1.2.1.1 Ontwikkeling van de societas

De VOF kent een lange traditie. De vennootschap heeft zich enerzijds langs Romeinsrechtelijke weg ontwikkeld, de vennootschap onder firma anderzijds langs handelsrechtelijke lijn.1 Wat de Romeinsrechtelijke ontwikkeling betreft: van oudsher is de societas2 een pure Innengesellschaft (stille vennootschap).3 Uit een manuscript van Verona blijkt dat voor het ene type societas wel en voor het andere geen wilsovereenstemming (consensus) is vereist.4 Onder het eerste type valt de kameraadschappelijke samenwerking tot het behalen van winst. Onder het tweede type valt de societas ercto non cito, ofwel de societas die werd gevormd door de afstammelingen van de overleden pater familias ten behoeve van de onverdeelde boedel.

Wat de handelsrechtelijke ontwikkeling betreft: instituten als de VOF zijn ontstaan uit het gewoonterecht van de handelspraktijk.5 Oorspronkelijk bestond slechts de burgerlijke maatschap, maar het handelsverkeer kreeg behoefte aan onder andere een uitgebreidere aansprakelijkheid van maten. Zo ontwikkelde zich, naast de maatschap met een beperktere aansprakelijkheid voor de maten, een instituut met hoofdelijke aansprakelijkheid van de vennoten tegenover derden voor zaaksschulden.6 De zo ontstane, bij ons als vennootschap onder firma bekende, handelsvennootschap kwam voor het eerst voor in de handelssteden van Noord-Italië in de dertiende eeuw, als compagnia.7 Zoals gezegd is in Nederland onder andere De Bijenkorf uit een VOF ontstaan; het oudste Duitse equivalent van de VOF waarvan nog een vennootschapsovereenkomst bekend is, is de OHG van Fugger in Augsburg uit 1494.8

Pas in 1838 kregen de maatschap en de ‘vennootschap onder ene firma’ een wettelijke grondslag; de maatschap als onderdeel van het burgerlijke recht en de VOF als onderdeel van het handelsrecht.