HvJ EU, 21-12-2023, nr. C-38/21, nr. C‑47/21, nr. C‑232/21

De overwegingen 14, 15 en 19 van richtlijn 2002/65 zijn als volgt geformuleerd:

Artikel 1 van richtlijn 2002/65, dat het opschrift ‘Doel en toepassingsgebied’ draagt, bepaalt in lid 1:

Artikel 2 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Definities’, bepaalt:

Artikel 6 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Herroepingsrecht’, bepaalt:

De overwegingen 7 tot en met 10, 31, 34 en 35 van richtlijn 2008/48 luiden als volgt:

Artikel 1 van richtlijn 2008/48, met het opschrift ‘Onderwerp’, bepaalt:

Artikel 2 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Toepassingsgebied’, bepaalt:

Artikel 3 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Definities’, bepaalt:

Artikel 10 van richtlijn 2008/48, met het opschrift ‘In de kredietovereenkomst te vermelden informatie’, bepaalt in lid 2:

Artikel 14 van deze richtlijn, ‘Herroepingsrecht’, bepaalt:

Artikel 22 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Harmonisatie en dwingend karakter van de richtlijn’, bepaalt in lid 1:

De overwegingen 20 tot en met 22, 37 en 49 van richtlijn 2011/83 zijn als volgt geformuleerd:

Artikel 2 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Definities’, bepaalt:

Artikel 3 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Toepassingsgebied’, bepaalt:

Artikel 6 van deze richtlijn, ‘Informatievoorschriften voor overeenkomsten op afstand en buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten’, bepaalt in lid 1 ervan:

Artikel 9 van richtlijn 2011/83, met het opschrift ‘Herroepingsrecht’, bepaalt:

Artikel 16 van deze richtlijn, met het opschrift ‘Uitzonderingen op het herroepingsrecht’ bepaalt:

Artikel 25 van het Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland (grondwet van de Bondsrepubliek Duitsland; hierna: ‘grondwet’) luidt als volgt:

§ 242 van het Bürgerliche Gesetzbuch (burgerlijk wetboek; hierna: ‘BGB’), dat het opschrift ‘Uitvoering te goeder trouw’ draagt, bepaalt:

§ 247 BGB, met het opschrift ‘Basisrentevoet’, bepaalt:

§ 273 BGB, met het opschrift ‘Opschortingsrecht’, bepaalt in lid 1:

§ 274 BGB, ‘Gevolgen van het opschortingsrecht’, bepaalt:

§ 288 BGB, met het opschrift ‘Rente en andere vergoedingen in geval van betalingsachterstand’, bepaalt in lid 1:

§ 293 BGB, met het opschrift ‘Schuldeisersverzuim’, bepaalt:

§ 294 BGB, met het opschrift ‘Feitelijke aanbieding’, bepaalt:

§ 295 BGB, dat het opschrift ‘Mondeling aanbod’ draagt, bepaalt:

§ 312b BGB, met het opschrift ‘Buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten’, luidt als volgt:

§ 312c BGB, ‘Overeenkomsten op afstand’, bepaalt:

§ 312g BGB, met het opschrift ‘Herroepingsrecht’, bepaalt:

§ 322 BGB, met het opschrift ‘Veroordeling tot uitvoering quid pro quo’, bepaalt in lid 2:

§ 355 BGB, ‘Herroepingsrecht bij consumentenovereenkomsten’ bepaalt:

§ 356b BGB, ‘Herroepingsrecht bij consumentenkredietovereenkomsten’, bepaalt in lid 2:

§ 357 BGB, ‘Rechtsgevolgen van de herroeping van overeenkomsten die buiten verkoopruimten of op afstand zijn gesloten, met uitzondering van overeenkomsten betreffende financiële diensten’, bepaalt:

§ 357 BGB, in de versie zoals die op 31 januari 2012 van kracht was, de versie die van toepassing is op de situatie van BQ in zaak C-232/21, luidde als volgt:

§ 357a, lid 1, BGB, met het opschrift ‘Rechtsgevolgen van de herroeping van overeenkomsten betreffende financiële diensten’, bepaalt:

§ 358 BGB, met het opschrift ‘Aan de herroepen overeenkomst gelieerde overeenkomst’, bepaalt:

§ 358 BGB, in de versie zoals die op 31 januari 2012 van kracht was, welke versie van toepassing is op de situatie van BQ in zaak C-232/21, luidde als volgt:

§ 492 BGB, met het opschrift ‘Schriftelijke vorm, inhoud van de overeenkomst’, bepaalt:

§ 495 BGB, met het opschrift ‘Herroepingsrecht; bedenktijd’, bepaalt in lid 1:

§ 495 BGB, in de versie zoals die op 31 januari 2012 van kracht was, de versie die van toepassing is op de situatie van BQ in zaak C-232/21, luidde als volgt:

§ 506 BGB, ‘Uitstel van betaling, andere betalingsfaciliteit’, bepaalt in lid 1, ervan dat ‘[de] bepalingen van §§ 358 tot en met 360, 491a tot en met 502 en 505a tot en met 505e, die gelden voor algemene consumentenkredietovereenkomsten, […] met uitzondering van § 492, lid 4, en behoudens het bepaalde in de leden 3 en 4, van overeenkomstige toepassing [zijn] op overeenkomsten waarbij een handelaar aan een consument onder bezwarende titel uitstel van betaling of een andere betalingsfaciliteit verleent. […]’

Artikel 247 EGBGB, dat het opschrift ‘Informatieverplichtingen voor consumentenkredietovereenkomsten, betalingsfaciliteiten tegen vergoeding en kredietbemiddelingsovereenkomsten’ draagt, bepaalt:

§ 348a van de Zivilprozessordnung (wetboek van burgerlijke rechtsvordering) bepaalt:

BMW Bank betoogt dat de eerste tot en met de vierde vraag in zaak C-38/21 niet-ontvankelijk zijn, omdat de in het hoofdgeding centraal staande feiten duidelijk niet binnen de werkingssfeer van de in deze vragen vermelde richtlijn 2008/48 vallen. Leasingovereenkomsten die geen verplichting tot aankoop van het leasingobject inhouden, zijn namelijk van de werkingssfeer van deze richtlijn uitgesloten. Ook de zesde vraag in zaak C-38/21, die wordt gesteld voor het geval een leasingovereenkomst als die van het hoofdgeding moet worden gekwalificeerd als een overeenkomst inzake financiële diensten in de zin van richtlijn 2011/83, is volgens haar niet-ontvankelijk, omdat overeenkomsten inzake financiële diensten uitdrukkelijk van de werkingssfeer van deze richtlijn zijn uitgesloten.

In dit verband moet in herinnering worden gebracht dat het volgens vaste rechtspraak, in het kader van de in artikel 267 VWEU geregelde samenwerking tussen het Hof en de nationale rechterlijke instanties, uitsluitend een zaak is van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing om, gelet op de bijzonderheden van het geval, zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis als de relevantie van de vragen die hij aan het Hof voorlegt, te beoordelen. Wanneer de gestelde vragen betrekking hebben op de uitlegging van het Unierecht, is het Hof derhalve in beginsel verplicht daarop te antwoorden [arrest van 21 maart 2023, Mercedes-Benz Group (Aansprakelijkheid van fabrikanten van met een manipulatie-instrument uitgeruste voertuigen), C-100/21, EU:C:2023:229, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Bijgevolg geldt voor prejudiciële vragen over het Unierecht een vermoeden van relevantie. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een prejudiciële vraag van een nationale rechterlijke instantie wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, het vraagstuk van hypothetische aard is, of het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een nuttig antwoord te geven op de gestelde vragen [arrest van 21 maart 2023, Mercedes-Benz Group (Aansprakelijkheid van fabrikanten van met een manipulatie-instrument uitgeruste voertuigen), C-100/21, EU:C:2023:229, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

In casu dient te worden onderstreept dat de verwijzende rechter zijn verzoek om een prejudiciële beslissing in twee stappen bij het Hof heeft ingediend: eerst op 30 december 2020, toen hij de eerste tot en met de vierde vraag heeft gesteld, en vervolgens op 24 augustus 2021, toen hij vier andere vragen heeft gesteld. In het kader van deze aanvulling op zijn oorspronkelijke verzoek om een prejudiciële beslissing heeft deze rechter verduidelijkt dat hij wilde weten of richtlijn 2008/48 van toepassing was op een leasingovereenkomst als die van het hoofdgeding (vijfde vraag). Daarnaast heeft deze rechter aangegeven in welke gevallen hij, afhankelijk van het antwoord van het Hof op die vraag, een beantwoording van de op 30 december 2020 gestelde eerste tot en met vierde vraag nog steeds relevant achtte.

Bovendien heeft de verwijzende rechter de zesde vraag in zaak C-38/21 weliswaar afhankelijk gesteld van de vaststelling, in het kader van een antwoord op de vijfde vraag in die zaak, dat een leasingovereenkomst als die van het hoofdgeding kan worden gekwalificeerd als een overeenkomst inzake financiële diensten in de zin van richtlijn 2011/83, maar dat laat onverlet dat de relevantie of de niet-hypothetische aard, en daarmee de ontvankelijkheid, van deze zesde vraag, slechts kan worden beoordeeld in het licht van het antwoord dat het Hof op de vijfde vraag zal geven.

In die omstandigheden kunnen de eerste tot en met de vierde vraag in zaak C-38/21 en de zesde vraag in die zaak in dit stadium niet als hypothetisch worden beschouwd, aangezien de noodzaak en het nut van de beantwoording ervan afhangen van het antwoord op de vijfde vraag in die zaak.

Hoe dan ook zij eraan herinnerd dat wanneer niet duidelijk blijkt dat de uitlegging van een Unierechtelijke bepaling geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, zoals in casu, de exceptie van niet-toepasselijkheid van deze bepaling op het hoofdgeding niet ziet op de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing, maar op de grond van de gestelde vragen (arrest van 24 juli 2023, Lin, C-107/23 PPU, EU:C:2023:606, punt 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Met de derde vraag, onder e) en f), en de vierde vraag, onder e) en f), in de zaken C-38/21, C-47/21 en C-232/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen hoe het herroepingsrecht van artikel 14 van richtlijn 2008/48 zich verhoudt tot de regels van het internationale gewoonterecht inzake verval van recht en misbruik van recht.

C. Bank, Volkswagen Bank en Audi Bank alsook de Duitse regering betwijfelen de ontvankelijkheid van deze vragen.

In dit verband zij erop gewezen dat, teneinde het Hof in staat te stellen een uitlegging van het Unierecht te geven die van nut is voor de nationale rechter, artikel 94, onder c), van het Reglement voor de procesvoering van het Hof vereist dat het verzoek om een prejudiciële beslissing de uiteenzetting van de redenen bevat die de verwijzende rechter ertoe hebben gebracht om zich over de uitlegging of de geldigheid van bepalingen van het recht van de Unie vragen te stellen, alsook het verband tussen die bepalingen en de op het hoofdgeding toepasselijke nationale wettelijke regeling.

In casu is het vaste rechtspraak dat de Unie haar bevoegdheden moet uitoefenen met inachtneming van het volkenrecht in zijn geheel, waartoe niet alleen de bepalingen van internationale overeenkomsten behoren die de Unie binden, maar ook de regels en beginselen van het algemene volkenrecht en van het internationaal gewoonterecht [arrest van 6 oktober 2020, Commissie/Hongarije (Hoger onderwijs), C-66/18, EU:C:2020:792, punt 87 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

De verwijzende rechter volstaat echter met de stelling dat het herroepingsrecht op grond van de algemene beginselen van internationaal publiekrecht, waaraan de Duitse rechter overeenkomstig artikel 25, lid 2, van de grondwet gebonden is en die mede de beginselen van verval van recht en van goede trouw omvatten, uitsluitend als vervallen kan worden beschouwd en de uitoefening van dat recht uitsluitend in strijd met de goede trouw kan worden geacht wanneer een consument weet of door grove nalatigheid onkundig is van het feit dat hij over een dergelijk recht beschikt.

Derhalve maakt de verwijzende rechter onvoldoende duidelijk in hoeverre de regels van internationaal gewoonterecht inzake verval en misbruik van recht in gedingen tussen particulieren over het in artikel 14 van richtlijn 2008/48 bedoelde herroepingsrecht zouden kunnen conflicteren met het Unierecht.

