4.5.6 Nussbaum

De Amerikaans rechtsfilosofe Martha Nussbaum (1947-) bouwt voort op de ideeën van Kant1 en Rawls.2 In navolging van de Indiase econoom Amartya Sen ontwikkelde zij, gedeeltelijk samen met hem, de zogeheten ‘capabilities’-aanpak. Onder capabilities moet worden verstaan: het geheel van mogelijkheden waarover een persoon beschikt om de verschillende doelen die hij nastreeft te bereiken.3

Nussbaum’s benadering gaat uit van menselijke waardigheid en een leven dat die waardigheid recht doet. Dat is in haar beleving geen waarde op zich, maar een notie die moet worden ingevuld. Dat invullen gebeurt aan de hand van capabilities, centrale menselijke vermogens. Elk mens heeft mogelijkheden en talenten die ieder zelf tot ontwikkeling moet kunnen brengen om zo de mens te worden die hij of zij in aanleg is. Anderen zijn daarbij onmisbaar (zorg, hulp, ondersteuning, vriendschap en liefde). Door de manier waarop anderen meeleven, beïnvloeden zij het al dan niet lukken van de ontwikkeling. Ieder mens blijft echter zelf verantwoordelijk voor dit proces. Een goede samenleving is een samenleving die vervolgens elk van haar leden in de gelegenheid stelt om zijn centrale menselijke vermogens te ontplooien en die daarvoor ook de materiële, juridische, politieke en culturele voorwaarden schept, minstens tot een drempelniveau.45Nussbaum verliest dus de eigen verantwoordelijkheid niet uit het oog: het gaat om het bieden van mogelijkheden, waarbij elk individu de keus heeft daar al dan niet gebruik van te maken.

Volgens Nussbaum zijn er tien capabilities die fundamenteel zijn voor een menswaardig bestaan. Deze lijst is niet definitief maar dynamisch. De lijst heeft naar haar zeggen echter wel breed gedragen interculturele instemming.6 Het gaat om:

Een samenleving is volgens haar pas sociaal rechtvaardig als op elk vlak het drempelniveau wordt ‘gehaald’. Het een kan niet worden uitgeruild tegen het ander; ze zijn allemaal nodig. Als een samenleving op één vlak te kort schiet, is het geen ‘just society’, hoe welvarend ook.8

Cruciaal is dat sociale rechtvaardigheid alleen kan worden bereikt als mensen de vrijheid hebben omzelf te kiezen hoe zij van de mogelijkheden gebruikmaken. Bekend is het voorbeeld van drie mensen, waarvan de eerste eet, maar de tweede en derde hongeren. De tweede hongert omdat hij vast, uit overtuiging, terwijl de derde slachtoffer van hongersnood is. Het resultaat voor de tweede en derde persoon is gelijk: zij eten allebei niet. Toch hebben zij een verschillende ‘capabilityset’: de tweede kán eten maar kiest er voor om dat niet te doen, de derde heeft die keuze niet en heeft dus niet de eerste capability van life of de tweede van bodily health. Bij de derde persoon geeft de samenleving hem niet de mogelijkheden om te kiezen tussenwel of niet eten. Het resultaat voor de eerste en de tweede persoon is verschillend: de een eet, de ander niet. Toch is hun ‘capabilityset’ wel gelijk; alleen hun keuze is anders. Menswaardige ontwikkeling staat of valt met de keuzevrijheid. Daarom wordt vrijheid wel de basis capability genoemd. Wezenlijk is wel dat een échte keuzevrijheid bestaat: als iemand alleen middelen heeft die hem moeten doen kiezen tussen het kopen van voedsel of noodzakelijke medicijnen dan is dat geen reële keuze. Door vrijheid zo centraal te stellen, maakt Nussbaum ruimte voor een grote variëteit aan levenskeuzes en levensstijlen, zowel op individueel als op cultureel niveau en maakt zij tevens inzichtelijk dat de manier waarop de capabilities gestalte krijgen in principe pluriform is.9 De betrekkelijke algemeenheid van de tien essentiële menselijke capabilities geeft ruimte aan concretisering in overeenstemming met de lokale omstandigheden en eigen overtuigingen (principle of multiple realizability).10

In de theorie van sociale rechtvaardigheid van Nussbaum zitten spiegelbeelden van Rawls’ theorie. De capabilities-benadering gaat uit van burgers als afhankelijke, behoeftige en capabele wezens en stelt met het oog op het garanderen van gelijke waardigheid de vraag naar wat deze burgers daadwerkelijk kunnen doen en zijn.11 Vanwege het voorgestelde concept van rechtvaardigheid, te weten de vrijheid om te werken aan de lijst met centrale menselijke vermogens, zou het beter geschikt zijn om de waarde van gelijke waardigheid daadwerkelijk in de praktijk te realiseren. De achterliggende reden hiervoor is dat het persoonsbegrip dat Nussbaum hanteert realistischer is.

Contracttheorieën zoals die van Rawls gaan er van uit dat mensen een contract willen sluiten met anderen die min of meer dezelfde capaciteiten hebben en in staat zijn tot economische productiviteit. Op die manier kan een contract tot wederzijds voordeel leiden. Het probleem in een contracttheorie met mensen met beperkingen, zoals gehandicapten maar ook arbeidsongeschikten, is dat zij minder bij kunnen dragen dan ze kosten. Er is teveel verschil met de andere partijen, zodat het niet ‘voordelig’ is om ze mee te laten onderhandelen.12 Daarbij wordt er bij Rawls van uit gegaan dat mensen handelen uit eigenbelang.13

Rawls’ poging om in een contractstheorie zowel eigenbelang, wederzijds voordeel als de gehandicapte als contractspartner met elkaar te verenigen, gaat er van uit dat de beperkte mens in staat is bij te dragen aan de samenleving als aan zijn beperkingen wordt tegemoet gekomen of hij wordt gere-integreerd. Aan die tegemoetkoming of re-integratie zouden allen moeten bijdragen die het voordeel genieten van hun bijdrage aan de samenleving. Voor degenen die niet zouden kunnen worden gereintegreerd bestaat dan de optie van ‘a “mutually advantageous” social insurance scheme that offers a dignified standard of care for anyone who needs it.’ Om dit te kunnen laten werken moet iedereen instemmen met gelijke premies van achter het veil of ignorance, dus zonder hun eigen situatie te kennen. Bezwaar tegen deze poging is dat de kosten van tegemoetkoming en re-integratie (premies) niet opwegen tegen het redelijkerwijs te verwachten voordeel (de bijdragen van de mensen met beperkingen).14 Nussbaum stelt daartegenover dat de aanname dat mensen handelen vanuit betrokkenheid bij alle menselijke wezens niet méér controversieel is dan de aanname dat men handelt vanuit eigenbelang. Het is alleen een andere aanname en daarom even acceptabel. Zij wil er daarom liever van uit gaan dat een persoon bij het aangaan van de contractsbesprekingen kiest voor gedeelde doelen en een gedeeld leven. Vervolgens moet ‘de kwaliteit van leven’ worden afgemeten aan en rechtvaardigheid worden gebaseerd op een verdeling van capabilities, in plaats van op een verdeling van primaire goederen (zoals inkomen) waar Rawls op uitkomt. De capabilities-benadering gaat er immers van uit dat de kwaliteit van leven wordt bepaald door de mate waarin mensen kunnen doen wat ze willen doen en kunnen zijn wie ze willen zijn. Hierbij zou een rechtvaardige samenleving iedereen, dus ook mensen met beperkingen zo veel mogelijk direct capabilities (in de zin van kansen om te kiezen) moeten geven.15