Rb. Rotterdam, 23-01-2014, nr. 10/964025-12

als ambtenaar

Standpunt officier van justitie

De officier van justitie heeft zich - onder verwijzing naar literatuur en jurisprudentie - op het standpunt gesteld dat voor de toepasselijkheid van artikel 363, eerste lid, aanhef en onder 1° en 2° van het wetboek van Strafrecht (hierna: Sr) slechts vereist is dat de persoon die de gift/ dienst aanneemt ambtenaar is. Niet is vereist dat hij de gift/dienst aanneemt in de hoedanigheid van ambtenaar of wel in de uitoefening van zijn bediening. Ten tijde van het ontvangen van de informatie was de verdachte burgemeester van de gemeente Meerssen. Hij was derhalve ambtenaar in de zin van voornoemde bepaling.

Standpunt verdediging

De raadsman heeft gesteld dat, gezien de tekst van de tenlastelegging onder 1 primair en met name de laatste zin daarvan, het ten laste gelegde moet worden benaderd vanuit de bediening aldaar genoemd, zijnde burgemeester van Meerssen. Dit brengt met zich mee dat onder meer bewezen dient te worden dat [betrokkene 1] de verdachte giften heeft gedaan om hem in strijd met zijn bediening als burgemeester van Meerssen iets te laten doen of na te laten, dan wel dat [betrokkene 1] dit deed naar aanleiding van iets dat de verdachte als burgemeester van Meerssen reeds in strijd met zijn bediening had gedaan voor [betrokkene 1].

Met andere woorden, de bestanddelen genoemd in de tenlastelegging dienen te zijn vervuld als ‘burgemeester van de gemeente Meerssen’.

Oordeel van de rechtbank

Artikel 363, eerste lid, aanhef en onder 1° en 2° Sr stelt strafbaar de ambtenaar die een gift, belofte of dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende dat deze hem gedaan, verleend of aangeboden wordt teneinde hem te bewegen om, in strijd met zijn plicht, in zijn bediening iets te doen of na te laten (1°) en de ambtenaar die een gift, belofte of dienst aanneemt, wetende of redelijkerwijs vermoedende dat deze hem gedaan, verleend of aangeboden wordt ten gevolge of naar aanleiding van hetgeen door hem, in strijd met zijn plicht, in zijn huidige of vroegere bediening is gedaan of nagelaten (2°).

Aan het bestanddeel ‘ambtenaar’ in deze bepaling is naar het oordeel van de rechtbank voldaan indien kan worden vastgesteld dat de verdachte ten tijde van het ontvangen van de gift, belofte of dienst ambtenaar was. Niet behoeft te worden vastgesteld dat de gift, belofte of dienst hem is gedaan, verleend of aangeboden in zijn hoedanigheid van deze specifieke ambtelijke betrekking. En evenmin dat deze hem is gedaan om hem in de hoedanigheid van deze specifieke ambtelijke betrekking te bewegen om in strijd met zijn plicht iets te doen of na te laten dan wel dat deze hem is gedaan ten gevolge of naar aanleiding van hetgeen door hem, in deze specifieke ambtelijke betrekking is gedaan of nagelaten.

De rechtbank ontleent deze lezing van bedoelde onderdelen van artikel 363 Sr niet slechts aan de tekst daarvan, doch vindt daarvoor ook steun in de wetsgeschiedenis. Blijkens de Nota van Wijziging (8 oktober 1999, TK 1999-2000, 26 469, nr. 6, p. 2) valt binnen het bereik van voornoemde bepaling de situatie waarin een ambtenaar giften aanneemt in verband met handelingen, te verrichten in een nieuwe ambtelijke functie1..

De wijze waarop de tenlastelegging is samengesteld, noopt in dit geval niet tot een andere benadering. Het enkele gegeven dat als laatste zin van het primair tenlastegelegde is opgenomen ’terwijl hij, verdachte het feit heeft begaan als burgemeester (van de gemeente Meerssen)’, maakt niet dat alle daarvoor opgenomen bestanddelen moeten worden gerelateerd aan het ambt van burgemeester van Meerssen en evenmin dat indien deze relatie niet op wettig en overtuigende wijze kan worden vastgesteld dit tot vrijspraak dient te leiden.