Dit betekent dat de derde vraag, onder e) en f), en de vierde vraag, onder e) en f), in de zaken C-38/21, C-47/21 en C-232/21 niet voldoen aan de vereisten van artikel 94, onder c), van het Reglement voor de procesvoering, zodat zij niet-ontvankelijk zijn.

Met de zesde prejudiciële vraag in de zaken C-47/21 en C-232/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 267, tweede alinea, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan een alleensprekende rechter onder meer vanwege het principiële belang van een bij hem aanhangige zaak verplicht is die zaak naar een uit drie rechters samengestelde civiele kamer te verwijzen en ervan af te zien zelf een verzoek om een prejudiciële verwijzing in het kader van die zaak bij het Hof in te dienen.

C. Bank, Volkswagen Bank en Audi Bank, de Duitse regering en de Commissie houden deze vragen voor niet-ontvankelijk op grond dat beantwoording ervan in wezen niet relevant is voor de beslechting van de hoofdgedingen.

Gelet op de in de punten 109 en 110 van dit arrest aangehaalde rechtspraak moet in casu worden geconstateerd dat de zesde vraag in de zaken C-47/21 en C-232/21 betrekking heeft op de uitlegging van artikel 267, tweede alinea, VWEU, maar dat de verwijzende rechter niet de redenen heeft uiteengezet waarom hij de uitlegging van deze bepaling noodzakelijk acht om de bij hem aanhangige gedingen te kunnen beslechten. Hij heeft namelijk slechts aangegeven dat de bevoegdheid van de alleensprekende rechter om de zaak voor een prejudiciële beslissing naar het Hof te verwijzen, vatbaar is voor betwisting, met het oog waarop hij procedures in andere zaken dan de zaken die aan de onderhavige prejudiciële verwijzingen ten grondslag liggen, heeft aangehaald waarin hetzij de verwijzingsbeslissingen van een alleensprekende rechter zijn aangevochten, hetzij de alleensprekende rechter is gewraakt wegens partijdigheid. Hij verduidelijkt echter niet welke gevolgen een dergelijke betwisting zou hebben voor de verwijzingsbeslissing of, in voorkomend geval, het eindarrest. In het bijzonder komt uit de verwijzingsbeslissingen niet naar voren dat daartegen in dit stadium van de procedure een rechtsmiddel is ingesteld waarin wordt gesteld dat aan die beslissingen een gebrek kleeft omdat zij afkomstig zijn van een alleensprekende rechter.

Derhalve is de zesde vraag in zaak C-47/21 en zaak C-232/21 niet-ontvankelijk wegens de hypothetische aard ervan.

Met de vijfde vraag in zaak C-38/21, die als eerste moet worden onderzocht, wil de verwijzende rechter in wezen vernemen of een leasingovereenkomst voor een motorvoertuig waarin is bedongen dat de consument niet verplicht is het voertuig bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst te kopen, binnen de werkingssfeer van richtlijn 2008/48, richtlijn 2002/65 of richtlijn 2011/83 valt.

Vooraf zij eraan herinnerd dat het weliswaar uitsluitend aan de verwijzende rechter staat om zich, gelet op de omstandigheden van het bij hem aanhangige hoofdgeding, uit te spreken over de kwalificatie van de betrokken overeenkomst, maar dat dat niet wegneemt dat het Hof uit de bepalingen van voornoemde richtlijnen de criteria kan afleiden die deze rechter daartoe moet toepassen (zie in die zin arrest van 3 december 2015, Banif Plus Bank, C-312/14, EU:C:2015:794, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Bovendien is er niets dat een nationale rechter belet om het Hof te verzoeken zich over die kwalificatie uit te spreken, onder voorbehoud echter dat die nationale rechter, gelet op alle gegevens van het dossier waarover hij beschikt, de voor die kwalificatie noodzakelijke feiten vaststelt en beoordeelt (zie in die zin arrest van 3 december 2015, Banif Plus Bank, C-312/14, EU:C:2015:794, punt 52).

In casu blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt dat in de in het hoofdgeding centraal staande overeenkomst is bedongen dat aan VK een lening is toegekend zodat hij voor een duur van 24 maanden en met inachtneming van een bepaalde kilometrage gebruik kan maken van een door BMW Bank volgens zijn specificaties aangeschafte auto, die eigendom van deze bank blijft, zoals in punt 49 van dit arrest is uiteengezet. Gedurende de looptijd van de overeenkomst draagt de consument het risico van verlies, beschadiging en andere soorten waardevermindering van het voertuig, waartoe hij een allriskverzekering dient af te sluiten. Daarnaast is de consument verplicht om in geval van gebreken van het voertuig zijn rechten op garantie jegens derden, met name de dealer en de fabrikant, te doen gelden. Noch de overeenkomst zelf, noch enige afzonderlijke overeenkomst verplicht de consument tot aankoop van het voertuig. Bovendien hoeft de consument bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst niet de restwaarde te garanderen, terwijl hij het waardeverlies van het voertuig slechts hoeft te vergoeden wanneer bij teruggave ervan wordt geconstateerd dat de auto in een staat verkeert die niet strookt met de leeftijd ervan of dat de overeengekomen maximumkilometrage is overschreden.

Wat om te beginnen de werkingssfeer van richtlijn 2008/48 betreft, zij eraan herinnerd dat deze richtlijn krachtens artikel 2, lid 1, ervan van toepassing is op kredietovereenkomsten, voor zover deze niet onder een van de in artikel 2, lid 2, bedoelde uitzonderingen vallen.

Volgens artikel 2, lid 2, onder d), ervan is richtlijn 2008/48 niet van toepassing op huur- of leasingovereenkomsten die geen verplichting tot aankoop van het huur- of leasingobject in de overeenkomst zelf of in een afzonderlijke overeenkomst inhouden; een dergelijke verplichting wordt geacht te bestaan indien daartoe eenzijdig door de kredietgever wordt besloten.

In dit kader moet worden vastgesteld of een leasingovereenkomst zoals die van het hoofdgeding onder het in deze bepaling genoemde begrip leasingovereenkomst valt, waarbij zij opgemerkt dat noch deze bepaling, noch enige andere bepaling van richtlijn 2008/48 een omschrijving van dit begrip geeft of daartoe naar het nationale recht verwijst.

Volgens vaste rechtspraak van het Hof vereisen de eenvormige toepassing van het Unierecht en het gelijkheidsbeginsel dat de bewoordingen in een bepaling van Unierecht die voor de vaststelling van de betekenis en de draagwijdte ervan niet uitdrukkelijk verwijst naar het recht van de lidstaten, in de regel in de gehele Europese Unie autonoom en op eenvormige wijze worden uitgelegd, waarbij niet alleen rekening wordt gehouden met de formulering ervan maar ook met de context en de doelstelling van de bepaling waarin het begrip wordt gebezigd (arrest van 18 juni 2020, Sparkasse Südholstein, C-639/18, EU:C:2020:477, punt 24 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In het normale juridische taalgebruik verwijst het begrip leasingovereenkomst naar een overeenkomst waarbij de ene partij een lening aan de andere partij verstrekt om de leasing te financieren van een object waarvan zij eigenaar blijft en dat de andere partij bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst kan restitueren of kopen, met dien verstande dat de aan de juridische eigendom verbonden voordelen en risico's gedurende de gehele looptijd van de overeenkomst voor het merendeel aan die andere partij worden overgedragen (zie naar analogie arrest van 16 februari 2012, Eon Aset Menidjmunt, C-118/11, EU:C:2012:97, punten 37 en 38).

In casu blijkt uit de — in punt 129 van het onderhavige arrest beschreven — kenmerken van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde leasingovereenkomst dat BMW Bank aan VK een lening heeft verstrekt ter financiering van de leasing van een door deze bank volgens de specificaties van VK aangeschaft voertuig en dat VK wegens het ontbreken van een aankoopverplichting verplicht was het voertuig bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst terug te geven, terwijl hij gedurende de gehele looptijd van de overeenkomst het merendeel van de aan de eigendom van het voertuig verbonden voordelen en risico's zou dragen. Hoewel een dergelijke leasingovereenkomst onder het begrip leasing in de zin van artikel 2, lid 2, onder d), van richtlijn 2008/48 valt, is zij niettemin van de werkingssfeer van deze richtlijn uitgesloten, omdat zij voor de consument geen verplichting inhoudt om het object van de overeenkomst bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst te kopen.

Wat in de tweede plaats de werkingssfeer van richtlijn 2002/65 aangaat, zij eraan herinnerd dat deze richtlijn volgens artikel 1, lid 1, ervan tot doel heeft de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake de verkoop op afstand van financiële diensten aan consumenten nader tot elkaar te brengen. Overweging 14 ervan preciseert dat deze richtlijn alle financiële diensten bestrijkt die op afstand kunnen worden verricht, behoudens de toepassing van de Unierechtelijke bepalingen die specifiek voor bepaalde financiële diensten gelden.

Om binnen de werkingssfeer van richtlijn 2002/65 te vallen moet een overeenkomst niet alleen een ‘overeenkomst op afstand’ in de zin van artikel 2, onder a), van deze richtlijn zijn, maar moet daarmee tevens een ‘financiële dienst’ in de zin van artikel 2, onder b), van deze richtlijn worden verleend, aangezien deze twee voorwaarden cumulatief zijn.

In dit verband moet in herinnering worden gebracht dat richtlijn 2002/65 de door die richtlijn geregelde aspecten in beginsel volledig harmoniseert, zodat de bewoordingen ervan in alle lidstaten op dezelfde wijze moeten worden uitgelegd (arrest van 18 juni 2020, Sparkasse Südholstein, C-639/18, EU:C:2020:477, punt 23), overeenkomstig de in de rechtspraak ontwikkelde en in punt 133 van het onderhavige arrest uiteengezette beginselen.

Het begrip financiële dienst wordt in artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65 omschreven als iedere dienst van bancaire aard of op het gebied van kredietverstrekking, verzekering, individuele pensioenen, beleggingen en betalingen. Onderzocht moet dus worden of een leasingovereenkomst zoals die van het hoofdgeding betrekking heeft op ten minste een van de gebieden die in artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65 worden genoemd.

In navolging van hetgeen de advocaat-generaal in punt 95 van zijn conclusie heeft overwogen, moet allereerst worden geoordeeld dat het begrip dienst van bancaire aard in de zin van deze bepaling moet worden opgevat als een dienst die wordt aangeboden in het kader van een handelsactiviteit die traditioneel door banken wordt uitgeoefend.

Zoals de Duitse regering in haar schriftelijke opmerkingen stelt, behoort het aanbieden van een leasingovereenkomst voor een motorvoertuig zoals de in het hoofdgeding centraal staande overeenkomst hoe dan ook niet tot het klassieke dienstenaanbod van de bancaire sector, aangezien dergelijke specifieke diensten plegen te worden aangeboden door banken die gelieerd zijn aan autofabrikanten of door ondernemingen die gespecialiseerd zijn in de leasing van motorvoertuigen, zoals autoverhuurbedrijven.

Hieruit volgt dat een dergelijke overeenkomst geen betrekking heeft op een ‘dienst van bancaire aard’ in de zin van artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65.

Wat ten tweede het in artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65 gehanteerde begrip ‘dienst […] op het gebied van kredietverstrekking’ aangaat, moet worden geconstateerd dat deze richtlijn geen definitie van het begrip kredietverstrekking bevat.

In het normale juridische taalgebruik doelt dit begrip echter op het ter beschikking stellen van een geldsom of het aanbieden van betalingstermijnen of -faciliteiten door de kredietgever aan de kredietnemer, ter financiering of tot uitstel van betaling, zodat een kredietovereenkomst moet worden beschouwd als een overeenkomst waarbij een kredietgever aan een consument krediet verleent of toezegt in de vorm van een betalingstermijn, een lening of een andere vergelijkbare betalingsfaciliteit.

Een overeenkomst inzake financiële diensten op het gebied van kredietverstrekking wordt derhalve, zoals in wezen ook uit de punten 97 en 100 van de conclusie van de advocaat-generaal blijkt, gekenmerkt door het feit dat zij samenhangt met financiering of uitstel van betaling in de vorm van financiële middelen, betalingstermijnen of -faciliteiten die de handelaar met dat doel ter beschikking van de consument stelt.

