaatsvinden doordat er sprake is van verschillende jurisdicties en door de kwalificatie van de parallelle vordering als een vordering in ‘burgerlijke en handelszaken’ in de zin van artikel 1, lid 1, van de Brussel I bis-verordening. Naar mijn mening mag de toepassing van de Brussel I bis-verordening echter niet worden aangegrepen om de exclusieve bevoegdheid van de insolventierechter69., de doeltreffendheid van de insolventieprocedure70. en de dwingende bescherming van de belangen van de schuldeisers te ondermijnen.71. Wanneer de verwijzende rechter bevoegd wordt verklaard op grond van de Brussel I bis-verordening, wordt immers de efficiënte en doeltreffende werking van insolventieprocedures omzeild, hetgeen de ‘goede werking van de interne markt’ ondermijnt.72. Aangezien de betrokken vordering identiek is aan de vordering die in Nederland bij de curator is ingesteld, stel ik het Hof voor om in casu te oordelen dat een vordering als die in het hoofdgeding rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure en daarmee nauw samenhangt, zodat zij binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening valt.

63.

Bijgevolg geef ik het Hof in overweging te antwoorden dat artikel 1, lid 1, en lid 2, onder b), van de Brussel I bis-verordening en artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening aldus moeten worden uitgelegd dat, wanneer bij een rechter van een lidstaat een insolventieprocedure aanhangig is gemaakt voor een vordering betreffende een contractuele verbintenis tot betaling van een levering van goederen en dezelfde vordering het voorwerp is van een beroep tegen een insolvente onderneming in het kader van die insolventieprocedure, die vordering binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening valt.

C. Tweede vraag

64.

De tweede vraag is gesteld voor het geval het Hof de eerste vraag aldus beantwoordt dat de betrokken vordering binnen de werkingssfeer van de insolventieverordening valt.

65.

Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 25, lid 2, NFW verenigbaar is met artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening, voor zover op grond van die bepaling een vordering tegen de insolvente onderneming, zoals de vordering in het hoofdgeding, kan worden ingesteld bij de rechter van een andere lidstaat dan die waar de insolventie is uitgesproken.

66.

Om te beginnen breng ik in herinnering dat het niet aan het Hof staat om zich in een prejudiciële procedure uit te spreken over de verenigbaarheid van bepalingen van nationaal recht met het Unierecht. Het Hof beperkt zijn analyse tot een uitlegging van de bepalingen van Unierecht die bruikbaar is voor de nationale rechter, die uiteindelijk zelf uitspraak moet doen over de verenigbaarheid van het nationale recht met het Unierecht met het oog op de beslechting van het geschil in het hoofdgeding.73.

67.

Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat de partijen in het hoofdgeding van mening verschillen over de vraag of artikel 25, lid 2, NFW de werkelijke grondslag van de vordering vormt en over de juiste uitlegging van deze bepaling. Alvorens zich uit te spreken over de verenigbaarheid van deze bepaling met het Unierecht, dient de verwijzende rechter derhalve, zoals ik hierboven heb uiteengezet, de vordering te kwalificeren en vast te stellen of deze bepaling de feitelijke grondslag van de betrokken vordering kan vormen.74.

68.

Wat de verenigbaarheid van deze bepaling met artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening betreft, heeft laatstgenoemde bepaling, zoals ik reeds heb opgemerkt75., tot doel de rechter aan te wijzen die bevoegd is om een insolventieprocedure te openen. De bepaling omvat dus een regel inzake internationale bevoegdheid.76. Het Hof heeft deze bepaling echter op zodanige wijze uitgelegd dat de insolventierechter exclusief bevoegd is.77.

69.

In casu lijkt artikel 25, lid 2, NFW te bepalen dat een uitspraak tegen een failliete schuldenaar geen rechtskracht heeft jegens de failliete boedel. In wezen lijkt de bepaling toe te staan dat vorderingen buiten de boedel worden ingesteld, met dien verstande dat die vorderingen niet geldend kunnen worden gemaakt jegens de failliete boedel.

70.

Hieruit volgt op het eerste gezicht, enkel kijkend naar de formulering ervan, dat artikel 25, lid 2, NFW niet binnen de werkingssfeer van artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening lijkt te vallen, aangezien die bepaling geen betrekking heeft op de ‘opening’ van een ‘insolventieprocedure’, maar enkel niet-verifieerbare vorderingen buiten die procedure toestaat. In elk geval lijkt artikel 25, lid 2, NFW op het eerste gezicht in overeenstemming te zijn met artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening, aangezien de bepaling geen gevolgen heeft voor de boedel.

71.

Indien de toepassing van artikel 25, lid 2, NFW leidt tot een praktijk die het mogelijk maakt de insolventieprocedure en de exclusieve bevoegdheid van de insolventierechter te omzeilen, hetgeen de nationale rechter dient na te gaan, kan evenwel worden geoordeeld dat de nationale maatregel tot gevolg heeft dat artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening wordt omzeild, en daar dus in strijd mee is.

72.

In dat verband dient de verwijzende rechter te onderzoeken of de toepassing van artikel 25, lid 2, NFW de situatie van de schuldeisers met betrekking tot de failliete boedel of de insolventieprocedure in juridisch of economisch opzicht wijzigt (bijvoorbeeld de status of de plaats van de schuldeisers in de rangorde of de samenstelling van de boedel). In dit verband heeft ING ter terechtzitting voor het Hof overigens betoogd dat het optreden van Oilchart gevolgen kan hebben voor het afroepen van de door de scheepseigenaren of de P&I-clubs gestelde garanties, dat wil zeggen ten aanzien van derden. Indien de toepassing van die bepaling daarentegen geen dergelijke werking heeft, is de vordering voor de verwijzende rechter ‘neutraal’ ten aanzien van deze procedure.

73.

Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vraag aldus te beantwoorden dat artikel 3, lid 1, van de insolventieverordening en het beginsel van exclusieve bevoegdheid aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale regeling of praktijk die tot gevolg heeft dat de exclusieve bevoegdheid wordt omzeild van een rechterlijke instantie van een lidstaat die als eerste is aangezocht in een insolventieprocedure voor een vordering uit hoofde van een contractuele verbintenis tot betaling van een levering van goederen die binnen de failliete boedel valt.

IV. Conclusie

74.

Op grond van voorgaande analyse geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van het hof van beroep Antwerpen te beantwoorden als volgt:

1)

Artikel 1, lid 1, en lid 2, onder b), van verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken en artikel 3, lid 1, van verordening (EG) nr. 1346/2000 van de Raad van 29 mei 2000 betreffende insolventieprocedures

moeten aldus worden uitgelegd dat, wanneer bij een rechter van een lidstaat een insolventieprocedure aanhangig is gemaakt voor een vordering betreffende een contractuele verbintenis tot betaling van een levering van goederen en dezelfde vordering het voorwerp is van een beroep tegen een insolvente onderneming in het kader van die insolventieprocedure, die vordering binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 valt.

2)

Artikel 3, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 en het beginsel van exclusieve bevoegdheid

moeten aldus worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale regeling of praktijk die tot gevolg heeft dat de exclusieve bevoegdheid wordt omzeild van een rechterlijke instantie van een lidstaat die als eerste is aangezocht in een insolventieprocedure voor een vordering uit hoofde van een contractuele verbintenis tot betaling van een levering van goederen die binnen de failliete boedel valt.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.