3.1 Inleiding

In dit hoofdstuk richt ik mij op de beginselen en normen in het juridische domein, ook wel ‘rechtsnormen’ genoemd. Vragen die daarbij aan de orde komen zijn: Wat is een rechtsnorm? Waar komt een rechtsnorm vandaan? En waar zijn rechtsnormen terug te vinden? Dergelijke vragen komen allereerst in dit hoofdstuk aan bod.

In dit proefschrift ligt de nadruk op juridische gedragsvoorschriften, rechtsnormen welke onderdeel uitmaken van het rechtstelsel als geheel. Een dergelijk rechtstelsel is, als aspect van de cultuur, een maatschappelijk verschijnsel dat eisen stelt aan menselijk gedrag binnen een gemeenschap.1 Daarbij wordt uitgegaan van bepaalde collectief beleefde waarden (het ‘Sein’) waaruit normen (het ‘Sollen’) voortvloeien.2 Door normen worden de achterliggende waarden3 geoperationaliseerd; het zijn als het ware gedragsinstructies ter realisering van de waarden.4 Het recht is echter niet het enige systeem binnen een cultuur dat er voor zorgt dat waarden vertaald kunnen worden naar normen. Ook de ethiek, de moraal en de religie genereren normen uit algemene waarden. Hoewel dergelijke normatieve waardensystemen ook van (indirecte) invloed kunnen zijn op de ontwikkeling van rechtsnormen5 leiden zij niet zelfstandig tot rechtsnormen. Dit is voorbehouden aan het recht als normatief systeem. Het is derhalve het binnen een samenleving geldende rechtstelsel dat op unieke wijze zorgdraagt voor de omvorming van algemene waarden tot rechtsnormen. Vandaar dat ik mij in het kader van dit onderzoek uitsluitend richt tot het recht.

De functie en het doel van het recht hangen nauw samen met de wijze waarop een samenleving is georganiseerd. Het begrip ‘rechtsstaat’ staat daarbij centraal. In het volgende onderdeel 3.2 zal ik daarom ingaan op de evolutie van de (democratische) rechtsstaat. Vervolgens worden in onderdeel 3.3 de begrippen rechtsbeginsel en rechtsnorm onder de loep genomen.

Het restant van dit hoofdstuk (onderdeel 3.4) is gewijd aan het internationale recht dat de afgelopen decennia van toenemend belang is bij de ontwikkeling van rechtsbeginselen en rechtsnormen op strafrechtelijk en boeterechtelijk terrein. In dit onderdeel wordt onder meer het internationaalrechtelijk kader geschetst van de vier straftoemetingsbeginselen die centraal staan in dit boek: het onafhankelijkheids- en onpartijdigheidsbeginsel (onderdeel 3.4.3), het zorgvuldigheidsbeginsel (onderdeel 3.4.4), het evenredigheidsbeginsel (onderdeel 3.4.5) en het motiveringsbeginsel (onderdeel 3.4.6).