Zoals ten overstaan van het Hof is uiteengezet, bestaat de leasingovereenkomst voor een motorvoertuig zonder aankoopverplichting die in het hoofdgeding aan de orde is, in casu uit twee elementen, namelijk aan de ene kant een kredietelement, dat wordt gekenmerkt door het feit dat een bank krediet verleent aan een consument in de vorm van betalingsfaciliteiten, en aan de andere kant een leasingelement, dat inhoudt dat de consument gedurende een bepaalde periode gebruik mag maken van een voertuig naar keuze dat eigendom is van die bank, tegen betaling van een voorschot, gevolgd door maandelijkse aflossingen.

Om vast te stellen of een dergelijke overeenkomst wegens het hybride karakter ervan een overeenkomst op het gebied van kredietverstrekking in de zin van artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65 is, moet dus worden nagegaan of het kredietelement prevaleert boven het leasingelement dan wel andersom, zodat kan worden bepaald wat het hoofddoel van de overeenkomst is, zoals de advocaat-generaal in punt 97 van zijn conclusie heeft uiteengezet.

Zoals de advocaat-generaal in wezen in punt 100 van zijn conclusie heeft uiteengezet, onderscheidt een dergelijke overeenkomst zich in essentie niet van een autoverhuurovereenkomst voor lange duur, in het kader waarvan de consument een huursom moet betalen in ruil voor het recht om het voertuig te gebruiken, zij het dat die overeenkomst niet gepaard gaat met een verplichting om het voertuig aan het einde van de leasingperiode te kopen, dat de consument niet aansprakelijk is voor de volledige afschrijving van de kosten die de aanbieder bij de aankoop van het voertuig heeft gemaakt, en dat hij niet de risico's in verband met de restwaarde van het voertuig bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst draagt. Ook de verplichting voor de consument om de waardevermindering van het voertuig te compenseren wanneer bij de teruggave ervan wordt geconstateerd dat het in een staat verkeert die niet overeenstemt met de leeftijd van het voertuig of dat de overeengekomen maximumkilometrage is overschreden, rechtvaardigt niet de conclusie dat het hier om twee verschillende soorten overeenkomsten gaat.

Aangezien het hoofddoel van een leasingovereenkomst voor een motorvoertuig zonder aankoopverplichting, zoals in het hoofdgeding aan de orde, de huur van dat voertuig is, kan een dergelijke overeenkomst dus niet worden gekwalificeerd als een overeenkomst inzake financiële diensten op het gebied van kredietverstrekking in de zin van artikel 1, lid 1, juncto artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65.

Ten derde heeft een dergelijke overeenkomst duidelijk evenmin betrekking op een ‘dienst op het gebied van […] verzekering, individuele pensioenen, beleggingen en betalingen’ in de zin van artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65, zodat zij niet als een overeenkomst betreffende de levering van een ‘financiële dienst’ in de zin van deze bepaling kan worden gekwalificeerd.

Dat betekent dat een van de twee in punt 137 van het onderhavige arrest genoemde cumulatieve voorwaarden niet is vervuld, zodat moet worden geconcludeerd dat een leasingovereenkomst voor een motorvoertuig, die onder meer wordt gekenmerkt door het feit dat noch deze overeenkomst, noch een afzonderlijke overeenkomst bepaalt dat de consument verplicht is het voertuig bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst te kopen, dat de consument niet aansprakelijk is voor de volledige afschrijving van de kosten die de aanbieder bij de aankoop van het voertuig heeft gemaakt en dat hij niet de risico's in verband met de restwaarde van het voertuig bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst draagt, niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 2002/65 valt.

Wat in de derde plaats de werkingssfeer van richtlijn 2011/83 aangaat, zij eraan herinnerd dat deze richtlijn volgens artikel 3, lid 1, onder de voorwaarden en in die mate als aangegeven in de bepalingen van die richtlijn van toepassing is op alle tussen een handelaar en een consument gesloten overeenkomsten, met uitzondering van de overeenkomsten bedoeld in lid 3 van dit artikel, zoals overeenkomsten betreffende financiële diensten. Dergelijke overeenkomsten worden in artikel 2, punt 12 van deze richtlijn in wezen op dezelfde wijze omschreven als in het hierboven in punt 139 genoemde artikel 2, onder b), van richtlijn 2002/65.

Een leasingovereenkomst als die van het hoofdgeding kan naar analogie van hetgeen in de punten 143 tot en met 149 van dit arrest is overwogen niet worden gekwalificeerd als een overeenkomst betreffende ‘financiële diensten’ in de zin van artikel 2, punt 12, van richtlijn 2011/83. Het is echter niet uitgesloten dat een dergelijke leasingovereenkomst kan worden gekwalificeerd als een ‘dienstenovereenkomst’ in de zin van artikel 2, punt 6, van deze richtlijn.

In dit verband zij opgemerkt dat het in laatstgenoemde bepaling gehanteerde begrip dienstenovereenkomst een ruime definitie kent, te weten ‘iedere andere overeenkomst dan een verkoopovereenkomst, waarbij de handelaar de consument een dienst levert of zich ertoe verbindt een dienst te leveren en de consument de prijs daarvan betaalt of zich ertoe verbindt de prijs daarvan te betalen’. Uit de formulering van deze bepaling volgt dat dit begrip aldus moet worden opgevat dat het alle overeenkomsten omvat die niet onder het begrip verkoopovereenkomst vallen (arrest van 12 maart 2020, Verbraucherzentrale Berlin, C-583/18, EU:C:2020:199, punt 22).

Een leasingovereenkomst als die van het hoofdgeding, waarbij een handelaar zich ertoe verbindt een voertuig ter beschikking van een consument te stellen in ruil voor een betaling in termijnen zonder dat de consument verplicht is dat voertuig aan het einde van de leasing te kopen, is geen ‘verkoopovereenkomst’, waarbij de eigendom van dat voertuig wordt overgedragen aan de consument in de zin van artikel 2, punt 5, van richtlijn 2011/83. Aangezien deze overeenkomst evenmin voorkomt op de lijst van uitzonderingen in artikel 3, lid 3, van deze richtlijn, moet worden geoordeeld dat zij als ‘dienstenovereenkomst’ in de zin van artikel 2, punt 6, binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de vijfde vraag in zaak C-38/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 2, punt 6, van richtlijn 2011/83, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 1, ervan, aldus moet worden uitgelegd dat een leasingovereenkomst voor een motorvoertuig die wordt gekenmerkt door het feit dat noch deze overeenkomst, noch een afzonderlijke overeenkomst bepaalt dat de consument verplicht is het voertuig bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst te kopen, als ‘dienstenovereenkomst’ in de zin van artikel 2, punt 6, binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt. Een dergelijke overeenkomst valt daarentegen niet binnen de werkingssfeer van richtlijn 2002/65 of richtlijn 2008/48.

Al deze vragen rijzen voor het geval het Hof mocht concluderen dat een leasingovereenkomst als in het hoofdgeding aan de orde, moet worden gekwalificeerd als een overeenkomst betreffende financiële diensten in de zin van richtlijn 2002/65 en/of richtlijn 2011/83.

Uit de overwegingen in de punten 149, 151 en 156 van dit arrest volgt dat een dergelijke overeenkomst geen betrekking heeft op financiële diensten in de zin van deze richtlijnen, maar moet worden gekwalificeerd als een ‘dienstenovereenkomst’ in de zin van artikel 2, punt 6, juncto artikel 3, lid 1, van richtlijn 2011/83.

De zesde tot en met de achtste vraag blijven dus relevant voor zover zij betrekking hebben op de uitlegging van de bepalingen van deze richtlijn.

In dit verband moet worden gepreciseerd dat deze vragen in wezen tot doel hebben de verwijzende rechter in staat te stellen te bepalen of VK zich kan beroepen op het herroepingsrecht dat ingevolge artikel 9 van richtlijn 2011/83 uitsluitend geldt ten aanzien van op afstand of buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten, dan wel of dit recht krachtens artikel 16 van die richtlijn is uitgesloten.

In die omstandigheden acht het Hof het nuttig om eerst de achtste vraag te beantwoorden, die betrekking heeft op het begrip overeenkomst op afstand, gevolgd door de zesde vraag, die het begrip buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst betreft, en daarna de zevende vraag, die betrekking heeft op artikel 16 van richtlijn 2011/83.

De eerste tot en met de vierde vraag hebben betrekking op de uitlegging van de bepalingen van richtlijn 2008/48, zodat om te beginnen moet worden vastgesteld dat het op grond van de in punt 110 van dit arrest aangehaalde rechtspraak niet meer noodzakelijk is de eerste tot en met de vierde vraag in het licht van deze richtlijn te beantwoorden, aangezien een leasingovereenkomst als die van het hoofdgeding volgens het antwoord op de vijfde vraag in zaak C-38/21 niet binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt.

Hieraan doet niet af dat de verwijzende rechter uiteenzet dat de bepalingen van nationaal recht waarbij richtlijn 2008/48 is omgezet, naar zijn mening van overeenkomstige toepassing zijn op een dergelijke leasingovereenkomst.

Hoewel de onder richtlijn 2008/48 vallende aspecten volledig zijn geharmoniseerd, zijn de lidstaten op grond van artikel 1, gelezen in samenhang met overweging 10 van deze richtlijn, inderdaad bevoegd om met betrekking tot kredietovereenkomsten die buiten de werkingssfeer van deze richtlijn vallen, zoals de in artikel 2, lid 2, onder d), van richtlijn 2008/48 bedoelde ‘huur- of leasingovereenkomsten die geen verplichting tot aankoop van het huur- of leasingobject noch in de overeenkomst zelf, noch in een afzonderlijke overeenkomst inhouden’, nationale bepalingen te handhaven of in te voeren die overeenstemmen met een aantal of alle bepalingen van deze richtlijn.

Daar staat tegenover dat het Hof zich herhaaldelijk bevoegd heeft verklaard om uitspraak te doen over verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffende Unierechtelijke bepalingen in situaties waarin deze bepalingen toepasselijk waren gemaakt door het nationale recht, dat zich voor zijn oplossingen voor zuiver interne situaties had geconformeerd aan de in het Unierecht gekozen oplossingen. In dergelijke gevallen heeft de Unie er stellig belang bij dat uit het Unierecht overgenomen bepalingen of begrippen, ter vermijding van uiteenlopende uitleggingen in de toekomst, op eenvormige wijze worden uitgelegd, ongeacht de omstandigheden waaronder zij toepassing moeten vinden (zie in die zin arrest van 30 januari 2020, I.G.I., C-394/18, EU:C:2020:56, punten 45 en 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Uit de rechtspraak van het Hof volgt echter dat de betrokken Unierechtelijke bepalingen door het nationale recht op rechtstreekse en onvoorwaardelijke wijze toepasselijk moeten zijn gemaakt om te waarborgen dat interne situaties op dezelfde wijze worden behandeld als situaties die onder het Unierecht vallen, en dat uit de verwijzingsbeslissing de concrete gegevens naar voren moeten komen waaruit blijkt dat de Unierechtelijke bepalingen rechtstreeks en onvoorwaardelijk toepasselijk zijn gemaakt. Hiertoe dient de verwijzende rechter het Hof overeenkomstig artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering duidelijk te maken in welk opzicht er in het bij hem aanhangige geschil, ondanks het zuiver nationale karakter ervan, sprake is van aanknoping bij de bepalingen van het Unierecht, zodat het prejudiciële verzoek om uitlegging noodzakelijk is voor de beslechting van dat geschil (zie in die zin arrest van 30 januari 2020, I.G.I., C-394/18, EU:C:2020:56, punten 46, 48 en 49 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu zet de verwijzende rechter in zijn aanvulling op het verzoek om een prejudiciële verwijzing uiteen dat het Bundesgerichtshof heeft geoordeeld dat leasingovereenkomsten voor een motorvoertuig waarin is bedongen dat de consument bij het verstrijken van de looptijd van de overeenkomst niet verplicht is het voertuig aan te kopen, niet binnen de werkingssfeer vallen van § 506 BGB, waarin wordt verwezen naar de bepalingen van het BGB waarbij richtlijn 2008/48 is omgezet. Hoewel hij de juistheid van deze uitlegging betwijfelt, overweegt de verwijzende rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing dat de bepalingen van richtlijn 2008/48 volgens de rechtspraak van het Bundesgerichtshof, die deel uitmaakt van het Duitse recht, door dit recht niet rechtstreeks en onvoorwaardelijk toepasselijk zijn gemaakt op leasingovereenkomsten zoals die van het hoofdgeding.

