8.4 Toepassing van het leerstuk misbruik van recht

In hetzelfde jaar als het hiervoor besproken arrest Hoda/Mondi Foods deed de Hoge Raad uitspraak in een vergelijkbare zaak, Kranenburg/Kranenburg c.s.,1 waarin eveneens een vordering ter verzekering waarvan het beslag was gelegd slechts gedeeltelijk werd toegewezen.2

De Hoge Raad oordeelde  – in navolging van het gerechtshof – dat door de beslagene geen concrete omstandigheden waren gesteld op grond waarvan rechtsmisbruik kon worden aangenomen. Het enkele feit dat de vordering waarvoor het beslag is gelegd op een later moment geringer blijkt te zijn, is voor een veroordeling dus onvoldoende. In deze zaak speelde een nalatenschapskwestie (rekening en verantwoording) waarbij twee broers beslag legden op de onroerende zaken van de derde broer. Zij weigerden het beslag op te heffen tegen betaling van het door de rechtbank vastgestelde bedrag en eisten daarnaast zekerheidstelling voor rente etc. Deze handelwijze leidde uiteindelijk tot het faillissement van de beslagene. Terzijde moet worden vermeld dat in hoger beroep het gerechtshof op een fors lager bedrag uitkwam, hetgeen de beslagene sterkte in zijn opvatting dat zijn beide broers een onrechtmatige daad hadden begaan door het beslag niet op te heffen. A-G Huydecoper heeft in zijn conclusie voor dit arrest de vraag opgeworpen wat de nuance in benadering van een geheel ongegrond en een gedeeltelijk (on)gegrond bevonden vordering (zoals dit eerder door de Hoge Raad was geformuleerd in de zaak Hoda/Mondi Foods) rechtvaardigt.3 Een bewijslast in het kader van een onrechtmatige daad op grond van misbruik van recht is immers aanzienlijk zwaarder dan die welke op de beslagene rust in het kader van schade na een onrechtmatige daad, beoordeeld langs de weg van risicoaansprakelijkheid zonder schuld.4

Dat de toepassing van de in het geval van de leerstukken van misbruik van recht en onrechtmatige daad niet in alle gevallen glashelder is, kan men afleiden uit meer algemene opmerkingen van Van der Kwaak, die spreekt over vage normen5 en Hartkamp die wijst op een gebrek aan eenstemmigheid over criteria in dit verband.6 Lindijer zegt in zijn proefschrift inzake de goede procesorde over het leerstuk misbruik van recht dat door het recht verleende bevoegdheden niet absoluut zijn en derhalve een begrenzing kennen: 7

Het leerstuk van misbruik van bevoegdheid werd, na een periode van ontwikkeling in de jurisprudentie en dogmatiek, in 1992 als artikel 3:13 BW in het Burgerlijk Wetboek opgenomen.9 Op grond van de ratio van het leerstuk zelf en de definitie hiervan door Lindijer lijkt de conclusie gerechtvaardigd dat een beoordeling van de situatie dat een vordering, ten behoeve waarvan conservatoir beslag is gelegd, deels wordt afgewezen, hier goed binnen past. Volgens Lindijer hebben zowel de eisen van een goede procesorde als het leerstuk van misbruik van bevoegdheid met elkaar gemeen dat zij in de rechtspraak worden gebruikt als:

Het stellen van op het leerstuk van misbruik van recht toegesneden feiten en omstandigheden in het geval van een vordering tot schadevergoeding in verband met een vexatoir beslag, is daarom op zichzelf een terecht vereiste, omdat het een situatie betreft waarin de beslaglegger niet ten onrechte de bevoegdheid tot het leggen van beslag heeft gebruikt om zijn vordering te secureren. Over de vraag in hoeverre aansprakelijkheid, als gevolg van een onder misbruik van recht gebruikte bevoegdheid tot het leggen van beslag, daarmee ook leidt tot een verplichting om de hieruit voortvloeiende schade te vergoeden, kan blijkens de doctrine verschillend gedacht worden. In het arrest Tromp-Franca/Regency11 werd echter reeds een vordering tot vergoeding van schade ten gevolge van een vexatoir beslag, nader op te maken bij staat, toegewezen zonder dat hierin de schuldvraag werd betrokken.12 Ook A-G Verkade in zijn conclusie voor het arrest inzake de rechtsopvolgster van Miniplankantoren tegen Bouma q.q. en Lemstra q.q. alsmede de Ontvanger13 meent dat de beslaglegger niet aan zijn aansprakelijkheid kan ontkomen door te betogen dat hem geen schuld treft.14 Omdat bij de beoordeling inzake misbruik van recht alle omstandigheden van het geval worden meegewogen – waaronder ook (eigen) schuld – ligt het inderdaad in de rede dat ervan moet worden uitgegaan dat de schadeplichtigheid met het vaststellen van het misbruik van recht gegeven is.15