In de tweede plaats zij opgemerkt dat de verwijzende rechter in zijn aanvulling op het verzoek om een prejudiciële verwijzing uiteenzet dat zelfs indien de in het hoofdgeding centraal staande overeenkomst niet als een consumentenkredietovereenkomst binnen de werkingssfeer van richtlijn 2008/48 valt, de derde en de vierde vraag in zaak C-38/21 nog steeds van belang blijven voor zover de consument zich kan beroepen op het herroepingsrecht waarin de bepalingen van Duits recht ter omzetting van de bepalingen van richtlijn 2002/65 en richtlijn 2011/83 voorzien voor buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten en overeenkomsten op afstand.

In dat verband volgt uit punt 156 van het onderhavige arrest dat een consument als VK niet over een herroepingsrecht op grond van richtlijn 2002/65 beschikt, aangezien een leasingovereenkomst voor een motorvoertuig, zoals die in het hoofdgeding, niet binnen de werkingssfeer van deze richtlijn valt. Verder volgt uit de punten 156 en 202 van dit arrest dat een dergelijke overeenkomst weliswaar binnen de werkingssfeer van richtlijn 2011/83 valt en gesteld al dat zij kan worden gekwalificeerd als een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst of een overeenkomst op afstand in de zin van artikel 2, punt 6 respectievelijk punt 7, van deze richtlijn, maar de consument die deze overeenkomst met een handelaar heeft gesloten, overeenkomstig artikel 16, onder l), ervan geen herroepingsrecht op grond van deze richtlijn geniet.

In die omstandigheden hoeven de derde en de vierde vraag in zaak C-38/21 niet te worden beantwoord in relatie tot de richtlijnen 2002/65 en 2011/83.

Vooraf moet naar aanleiding van het verweer van C. Bank, Volkswagen Bank en Audi Bank dat deze vraag niet-ontvankelijk is, in herinnering worden gebracht dat het Hof, gelet op de letterlijke formulering van deze vraag, weliswaar wordt verzocht om een uitspraak te doen over de verenigbaarheid van een nationale bepaling met het Unierecht, maar een dergelijke formulering het Hof niet belet om de verwijzende rechter alle uitleggingselementen van Unierecht te verstrekken die hem in staat zullen stellen zelf uitspraak te doen over de verenigbaarheid van het nationale recht met het Unierecht (arrest van 17 maart 2021, Consulmarketing, C-652/19, EU:C:2021:208, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu blijkt allereerst uit de in de zaken C-47/21 en C-232/21 ingediende verzoeken om een prejudiciële verwijzing dat in de in deze zaken aan de orde zijnde overeenkomsten is bedongen dat de termijn waarbinnen de consument de overeenkomst kan herroepen, pas ingaat zodra de overeenkomst is gesloten, mits de kredietnemer alle verplichte informatie heeft ontvangen waarin het Duitse recht voorziet, informatie die in wezen overeenkomt met de vermeldingen bedoeld in artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48.

Voorts bevatten deze overeenkomsten bedingen die overeenstemmen met het naar Duits recht vastgelegde wettelijke model. Hoewel de verwijzende rechter heeft vastgesteld dat sommige van deze bedingen niet stroken met artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48, preciseert hij dat uit artikel 247, § 6, lid 2, derde volzin, en artikel 247, § 12, lid 1, derde volzin, EGBGB volgt dat, indien de overeenkomst een opvallend, duidelijk geformuleerd beding bevat dat overeenstemt met dit model, dit beding geacht wordt te voldoen aan de vereisten betreffende het informeren van de consument over zijn herroepingsrecht.

Tot slot wordt de eerste vraag in de zaken C-47/21 en C-232/21 weliswaar niet alleen in relatie tot artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48, maar ook in relatie tot artikel 14, lid 1, van deze richtlijn gesteld, maar dit laat onverlet dat voor de beantwoording van deze vraag alleen de eerste bepaling hoeft te worden uitgelegd.

In die omstandigheden komt de eerste vraag van de verwijzende rechter in de zaken C-47/21 en C-232/21 er in wezen op neer of artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling die een wettelijk vermoeden in het leven roept dat de handelaar voldoet aan zijn verplichting om de consument te informeren over zijn herroepingsrecht wanneer die handelaar in een overeenkomst verwijst naar nationale bepalingen die op hun beurt weer verwijzen naar een wettelijk vastgelegd informatiemodel en hij bedingen uit dat model hanteert die niet conform de vereisten van die richtlijnbepaling zijn. Zo ja, wenst de verwijzende rechter voorts te vernemen of die nationale wettelijke regeling buiten toepassing moet worden gelaten in een geding tussen uitsluitend particulieren.

In dit verband moet worden onderstreept dat de kredietovereenkomsten die centraal staan in de hoofdgedingen in de zaken C-47/21 en C-232/21 corresponderen met de definitie van kredietovereenkomsten in artikel 3, onder c), van richtlijn 2008/48. Deze overeenkomsten vallen dus overeenkomstig artikel 2, lid 1, ervan binnen de werkingssfeer van deze richtlijn.

Na deze verduidelijking dient in herinnering te worden gebracht dat artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 de informatie opsomt die op duidelijke en beknopte wijze moet worden vermeld in kredietovereenkomsten die volgens artikel 2 binnen de werkingssfeer van deze richtlijn vallen. Meer concreet bepaalt artikel 10, lid 2, onder p), van deze richtlijn dat in een kredietovereenkomst of een herroepingsrecht bestaat en de termijn voor de uitoefening daarvan, alsmede andere uitoefeningsvoorwaarden, zoals informatie over de verplichting voor de consument om het opgenomen kapitaal en de rente te betalen en het bedrag van de rente per dag, moeten worden vermeld.

Het Hof heeft reeds geoordeeld dat artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 zich ertegen verzet dat een kredietovereenkomst met betrekking tot de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie verwijst naar een nationale bepaling die op haar beurt naar andere bepalingen van het recht van de betrokken lidstaat verwijst. Wanneer een door een consument gesloten overeenkomst namelijk voor de krachtens artikel 10 van richtlijn 2008/48 te vermelden informatie verwijst naar bepalingen van nationaal recht, is de consument niet in staat om op basis van de overeenkomst de omvang van zijn contractuele verbintenis te bepalen of om na te gaan of de door hem gesloten overeenkomst alle volgens deze bepaling vereiste gegevens bevat, laat staan om te verifiëren of de herroepingstermijn waarover hij mogelijk beschikt, jegens hem is ingegaan (zie in die zin arrest van 26 maart 2020, Kreissparkasse Saarlouis, C-66/19, EU:C:2020:242, punten 44 en 49).

Hieruit volgt dat artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 zich ertegen verzet dat in een kredietovereenkomst een beding wordt opgenomen dat verwijst naar nationale bepalingen die op hun beurt weer verwijzen naar een wettelijk informatiemodel, zoals het wettelijk vastgelegde model. A fortiori geldt dit ook wanneer de in een dergelijk model opgenomen bedingen strijdig zijn met deze bepaling omdat zij in de context van de betrokken overeenkomst niet duidelijk zijn. Derhalve verzet deze bepaling zich eveneens tegen een nationale regeling die aan het gebruik van dergelijke bedingen een wettelijk vermoeden koppelt dat de handelaar voldoet aan zijn verplichting om de consument over zijn herroepingsrecht te informeren.

Wat de door de verwijzende rechter hieraan te verbinden gevolgen betreft, zij eraan herinnerd dat een nationale rechter bij wie een geding tussen uitsluitend particulieren aanhangig is, bij de toepassing van de ter uitvoering van de verplichtingen van de richtlijn vastgestelde nationale bepalingen het gehele nationale recht in beschouwing moet nemen en dit zo veel mogelijk in het licht van de bewoordingen en van de doelstelling van deze richtlijn moet uitleggen om tot een oplossing te komen die in overeenstemming is met het daarmee beoogde doel (arrest van 18 januari 2022, Thelen Technopark Berlin, C-261/20, EU:C:2022:33, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het beginsel van conforme uitlegging van het nationale recht kent evenwel een aantal beperkingen. Zo wordt de verplichting van de nationale rechter om bij de uitlegging en de toepassing van de relevante bepalingen van zijn nationale recht uit te gaan van hetgeen is vastgesteld in een richtlijn, begrensd door de algemene rechtsbeginselen en kan deze verplichting niet dienen als grondslag voor een uitlegging contra legem van het nationale recht (arrest van 18 januari 2022, Thelen Technopark Berlin, C-261/20, EU:C:2022:33, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt, dat het Bundesgerichtshof van oordeel is dat de bewoordingen, de ontstaansgeschiedenis en de doelstelling van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale bepalingen zich ertegen verzetten dat zij conform richtlijn 2008/48 worden uitgelegd. Van zijn kant wijst de verwijzende rechter erop dat deze uitlegging in de doctrine door sommigen wordt bepleit, terwijl hij tegelijkertijd overweegt deze nationale bepalingen buiten toepassing te laten.

In die omstandigheden staat het aan de verwijzende rechter om na te gaan of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde nationale bepalingen conform richtlijn 2008/48 kunnen worden uitgelegd, met dien verstande dat hij niet op goede gronden kan oordelen dat een dergelijke uitlegging onmogelijk is enkel en alleen omdat deze bepalingen door andere rechterlijke instanties van de lidstaat waaronder hij ressorteert, met inbegrip van de hoogste rechterlijke instantie, zijn uitgelegd op een wijze die onverenigbaar is met dat recht (zie in die zin arrest van 22 april 2021, Profi Credit Slovakia, C-485/19, EU:C:2021:313, punt 72 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Voor het geval de verwijzende rechter een dergelijke uitlegging voor onmogelijk houdt, moet eraan worden herinnerd dat een nationale rechter die in het kader van zijn bevoegdheid de bepalingen van het Unierecht moet toepassen, krachtens het beginsel van voorrang van het Unierecht verplicht is om, wanneer hij de nationale regeling niet kan uitleggen in overeenstemming met het Unierecht, te zorgen voor de volle werking van de vereisten van dat recht en daartoe indien nodig op eigen gezag elke nationale regeling of praktijk die in strijd is met een rechtstreeks werkende Unierechtelijke bepaling, ook later, buiten toepassing te laten, zonder dat hij om de voorafgaande opheffing van die nationale regeling of praktijk via wetgeving of enige andere constitutionele procedure hoeft te verzoeken of die hoeft af te wachten [arresten van 8 maart 2022, Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Rechtstreekse werking), C-205/20, EU:C:2022:168, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 24 juli 2023, Lin, C-107/23 PPU, EU:C:2023:606, punt 95].

Volgens vaste rechtspraak kunnen met een richtlijn op zich geen verplichtingen worden opgelegd aan particulieren en kan een richtlijn als zodanig dus niet tegenover een particulier worden ingeroepen voor een nationale rechter. Een nationale rechter mag derhalve niet op grond van een bepaling van een richtlijn, zelfs al is deze duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk, een hiermee strijdige bepaling van zijn nationale recht buiten toepassing laten indien aldus een extra verplichting wordt opgelegd aan een particulier (zie in die zin arrest van 18 januari 2022, Thelen Technopark Berlin, C-261/20, EU:C:2022:33, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu staat enerzijds vast dat in de hoofdgedingen uitsluitend particulieren tegenover elkaar staan. Anderzijds staat vast dat de verwerende banken in die gedingen, indien de betrokken nationale bepalingen in de hoofdgedingen op grond van artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 buiten toepassing worden gelaten, zich niet kunnen beroepen op het wettelijke vermoeden dat die bepalingen in het leven roepen en dus verplicht zouden zijn om de in voornoemde bepaling opgesomde informatie over het herroepingsrecht op duidelijke en begrijpelijke wijze in de betrokken overeenkomsten te vermelden. De in het voorgaande punt aangehaalde rechtspraak sluit echter uit dat een dergelijk gevolg louter op grond van het Unierecht aan die bepaling kan worden verbonden.

Hieruit volgt dat de verwijzende rechter louter op grond van het Unierecht niet verplicht is artikel 247, § 6, lid 2, derde volzin, en artikel 247, § 12, lid 1, derde volzin, EGBGB buiten toepassing te laten wegens strijdigheid met artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48, onverminderd de mogelijkheid voor deze rechter om deze bepalingen op basis van zijn nationale recht buiten toepassing te laten (zie naar analogie arrest van 18 januari 2022, Thelen Technopark Berlin, C-261/20, EU:C:2022:33, punt 33).

In dat verband moet evenwel worden gepreciseerd dat de partij die is benadeeld doordat het nationale recht niet in overeenstemming is met het Unierecht, zich kan beroepen op de rechtspraak die voortvloeit uit het arrest van 19 november 1991, Francovich e.a. (C-6/90 en C-9/90, EU:C:1991:428), teneinde in voorkomend geval vergoeding van de geleden schade te verkrijgen (zie in die zin arresten van 7 maart 1996, El Corte Inglés, C-192/94, EU:C:1996:88, punt 22, en 18 januari 2022, Thelen Technopark Berlin, C-261/20, EU:C:2022:33, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de eerste vraag in de zaken C-47/21 en C-232/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling die een wettelijk vermoeden in het leven roept dat de handelaar voldoet aan zijn verplichting om de consument te informeren over zijn herroepingsrecht wanneer deze handelaar in een overeenkomst verwijst naar nationale bepalingen die op hun beurt verwijzen naar een wettelijk vastgelegd informatiemodel en hij bedingen uit dat model hanteert die niet conform de vereisten van die richtlijnbepaling zijn. Indien een nationale rechter bij wie een geding tussen uitsluitend particulieren aanhangig is, er niet in slaagt de betrokken nationale regeling conform richtlijn 2008/48 uit te leggen, is deze rechter op basis van louter het Unierecht niet verplicht die regeling buiten toepassing te laten, onverminderd de mogelijkheid voor die rechter om die regeling op basis van zijn interne recht buiten toepassing te laten en, bij ontstentenis daarvan, onverminderd het recht van de partij die benadeeld is doordat het nationale recht niet in overeenstemming is met het Unierecht, om vergoeding van de daardoor geleden schade te vorderen.

Met de tweede vraag, onder a), in zaak C-232/21 wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat het bedrag van de rente per dag die krachtens deze bepaling in een kredietovereenkomst moet worden vermeld en die van toepassing is indien de consument gebruikmaakt van zijn herroepingsrecht, rekenkundig moet voortvloeien uit de contractuele debetrentevoet.

Artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48 bepaalt dat de kredietovereenkomst op duidelijke en beknopte wijze informatie vermeldt over de verplichting voor de consument om overeenkomstig artikel 14, lid 3, onder b), van deze richtlijn het opgenomen kapitaal plus rente en het bedrag van de rente per dag te betalen indien hij gebruikmaakt van zijn herroepingsrecht.

Volgens artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48, gelezen in samenhang met overweging 31 ervan, is het vereiste dat in een op papier of op een andere duurzame drager opgestelde kredietovereenkomst op duidelijke en beknopte wijze de in die bepaling bedoelde informatie wordt opgenomen, noodzakelijk opdat de consument kennis kan nemen van zijn rechten en verplichtingen (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 70 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

De consument moet een goede kennis en een goed begrip hebben van de gegevens die de kredietovereenkomst overeenkomstig artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 verplicht moet bevatten, teneinde deze overeenkomst goed te kunnen uitvoeren en met name zijn rechten te kunnen uitoefenen, waaronder zijn herroepingsrecht (zie in die zin arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 71 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Om een goed begrip van deze gegevens overeenkomstig het in artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 geformuleerde duidelijkheidsvereiste mogelijk te maken, moet de in een kredietovereenkomst opgenomen informatie dus vrij zijn van elke tegenstrijdigheid die een gemiddelde, normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende consument objectief zou kunnen misleiden ten aanzien van de omvang van de rechten en plichten die hij aan deze overeenkomst ontleent.

Bovendien bepaalt artikel 14, lid 3, onder b), van richtlijn 2008/48 onder meer dat de rente wordt berekend aan de hand van de overeengekomen debetrentevoet indien de consument gebruikmaakt van zijn herroepingsrecht. Daarbij is van belang dat het begrip rente ook betrekking heeft op de in artikel 10, lid 2, onder p), van deze richtlijn bedoelde rente per dag, aangezien artikel 14, lid 3, onder b), van deze richtlijn verwijst naar ‘de op dit kapitaal lopende rente, vanaf de datum waarop het krediet is opgenomen tot de datum waarop het kapitaal wordt terugbetaald’.

Uit artikel 10, lid 2, onder p), juncto artikel 14, lid 3, onder b), van richtlijn 2008/48 volgt derhalve dat het bedrag van de rente per dag die de consument verschuldigd is indien hij gebruikmaakt van zijn herroepingsrecht, in geen geval hoger mag zijn dan het bedrag dat rekenkundig voortvloeit uit de in de kredietovereenkomst overeengekomen debetrentevoet.

Gelet op de in de punten 233 tot en met 235 van dit arrest aangehaalde rechtspraak moet de informatie over de hoogte van de rente per dag op duidelijke en beknopte wijze in de overeenkomst worden vermeld; met name mag deze informatie, gelezen in samenhang met andere gegevens, geen tegenstrijdigheden bevatten die een gemiddelde, normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende consument objectief kunnen misleiden ten aanzien van het bedrag van de rente per dag dat hij uiteindelijk zal moeten betalen. Indien de verstrekte informatie deze kenmerken ontbeert, is geen rente per dag verschuldigd.

Het staat aan de verwijzende rechter om aan de hand van de in zaak C-232/21 aan de orde zijnde contractuele bedingen na te gaan of het voor een gemiddelde, normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende consument inzichtelijk was welk bedrag aan rente per dag hij in geval van uitoefening van het herroepingsrecht verschuldigd zou zijn.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de tweede vraag, onder a), in zaak C-232/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 10, lid 2, onder p), van richtlijn 2008/48, gelezen in samenhang met artikel 14, lid 3, onder b), van die richtlijn, aldus moet worden uitgelegd dat het bedrag van de krachtens deze bepaling in een kredietovereenkomst te vermelden rente per dag die de consument verschuldigd is wanneer hij zijn herroepingsrecht uitoefent, in geen geval hoger mag zijn dan het bedrag dat rekenkundig voortvloeit uit de in deze overeenkomst overeengekomen debetrentevoet. De informatie over de hoogte van de rente per dag moet op duidelijke en beknopte wijze in de overeenkomst worden vermeld; met name mag deze informatie, gelezen in samenhang met andere gegevens, geen tegenstrijdigheden bevatten die een gemiddelde, normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende consument objectief kunnen misleiden ten aanzien van het bedrag van de rente per dag dat hij uiteindelijk zal moeten betalen. Indien de verstrekte informatie deze kenmerken ontbeert, is geen rente per dag verschuldigd.

Met de tweede vraag, onder d), in zaak C-47/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 10, lid 2, onder t), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat een kredietovereenkomst de wezenlijke vormvereisten voor het indienen van een klacht en/of het instellen van beroep in een buitengerechtelijke klachten- en beroepsprocedure moet bevatten dan wel dat het volstaat dat deze overeenkomst daartoe verwijst naar een procedurereglement dat op verzoek beschikbaar is of op het internet kan worden geraadpleegd.

In dit verband zij eraan herinnerd dat volgens artikel 10, lid 2, onder t), van richtlijn 2008/48 in de kredietovereenkomst op duidelijke en beknopte wijze moet worden vermeld of voor de consument buitengerechtelijke klachten- en beroepsprocedures openstaan en, zo ja, hoe hij die procedures kan inleiden.

In die context heeft het Hof reeds geoordeeld dat de informatie in de kredietovereenkomst weliswaar niet alle procedurele regels hoeft weer te geven voor de buitengerechtelijke klachten- en beroepsprocedures waarover de consument beschikt, maar dat artikel 10, lid 2, onder t), van richtlijn 2008/48 niettemin beoogt te waarborgen dat de consument met volledige kennis van de feiten kan beslissen of het voor hem wenselijk is om gebruik te maken van een van die procedures en of hij daadwerkelijk een dergelijke procedure kan entameren op basis van de informatie die in de kredietovereenkomst is opgenomen (zie in die zin arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punten 132 en 135).

Daartoe is het van essentieel belang dat de consument wordt ingelicht over, ten eerste, alle buitengerechtelijke klachten- of beroepsprocedures die hem ter beschikking staan alsook, in voorkomend geval, de met elk van die procedures gepaard gaande kosten, ten tweede, het gegeven of de klacht of het beroep per post dan wel elektronisch dient te worden ingesteld, ten derde het fysieke of elektronische adres waarnaar die klacht of dat beroep moet worden verzonden en, ten vierde, de andere vormvereisten die voor die klacht of dat beroep van toepassing zijn (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 136).

Het Hof heeft in dit verband reeds geoordeeld dat een loutere verwijzing in de kredietovereenkomst naar een procedurereglement dat kan worden geraadpleegd op het internet of naar een ander stuk of document dat betrekking heeft op de voorwaarden en regels voor buitengerechtelijke klachten- en beroepsprocedures niet voldoende is (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 137). Hetzelfde dient te gelden wanneer in de kredietovereenkomst wordt vermeld dat een dergelijk reglement op verzoek beschikbaar is.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de tweede vraag, onder d), in zaak C-47/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 10, lid 2, onder t), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat een kredietovereenkomst alle essentiële informatie moet vermelden over de buitengerechtelijke klachten- of beroepsprocedures die de consument ter beschikking staan, alsmede, in voorkomend geval, de met elk van die procedures gepaard gaande kosten, het gegeven of de klacht of het beroep per post dan wel elektronisch dient te worden ingesteld, het fysieke of elektronische adres waarnaar die klacht of dat beroep moet worden verzonden en de andere vormvereisten die voor die klacht of dat beroep van toepassing zijn, aangezien de loutere verwijzing in de kredietovereenkomst naar een procedurereglement dat op verzoek beschikbaar is of op internet kan worden geraadpleegd of naar een ander stuk of document dat betrekking heeft op de voorwaarden waaronder een buitengerechtelijke klacht- of beroepsprocedure kan worden ingeleid, niet volstaat.

Met de tweede vraag, onder b), aa), in de zaken C-47/21 en C-232/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 10, lid 2, onder r), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat een kredietovereenkomst met het oog op de berekening van de wegens vervroegde aflossing van de lening verschuldigde vergoeding een rekenkundige formule dient te vermelden die voldoende concreet en begrijpelijk is om de consument in staat te stellen het alsdan verschuldigde bedrag op zijn minst bij benadering te berekenen.

Volgens artikel 10, lid 2, onder r), van richtlijn 2008/48 moet de kredietovereenkomst op duidelijke en beknopte wijze ‘het recht tot vervroegde aflossing, de procedure voor vervroegde aflossing alsmede, in voorkomend geval, informatie over het recht van de kredietgever op een vergoeding en de wijze waarop deze vergoeding wordt vastgesteld’ vermelden.

In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissingen dat de in de zaken C-47/21 en C-232/21 centraal staande kredietovereenkomsten in wezen bepalen dat indien de consument de lening vervroegd aflost, de bank een vergoeding kan verlangen die wordt berekend volgens het door het Bundesgerichtshof vastgestelde financieel-rekenkundige kader, waarbij onder meer rekening wordt gehouden met een tussentijdse fluctuatie van de hoogte van de rentevoet, de voor het krediet oorspronkelijk overeengekomen aflossingen, de winstderving van de kredietverlenende bank, de administratieve kosten in verband met de vervroegde aflossing en de door de vervroegde aflossing weggevallen risico-opslag en administratieve kosten. Deze overeenkomsten preciseren eveneens dat de aldus berekende vergoeding voor vervroegde aflossing, indien zij hoger is, tot het laagste van de twee volgende bedragen wordt teruggebracht: hetzij 1 % of, wanneer de vervroegde aflossing minder dan zeven jaar eerder dan de overeengekomen aflossingsdatum wordt gedaan, 0,5 % van het vervroegd afgeloste bedrag, hetzij het bedrag van de debetrente dat de kredietnemer in de tijdspanne tussen de vervroegde en de overeengekomen aflossing zou hebben betaald.

In een soortgelijke context heeft het Hof reeds geoordeeld dat wanneer richtlijn 2008/48 voorziet in een verplichting voor de handelaar om de consument in kennis te stellen van de inhoud van de hem voorgestelde contractuele verbintenis waarvan bepaalde elementen worden neergelegd in dwingende wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen van een lidstaat, deze handelaar die consument op duidelijke en beknopte wijze over de inhoud van deze bepalingen moet inlichten zodat de consument kennis kan nemen van zijn rechten en verplichtingen (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 99 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Hoewel het daartoe, wat betreft de in artikel 10, lid 2, onder r), van richtlijn 2008/48 bedoelde vergoeding bij vervroegde aflossing, niet nodig is dat in de kredietovereenkomst de rekenkundige formule wordt gepreciseerd aan de hand waarvan die vergoeding zal worden berekend, moet wel op een concrete en voor een gemiddelde, normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende consument gemakkelijk te begrijpen wijze worden vermeld hoe deze vergoeding zal worden berekend, opdat deze het bedrag van de in geval van vervroegde aflossing verschuldigde vergoeding kan berekenen op basis van de in de kredietovereenkomst verstrekte informatie (zie in die zin arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 100).

Het Hof heeft dan ook geoordeeld dat aan het in punt 250 van het onderhavige arrest genoemde vereiste om de consument in kennis te stellen van de inhoud van zijn contractuele verbintenis, niet wordt voldaan door, met het oog op de berekening van de vergoeding die verschuldigd is in geval van vervroegde aflossing van de lening, louter een verwijzing op te nemen naar het door een nationale rechterlijke instantie vastgestelde financieel-rekenkundige kader (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 101).

De in artikel 10, lid 2, onder r), van richtlijn 2008/48 bedoelde verplichting om de consument in kennis te stellen van de wijze van berekening van de vergoeding die hij in geval van vervroegde aflossing van de lening aan de kredietgever zal moeten betalen, heeft tot doel de consument in staat te stellen het bedrag van deze vergoeding te bepalen op basis van de in de kredietovereenkomst verstrekte informatie. In dit verband volgt uit de rechtspraak van het Hof dat het verstrekken van onjuiste of onvolledige informatie slechts op één lijn kan worden gesteld met het ontbreken van elke informatie wanneer de consument daardoor wordt misleid aangaande zijn rechten en plichten (zie in die zin arresten van 10 april 2008, Hamilton, C-412/06, EU:C:2008:215, punt 35, en 19 december 2019, Rust Hackner e.a., C-355/18–C-357/18 en C-479/18, EU:C:2019:1123, punt 78) en hij dus een overeenkomst sluit die hij wellicht niet zou hebben gesloten als hij over alle correcte informatie had beschikt.

Een consument kan echter niet worden geacht te zijn misleid in de zin van deze rechtspraak wanneer de overeenkomst — ongeacht het feit dat de daarin opgenomen verwijzing, ter berekening van het bedrag van deze vergoeding, naar het door een nationale rechterlijke instantie voorgeschreven financieel-rekenkundige kader ontoelaatbaar is — andere gegevens bevat aan de hand waarvan deze consument het bedrag van die vergoeding en met name het maximumbedrag dat hij in geval van vervroegde aflossing van de lening zal moeten betalen, gemakkelijk kan vaststellen.

Het staat dus aan de verwijzende rechter om na te gaan of de in de zaken C-47/21 en C-232/21 aan de orde zijnde overeenkomsten aan deze voorwaarde voldoen, voor zover zij bepalen dat de op basis van het in de rechtspraak geformuleerde financieel-rekenkundige kader berekende vergoeding voor vervroegde aflossing, indien zij hoger is, wordt teruggebracht tot het laagste van de twee in punt 249 van dit arrest genoemde bedragen.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de tweede vraag, onder b), aa), in de zaken C-47/21 en C-232/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 10, lid 2, onder r), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat een kredietovereenkomst met het oog op de berekening van de in geval van vervroegde aflossing van de lening verschuldigde vergoeding in beginsel op een concrete en voor een gemiddelde, normaal geïnformeerde en redelijk omzichtige en oplettende consument gemakkelijk te begrijpen wijze moet aangeven op welke manier deze vergoeding wordt berekend, zodat deze consument het bedrag van de bij vervroegde aflossing verschuldigde vergoeding kan bepalen aan de hand van de in deze overeenkomst verstrekte informatie. Ook wanneer een dergelijke overeenkomst geen concrete en gemakkelijk te begrijpen aanduidingen omtrent de wijze van berekening bevat, kan zij niettemin voldoen aan de in die bepaling opgenomen verplichting wanneer zij andere gegevens bevat aan de hand waarvan de consument het bedrag van de betrokken vergoeding en met name het maximumbedrag dat hij bij vervroegde aflossing van de lening zal moeten betalen, gemakkelijk kan vaststellen.

Om te beginnen moet worden geoordeeld dat de tweede vraag, onder e) en f), in zaak C-47/21 en de tweede vraag, onder c) en d), in zaak C-232/21, anders dan C. Bank respectievelijk Volkswagen Bank en Audi Bank in hun schriftelijke opmerkingen betogen, ontvankelijk zijn. De verwijzende rechter verwijst in deze vragen weliswaar slechts in algemene zin naar artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 en niet specifiek naar bepaalde punten van deze bepaling, maar uit een gecombineerde lezing van de verwijzingsbeslissingen in deze twee zaken kan worden opgemaakt welke aspecten van deze bepaling bij de verwijzende rechter twijfel omtrent de uitlegging ervan doen rijzen, zodat het Hof in staat is hem daaromtrent een nuttig antwoord te geven. Hieruit volgt dat de verwijzende rechter in het kader van deze vragen, in overeenstemming met de in de punten 110 en 117 van dit arrest genoemde beginselen, voldoende nauwkeurig heeft aangegeven welke bepaling van Unierecht verband houdt met het reële geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, zodat het Hof in staat is deze rechter een nuttig antwoord te geven.

Met de tweede vraag, onder b), bb), onder e) en f), in zaak C-47/21 en de tweede vraag, onder b), bb), onder c) en d), in zaak C-232/21 wenst de verwijzende rechter dan ook in wezen te vernemen of artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat de in artikel 14, lid 1, eerste alinea, bedoelde herroepingstermijn pas ingaat wanneer de krachtens artikel 10, lid 2, van deze richtlijn vereiste informatie volledig aan de consument is verstrekt en geen inhoudelijke onjuistheden bevat.

In dat verband zij opgemerkt dat het door richtlijn 2008/48 uitgewerkte beschermingsstelsel, in navolging van andere richtlijnen van de Unie inzake consumentenbescherming, op de gedachte berust dat de consument zich tegenover de verkoper in een zwakke onderhandelingspositie bevindt en over minder informatie dan de verkoper beschikt, wat ertoe leidt dat hij met de door de verkoper vooraf opgestelde voorwaarden instemt zonder op de inhoud daarvan invloed te kunnen uitoefenen (zie in die zin arresten van 4 juni 2015, Faber, C-497/13, EU:C:2015:357, punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 21 april 2016, Radlinger en Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In dit verband is het voor een consument van wezenlijk belang dat hij, vóór en bij de sluiting van een overeenkomst, kennisneemt van alle contractvoorwaarden en de gevolgen die aan die sluiting zijn verbonden. Met name op basis van die informatie zal hij beslissen of hij gebonden wenst te zijn door de voorwaarden die de handelaar tevoren heeft vastgesteld (arrest van 21 april 2016, Radlinger en Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283, punt 64 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Uit artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van richtlijn 2008/48 volgt derhalve dat de herroepingstermijn van veertien dagen pas ingaat op de dag waarop de consument onder andere de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie heeft ontvangen, indien die dag later valt dan de dag waarop de kredietovereenkomst is gesloten. Het tweede lid van artikel 10 somt de informatie op die op duidelijke en beknopte wijze in de kredietovereenkomst moet worden opgenomen.

In dit verband moet in herinnering worden geroepen dat de in artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 neergelegde informatieplicht bijdraagt tot de verwezenlijking van het doel van die richtlijn, dat erin bestaat om ter zake van het consumentenkrediet op een aantal kerngebieden een volledige harmonisatie tot stand te brengen die nodig is om te waarborgen dat alle consumenten in de Unie een grondige en gelijkwaardige bescherming van hun belangen genieten en om de totstandkoming van een goed functionerende interne markt voor consumentenkrediet te vergemakkelijken, zoals uit de overwegingen 7 en 9 ervan blijkt (arrest van 21 april 2016, Radlinger en Radlingerová, C-377/14, EU:C:2016:283, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals reeds uiteengezet in de punten 233 en 234 van het onderhavige arrest blijkt immers uit artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48, gelezen in samenhang met overweging 31 ervan, dat het vereiste dat in een op papier of op een andere duurzame drager opgestelde kredietovereenkomst op duidelijke en beknopte wijze de in die bepaling bedoelde informatie wordt opgenomen, noodzakelijk is zodat de consument kennis kan nemen van zijn rechten en verplichtingen. Meer in het bijzonder zijn de kennis en een goed begrip door de consument van de gegevens die de kredietovereenkomst verplicht moet bevatten, noodzakelijk voor de goede uitvoering van deze overeenkomst en met name de uitoefening van de rechten van de consument (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punten 70 en 71 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals evenwel in punt 253 van dit arrest in herinnering is gebracht, kan het verstrekken van onjuiste of onvolledige informatie slechts op één lijn worden gesteld met het ontbreken van elke informatie wanneer de consument daardoor wordt misleid aangaande zijn rechten en plichten en hij dus een overeenkomst sluit die hij wellicht niet zou hebben gesloten als hij over alle correcte informatie had beschikt.

Derhalve moet worden geoordeeld dat ingeval de krachtens artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 door de kredietgever aan de consument verstrekte informatie onvolledig of onjuist blijkt, de herroepingstermijn enkel ingaat indien de onvolledigheid of de onjuistheid van die informatie van dien aard is dat zij het vermogen van de consument om de omvang van zijn rechten en verplichtingen uit hoofde van deze richtlijn te beoordelen en zijn beslissing om de overeenkomst te sluiten ongunstig beïnvloedt en hem in voorkomend geval de mogelijkheid ontneemt om zijn rechten onder in wezen dezelfde voorwaarden uit te oefenen als indien die informatie wél volledig en correct was geweest (zie in die zin, naar analogie, arresten van 9 november 2016, Home Credit Slovakia, C-42/15, EU:C:2016:842, punt 72, en 19 december 2019, Rust-Hackner e.a., C-355/18–C-357/18 en C-479/18, EU:C:2019:1123, punt 81). Het staat aan de verwijzende rechter om dit na te gaan.

Verder moet nog worden gepreciseerd dat het eventuele bestaan in het nationale recht van maatregelen die het verstrekken van onvolledige of onjuiste informatie aan de consument op een andere dan de hierboven beschreven wijze sanctioneren, niet van invloed is op de voorwaarden waaronder de herroepingstermijn ingaat. Zoals de advocaat-generaal in wezen in punt 146 van zijn conclusie heeft geconstateerd, vloeit de omstandigheid dat de herroepingstermijn krachtens artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van richtlijn 2008/48 pas ingaat op de dag waarop de consument de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie heeft ontvangen, namelijk rechtstreeks voort uit de niet-nakoming door de kredietgever van zijn verplichting om de consument in de kredietovereenkomst van de in dit artikel bedoelde verplichte informatie te voorzien. Overeenkomstig artikel 22, lid 1, van richtlijn 2008/48 zou het onverenigbaar zijn met de gevolgen van de volledige en verplichte harmonisatie die deze richtlijn op het gebied van het herroepingsrecht tot stand heeft gebracht om de lidstaten toe te staan af te wijken van het gevolg dat artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van deze richtlijn verbindt aan de niet-naleving van de informatieplicht zoals die onder meer in artikel 10, lid 2, van deze richtlijn is neergelegd.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de tweede vraag, onder b), bb), onder e) en f), in zaak C-47/21 en de tweede vraag, onder b), bb), onder c) en d), in zaak C-232/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat wanneer de krachtens artikel 10, lid 2, van deze richtlijn door de kredietgever aan de consument verstrekte informatie onvolledig of onjuist blijkt, de herroepingstermijn enkel ingaat indien de onvolledigheid of de onjuistheid van die informatie niet van dien aard is dat zij het vermogen van de consument om de omvang van zijn rechten en verplichtingen uit hoofde van deze richtlijn te beoordelen en zijn beslissing om de overeenkomst te sluiten ongunstig beïnvloedt en hem in voorkomend geval de mogelijkheid ontneemt om zijn rechten onder in wezen dezelfde voorwaarden uit te oefenen als indien die informatie wél volledig en correct was geweest.

Met zijn tweede vraag, onder c), in zaak C-47/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 10, lid 2, onder l), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat een kredietovereenkomst de bij het sluiten van de overeenkomst geldende vertragingsrentevoet moet vermelden in de vorm van een concreet percentage en, indien deze rentevoet wordt bepaald aan de hand van een variabele referentierentevoet, of dan ook deze referentierentevoet en het mechanisme op basis waarvan deze in de tijd kan variëren, moeten worden vermeld.

In dit verband zij eraan herinnerd dat krachtens artikel 10, lid 2, onder l), van richtlijn 2008/48 in de kredietovereenkomst de op het tijdstip van het sluiten van de kredietovereenkomst geldende rentevoet in geval van betalingsachterstand en de wijzigingsmodaliteiten daarvan op duidelijke en beknopte wijze moeten worden vermeld.

Gelet op de in de punten 233 tot en met 235 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak heeft het Hof reeds geoordeeld dat de op het tijdstip van het sluiten van de kredietovereenkomst geldende rentevoet in geval van betalingsachterstand in de vorm van een concreet percentage in die overeenkomst moet worden vermeld en dat het mechanisme voor de aanpassing van die rentevoet in die overeenkomst concreet moet worden beschreven (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punten 92 en 95).

Wanneer dit percentage, zoals het geval is ten aanzien van de in het hoofdgeding centraal staande overeenkomst, wordt bepaald aan de hand van een variabele referentierentevoet, moet deze laatste rentevoet om dezelfde redenen worden weergegeven in de vorm van een concreet percentage zoals dat van toepassing is op het tijdstip van het sluiten van de kredietovereenkomst. De wijze van berekening van de vertragingsrente op basis van de referentierentevoet moet in de kredietovereenkomst op zodanige wijze worden weergegeven dat zij gemakkelijk te begrijpen is voor een gemiddelde consument die op financieel gebied niet over gespecialiseerde kennis beschikt en hem in staat stellen de in geval van betalingsachterstand geldende rentevoet te berekenen op basis van de in die kredietovereenkomst verstrekte informatie. Bovendien moet de frequentie waarmee die referentierentevoet wordt gewijzigd eveneens in die overeenkomst worden weergegeven, ook wanneer die frequentie is vastgesteld in nationale bepalingen (zie in die zin arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 94).

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de tweede vraag, onder c), in zaak C-47/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 10, lid 2, onder l), van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat de op het tijdstip van het sluiten van de kredietovereenkomst geldende rentevoet in geval van betalingsachterstand in de vorm van een concreet percentage in die overeenkomst moet worden vermeld en dat het mechanisme voor de aanpassing van die rentevoet in die overeenkomst concreet moet worden beschreven. Wanneer dit percentage wordt bepaald aan de hand van een variabele referentierentevoet, moet de kredietovereenkomst de referentierentevoet vermelden die van toepassing is op het tijdstip van het sluiten van de overeenkomst, waarbij de wijze van berekening van de vertragingsrentevoet op basis van de referentierentevoet op zodanige wijze in de overeenkomst moet worden weergegeven dat zij gemakkelijk te begrijpen is voor een gemiddelde consument die op financieel gebied niet over gespecialiseerde kennis beschikt, zodat deze consument in staat is de in geval van betalingsachterstand geldende rentevoet te berekenen op basis van de in die overeenkomst verstrekte informatie. Bovendien moet de frequentie waarmee die referentierentevoet wordt gewijzigd eveneens in de kredietovereenkomst worden weergegeven, ook wanneer die frequentie is vastgesteld in nationale bepalingen.

Met de vierde vraag, onder a) tot en met d), in de zaken C-47/21 en C-232/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat wanneer ten minste een van de in artikel 10, lid 2, van deze richtlijn bedoelde verplichte opgaven in de kredietovereenkomst ontbreekt dan wel onvolledig of onjuist is en deze informatie evenmin achteraf naar behoren is meegedeeld, de kredietgever niet met succes kan aanvoeren dat de consument misbruik heeft gemaakt van zijn herroepingsrecht.

Om deze vraag te kunnen beantwoorden moet, gelet op het feit dat het herroepingsrecht in een van de hoofdgedingen die tot zaak C-232/21 hebben geleid, is uitgeoefend terwijl de kredietovereenkomst volledig was uitgevoerd, allereerst worden nagegaan in hoeverre een dergelijke volledige uitvoering, bij gebreke van specifieke bepalingen daaromtrent in richtlijn 2008/48, van invloed is op het voortbestaan van het in artikel 14, lid 1, van deze richtlijn bedoelde herroepingsrecht.

Hiertoe zij opgemerkt dat de consument volgens artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 in het kader van de kredietovereenkomst over een herroepingsrecht beschikt en dat de uitoefening van dit recht tot gevolg heeft dat de verplichting van de partijen om de kredietovereenkomst uit te voeren, tenietgaat onder de voorwaarden en binnen de termijnen van artikel 14, lid 3, onder b), van deze richtlijn.

Voorts blijkt uit overweging 34 dat richtlijn 2008/48 onder soortgelijke voorwaarden als die van richtlijn 2002/65 voorziet in een herroepingsrecht. Door in artikel 6, lid 2, onder c), ervan te bepalen dat het herroepingsrecht niet van toepassing is op overeenkomsten die op uitdrukkelijk verzoek van de consument door beide partijen volledig zijn uitgevoerd, geeft richtlijn 2002/65 uitdrukking aan het beginsel dat het herroepingsrecht niet onder alle omstandigheden kan worden ingeroepen wanneer de overeenkomst volledig is uitgevoerd; dit beginsel dient ook te gelden ten aanzien van richtlijn 2008/48.

Bovendien kan, wanneer de kredietovereenkomst volledig is uitgevoerd, met de in artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 geformuleerde informatieplicht in beginsel niet langer het door die bepaling nagestreefde doel worden bereikt, te weten de consument in staat stellen alle informatie te verkrijgen die noodzakelijk is voor de goede uitvoering van de overeenkomst en met name voor de uitoefening van zijn rechten, waartoe ook zijn herroepingsrecht behoort, zodat hij kennis kan nemen van de omvang van zijn rechten en plichten, zoals in de punten 233 en 234 van dit arrest is uiteengezet. Hieruit volgt dat deze verplichtingen niet meer in dezelfde mate van nut zijn wanneer de overeenkomst volledig is uitgevoerd.

Ten slotte moet in herinnering worden gebracht dat het Hof ten aanzien van het herroepingsrecht in het kader van richtlijn 85/577/EEG van de Raad van 20 december 1985 betreffende de bescherming van de consument bij buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten (PB 1985, L 372, blz. 31) reeds heeft geoordeeld dat dit recht op grond van de algemene beginselen van het burgerlijk recht niet kan worden uitgeoefend wanneer er geen enkele verbintenis meer voortvloeit uit de betrokken overeenkomst (zie in die zin arrest van 10 april 2008, Hamilton, C-412/06, EU:C:2008:215, punt 42).

Aangezien de uitvoering van een overeenkomst de natuurlijke wijze van tenietgaan van verbintenissen uit overeenkomst is, moet derhalve worden geoordeeld dat een consument zich bij gebreke van specifieke bepalingen dienaangaande niet meer op het hem bij artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 toegekende herroepingsrecht kan beroepen wanneer de kredietovereenkomst volledig door de partijen is uitgevoerd en de uit deze overeenkomst voortvloeiende wederzijdse verbintenissen dus niet langer bestaan.

Wat in de tweede plaats de vraag betreft of de kredietgever zich kan beroepen op misbruik door de consument van het in artikel 14 van richtlijn 2008/48 bedoelde herroepingsrecht, moet er ten eerste aan worden herinnerd dat deze richtlijn geen bepalingen bevat die de kwestie van misbruik door de consument van de hem door deze richtlijn verleende rechten regelen (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 120).

Het is echter vaste rechtspraak dat er in het Unierecht een algemeen rechtsbeginsel bestaat dat justitiabelen zich niet door middel van fraude of misbruik kunnen beroepen op het Unierecht (arrest van 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark, C-116/16 en C-117/16, EU:C:2019:135, punt 70 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

De justitiabelen dienen dit algemene rechtsbeginsel na te leven. De Unieregelgeving mag immers niet zo ruim worden toegepast dat zij transacties dekt die zijn verricht met het doel om door fraude of misbruik te profiteren van de door het Unierecht toegekende voordelen (arrest van 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark, C-116/16 en C-117/16, EU:C:2019:135, punt 71 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Uit dit beginsel volgt dan ook dat een lidstaat de toepassing van de Unierechtelijke bepalingen moet weigeren — zelfs bij gebreke van bepalingen van nationaal recht die in een dergelijke weigering voorzien — indien zij door een persoon niet worden ingeroepen ter verwezenlijking van de doelstellingen van deze bepalingen, maar om een Unierechtelijk voordeel te verkrijgen terwijl slechts formeel voldaan is aan de Unierechtelijke voorwaarden om op dit voordeel aanspraak te kunnen maken (zie in die zin arresten van 22 november 2017, Cussens e.a., C-251/16, EU:C:2017:881, punten 32 en 33, en 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark, C-116/16 en C-117/16, EU:C:2019:135, punten 72 en 91).

Het is derhalve niet relevant of het Unierechtelijke beginsel betreffende het verbod van misbruik van recht is neergelegd in bepalingen van nationaal recht en of die bepalingen in voorkomend geval door het parlement van de betrokken lidstaat zijn aangenomen.

Zoals blijkt uit de rechtspraak van het Hof is voor het bewijs dat er sprake is van misbruik enerzijds een geheel van objectieve omstandigheden vereist waaruit blijkt dat in weerwil van de formele naleving van de door de Unieregeling opgelegde voorwaarden het door deze regeling beoogde doel niet is bereikt, en anderzijds een subjectief element, namelijk de bedoeling om een door de Unieregeling toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op dat voordeel ontstaat (arresten van 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark, C-116/16 en C-117/16, EU:C:2019:135, punt 97 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 122).

Wanneer de verwijzende rechter nagaat of van een dergelijk misbruik sprake is, dient hij alle feiten en omstandigheden van de zaak in aanmerking te nemen, met inbegrip van de feiten en omstandigheden die volgen op de transactie die misbruik zou opleveren (zie in die zin arrest van 14 april 2016, Cervati en Malvi, C-131/14, EU:C:2016:255, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het staat dus aan de verwijzende rechter om, overeenkomstig de bewijsregels van het nationale recht en voor zover de doeltreffendheid van het Unierecht daardoor niet wordt aangetast, na te gaan of in de hoofdgedingen — met uitzondering van het in punt 274 van het onderhavige arrest genoemde geding, waar de overeenkomst volledig is uitgevoerd — de in punt 285 van dit arrest uiteengezette bestanddelen van misbruik van recht zijn verenigd. In zijn prejudiciële beslissing kan het Hof echter in voorkomend geval preciseringen geven om de nationale rechter bij zijn uitlegging te leiden (arresten van 28 juli 2016, Kratzer, C-423/15, EU:C:2016:604, punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 22 november 2017, Cussens e.a., C-251/16, EU:C:2017:881, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Ten tweede heeft het Hof met betrekking tot het bestaan van een op misbruik van recht duidend objectief element, zoals bedoeld in punt 285 van het onderhavige arrest, reeds geconstateerd dat de doelstelling van artikel 14 van richtlijn 2008/48 erin bestaat de consument de mogelijkheid te bieden om de overeenkomst te kiezen die het best bij zijn behoeften past en dus om zich terug te trekken uit overeenkomsten die na de sluiting, gedurende de bedenktermijn om het herroepingsrecht uit te oefenen, niet blijken te voldoen aan zijn behoeften, en dat artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van deze richtlijn tot doel heeft ervoor te zorgen dat de consument alle informatie ontvangt die nodig is om de omvang van zijn contractuele verbintenis te beoordelen en de kredietgever die hem de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie niet verstrekt, te straffen (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punten 123 en 124 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Om de kredietgever ervan te weerhouden de krachtens richtlijn 2008/48 op hem rustende verplichtingen jegens de consument te schenden, heeft het Hof in punt 126 van het arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a. (C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736), geoordeeld dat wanneer de kredietgever de consument de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie niet heeft verstrekt en de consument beslist de kredietovereenkomst te herroepen nadat de termijn van veertien dagen na de sluiting van die overeenkomst is verstreken, die handelaar die consument bijgevolg niet kan verwijten dat deze misbruik heeft gemaakt van zijn herroepingsrecht, ook al is de tijd die is verstreken tussen het sluiten van die overeenkomst en de herroeping door de consument aanzienlijk.

Het Hof heeft hieruit geconcludeerd dat richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staat dat de kredietgever met recht kan stellen dat de consument misbruik heeft gemaakt van zijn herroepingsrecht op grond van artikel 14, lid 1, van deze richtlijn doordat er een aanzienlijke tijd is verstreken tussen het sluiten van de overeenkomst en de uitoefening van dit recht, wanneer een van de in artikel 10, lid 2, van die richtlijn bedoelde verplichte vermeldingen niet in de kredietovereenkomst was opgenomen en deze informatie evenmin achteraf naar behoren is meegedeeld, waarbij niet van belang is of die consument niet op de hoogte was van het bestaan van zijn herroepingsrecht (arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punt 127).

Niettemin moet worden gepreciseerd dat een kredietgever zich, volgens het door het Hof in punt 267 van het onderhavige arrest gegeven antwoord, niet kan beroepen op misbruik van het herroepingsrecht wanneer de overeenkomst onvolledige of onjuiste informatie bevat en de herroepingstermijn niet is ingegaan omdat die onvolledigheid of onjuistheid van dien aard blijkt dat zij het vermogen van de consument om de omvang van zijn rechten en verplichtingen uit hoofde van richtlijn 2008/48 te beoordelen en zijn beslissing om de overeenkomst te sluiten, ongunstig heeft beïnvloed.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de vierde vraag, onder a) tot en met d), in de zaken C-47/21 en C-232/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat de volledige uitvoering van de kredietovereenkomst ertoe leidt dat het herroepingsrecht tenietgaat. Bovendien kan de kredietgever zich er niet met succes op beroepen dat de handelwijze van de consument tussen de sluiting van de overeenkomst en de uitoefening van het herroepingsrecht, of zelfs na de uitoefening van het herroepingsrecht, misbruik van recht oplevert wanneer de kredietovereenkomst in strijd met artikel 10, lid 2, van richtlijn 2008/48 onvolledige of onjuiste informatie bevat en de herroepingstermijn niet is ingegaan omdat die onvolledigheid of onjuistheid van dien aard blijkt dat zij het vermogen van de consument om de omvang van zijn rechten en verplichtingen uit hoofde van richtlijn 2008/48 te beoordelen en zijn beslissing om de overeenkomst te sluiten, ongunstig heeft beïnvloed.

Met de derde vraag, onder a) tot en met d), in de zaken C-47/21 en C-232/21 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staat dat de kredietgever, wanneer de consument zijn herroepingsrecht overeenkomstig artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 uitoefent, zich op het verval van dit recht krachtens nationale rechtsregels kan beroepen, ook wanneer de consument niet wist dat hij nog steeds over een herroepingsrecht beschikte en/of wanneer ten minste een van de verplichte vermeldingen bedoeld in artikel 10, lid 2, van die richtlijn niet, onvolledig of onjuist in de kredietovereenkomst was opgenomen zonder dat daarvan achteraf naar behoren mededeling is gedaan.

Om deze vraag te beantwoorden zij eraan herinnerd dat de herroepingstermijn van veertien kalenderdagen pas ingaat zodra aan de consument de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie is verstrekt, voor zover dit na de dag van sluiting van de overeenkomst is gebeurd, zoals blijkt uit artikel 14, lid 1, tweede alinea, onder b), van richtlijn 2008/48. Dit artikel 10 somt de informatie op die op duidelijke en beknopte wijze in kredietovereenkomsten moet worden vermeld.

Volgens artikel 22, lid 1, van richtlijn 2008/48, uitgelegd tegen de achtergrond van de overwegingen 9 en 10 ervan, voorziet deze richtlijn in een volledige en, blijkens het opschrift van dat artikel, dwingende harmonisatie voor de binnen haar werkingssfeer vallende kredietovereenkomsten. Hieruit volgt dat de lidstaten voor de door die harmonisatie specifiek bestreken materies geen nationale bepalingen mogen handhaven of invoeren die afwijken van de bepalingen waarin in deze richtlijn is voorzien (arrest van 9 maart 2023, Sogefinancement, C-50/22, EU:C:2023:177, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het Hof heeft reeds geoordeeld dat de temporele voorwaarden voor de uitoefening van het herroepingsrecht door de consument onder de harmonisatie vallen waarin artikel 14 van richtlijn 2008/48 voorziet en dat deze richtlijn de uitoefening van het herroepingsrecht door de consument op generlei wijze beperkt in de tijd ingeval de in artikel 10 van deze richtlijn bedoelde informatie niet aan deze consument is verstrekt dan wel onvolledig of onjuist is en de herroepingstermijn overeenkomstig het in punt 267 van het onderhavige arrest gegeven antwoord niet is ingegaan, zodat een dergelijke beperking — zoals voortvloeit uit het verval van recht — niet in een lidstaat door de nationale regelgeving mag worden opgelegd (zie in die zin arrest van 9 september 2021, Volkswagen Bank e.a., C-33/20, C-155/20 en C-187/20, EU:C:2021:736, punten 116 en 117).

In die omstandigheden is het voor het antwoord op de vragen van de verwijzende rechter niet relevant of de betrokken nationale rechtsregels voortvloeien uit een wet die door het parlement van de betrokken lidstaat is vastgesteld, of de consument wist dat hij nog steeds een herroepingsrecht had en of de kredietgever de mogelijkheid had om de herroepingstermijn te doen ingaan door de ontbrekende, onvolledige of onjuiste informatie alsnog te verstrekken.

Hetzelfde geldt voor de door de Duitse regering in haar schriftelijke opmerkingen aangevoerde omstandigheid dat naar Duits recht voor verval van recht niet alleen is vereist dat er sprake is van een bepaald tijdsverloop, maar ook dat er sprake is van feitelijke omstandigheden waaruit blijkt dat de uitoefening van het betrokken recht misbruik van recht oplevert. Uit het in punt 292 van het onderhavige arrest gegeven antwoord volgt immers dat een dergelijk misbruik is uitgesloten in een situatie zoals in punt 296 van dit arrest is beschreven.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de derde vraag, onder a) tot en met d), in de zaken C-47/21 en C-232/21 aldus worden beantwoord dat richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staat dat de kredietgever, wanneer de consument zijn herroepingsrecht overeenkomstig artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 uitoefent, zich op het verval van dit recht krachtens nationale rechtsregels kan beroepen wanneer ten minste een van de verplichte vermeldingen bedoeld in artikel 10, lid 2, van die richtlijn niet, onvolledig of onjuist in de kredietovereenkomst is opgenomen zonder dat daarvan achteraf naar behoren mededeling is gedaan en de herroepingstermijn van dat artikel 14, lid 1, om die reden niet is ingegaan.

Met de vijfde vraag in de zaken C-47/21 en C-232/21 wil de verwijzende rechter in wezen vernemen of artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling die bepaalt dat een consument, wanneer hij een gelieerde kredietovereenkomst in de zin van artikel 3, onder n), van deze richtlijn herroept, het door het krediet gefinancierde object aan de kredietgever moet teruggeven of deze in gebreke moet hebben gesteld wat betreft de inontvangstneming van dat object voordat hij terugbetaling kan verlangen en verkrijgen van de door hem krachtens de kredietovereenkomst betaalde maandelijkse termijnen, waarbij de terugbetaling, ingeval de kredietgever de geldigheid van de herroeping betwist, kan worden uitgesteld tot het rechtsgeding definitief is beslecht.

In dit verband zij eraan herinnerd dat artikel 3, onder n), van richtlijn 2008/48 een ‘gelieerde kredietovereenkomst’ omschrijft als een kredietovereenkomst waarbij geldt dat het betreffende krediet uitsluitend dient ter financiering van een overeenkomst voor onder meer de levering van een bepaald goed, zoals in casu een motorvoertuig, mits die twee overeenkomsten objectief gezien een commerciële eenheid vormen.

Richtlijn 2008/48 bevat echter geen bepalingen inzake de gevolgen van de herroeping door de consument van een gelieerde kredietovereenkomst voor de overeenkomst tot levering van goederen. Bovendien wordt in overweging 35 ervan uiteengezet dat deze richtlijn de regelgeving van de lidstaten inzake de teruggave van het door het krediet gefinancierde goed of daarmee samenhangende aangelegenheden onverlet laat.

Bij gebreke van specifieke Unieregelgeving ter zake zijn de nadere uitvoeringsregels voor de in richtlijn 2008/48 geboden consumentenbescherming op grond van het beginsel van procesautonomie van de lidstaten een aangelegenheid van de interne rechtsorde van die staten. Die nadere regels mogen evenwel niet ongunstiger zijn dan de regels die voor soortgelijke nationale situaties gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en mogen de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel) (zie naar analogie arrest van 10 juni 2021, BNP Paribas Personal Finance, C-776/19–C-782/19, EU:C:2021:470, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat de eerbiediging van het doeltreffendheidsbeginsel betreft — het enige beginsel dat in casu relevant is —, volgt uit de rechtspraak van het Hof dat de vraag of een nationale procedurele bepaling het onmogelijk of uiterst moeilijk maakt om het Unierecht toe te passen, steeds moet worden onderzocht rekening houdend met de plaats van die bepaling in de gehele procedure bij de verschillende nationale instanties en met het verloop en de bijzondere kenmerken van die procedure. Daartoe moet zo nodig rekening worden gehouden met de beginselen die aan het nationale stelsel van rechtspleging ten grondslag liggen, zoals de bescherming van de rechten van de verdediging, het rechtszekerheidsbeginsel en het goede verloop van de procedure (zie in die zin arresten van 10 juni 2021, BNP Paribas Personal Finance, C-776/19–C-782/19, EU:C:2021:470, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 17 mei 2022, Unicaja Banco, C-869/19, EU:C:2022:397, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissingen dat een consument, wanneer hij een kredietovereenkomst herroept, naar Duits recht altijd verplicht is het door deze overeenkomst gefinancierde object aan de kredietgever terug te geven of de kredietgever in gebreke te stellen ten aanzien van de inontvangstneming van dit object voordat hij terugbetaling van de krachtens deze overeenkomst betaalde maandelijkse termijnen kan verlangen en verkrijgen, ook wanneer de kredietgever de geldigheid van de herroeping betwist en de consument dus een vordering in rechte tot terugbetaling moet instellen en de uitkomst daarvan moet afwachten om, indien de vordering wordt toegewezen, terugbetaling van de maandelijkse termijnen te verkrijgen.

Onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties moet worden geoordeeld dat dergelijke procedureregels betreffende de rechtsgevolgen die verbonden zijn aan de uitoefening van het in artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48 bedoelde herroepingsrecht de uitoefening van dit recht in de praktijk onmogelijk of uiterst moeilijk maken, aangezien de consument het door het krediet gefinancierde object moet teruggeven of de kredietgever in gebreke moet stellen ten aanzien van de inontvangstneming ervan, zonder dat de kredietgever tegelijkertijd verplicht is om de reeds door de consument betaalde maandelijkse krediettermijnen terug te betalen.

Gelet op de voorgaande overwegingen moet de vijfde vraag in de zaken C-47/21 en C-232/21 in die zin worden beantwoord dat artikel 14, lid 1, van richtlijn 2008/48, gelezen in samenhang met het doeltreffendheidsbeginsel, aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling die bepaalt dat een consument, wanneer hij een gelieerde kredietovereenkomst in de zin van artikel 3, onder n), van deze richtlijn herroept, het door het krediet gefinancierde object aan de kredietgever moet teruggeven of de kredietgever in gebreke moet stellen ten aanzien van de inontvangstneming daarvan, zonder dat de kredietgever tegelijkertijd verplicht is om de reeds door de consument betaalde maandelijkse krediettermijnen terug te betalen.