Nu voorts vast staat dat de verdachte ten tijde van de tenlastegelegde gedraging ambtenaar in de zin van hiervoor genoemde bepaling was, wordt het verweer van de raadsman op dit punt verworpen.

een) gift(en) en/of (een) dienst(en)

Standpunt officier van justitie

De verdachte heeft op 24 september 2012 tijdens een telefonisch gesprek van [betrokkene 1] een groot deel van de casussen en vragen te horen gekregen die hem door de vertrouwenscommissie gesteld zouden gaan worden. Daarbij verwijst [betrokkene 1] naar een overzichtje over veiligheid dat hij eerder aan de verdachte heeft toegezonden. [betrokkene 1] geeft voorts gewenste antwoorden en verklapt ook wat andere kandidaten tijdens het gesprek op een vraag hebben geantwoord. Als [betrokkene 1] zegt dat er gesproken zal worden over het primus secundus systeem, geeft de verdachte aan dat hij dat nog even op moet zoeken. Later geeft [betrokkene 1] de verdachte ook nog het advies zich te excuseren voor het niet kunnen nakomen van zijn eerdere afspraak, omdat andere leden van de vertrouwenscommissie zich daaraan geërgerd zouden hebben. Ook na het sollicitatiegesprek gaan de contacten door en geeft [betrokkene 1] aan de verdachte de op dat moment nog geheime uitkomst van de procedure voor de vertrouwenscommissie.

De informatie die de verdachte van [betrokkene 1] heeft gekregen was voor hem zeer waardevol en is aan te merken als dienst.

Standpunt verdediging

De raadsman heeft zich op het standpunt gesteld dat het in de tenlastelegging genoemde overzicht veiligheid een openbaar stuk, te weten de veiligheidsnota van de gemeente Roermond, betrof dat de verdachte reeds medio augustus 2012 heeft ontvangen. Dit valt buiten de tenlastegelegde periode en bovendien kan een openbaar stuk niet worden beschouwd als gift, belofte of dienst.

Volgens de verdediging heeft het er voorts de schijn van dat de verdachte in het telefonisch contact met [betrokkene 1] een paar vragen heeft aangehoord van [betrokkene 1]. Echter, uit het verslag van de raadsvergadering van 27 september 2012 blijkt dat het ging om maximaal vier2.van minstens 27 vragen en casussen3., aldus het betoog. Daarbij is opgemerkt dat ‘gewenste’ antwoorden voor de vertrouwenscommissie niet hebben bestaan.

Voor zover (geheime) informatie over beraadslagingen is besproken, kan dit slechts zien op de uitkomst van de procedure voor de vertrouwenscommissie, namelijk dat de verdachte op de eerste plaats was geëindigd. De verdediging vermoedt dat met dit onderdeel wordt gedoeld op het gesprek van 27 september 2012 om 00:34 uur waarin [betrokkene 1] onder andere heeft doorgegeven aan de verdachte dat de vertrouwenscommissie unaniem vóór hem was en hem op nummer één had gezet. Als het sec gaat om het verstrekken van informatie over de uitkomsten van de beraadslaging zou deze uitvoeringshandeling misschien bewijsbaar zijn. Maar de verdediging vraagt zich, onder verwijzing naar een bij pleidooi overgelegd rapport van Prof J.Th.J. van den Berg van 21 januari 1998 over - kort gezegd - de geheimhouding van vertrouwenscommissies, af of deze informatie op dat moment nog geheim was respectievelijk of de verdachte had horen te begrijpen dat deze informatie van gewicht was. In ieder geval kan dit niet worden aangemerkt als gift of dienst, aldus de raadsman.

Oordeel van de rechtbank

Volgens de Hoge Raad omvat het doen van een gift elk overdragen aan een ander van iets dat voor deze waarde heeft.4.Het zal daarbij niet alleen om stoffelijke zaken kunnen gaan. Met de opneming van het woord 'dienst' bij de wetswijziging van 2001 is duidelijk gemaakt dat ook het leveren van een immaterieel voordeel onder de delictsomschrijving kan vallen.5.

De verdediging betwist niet – zo begrijpt de rechtbank het hiervoor weergegeven standpunt - dat de hierna te noemen onderdelen (uitvoeringshandelingen) van de tenlastelegging wellicht hebben plaatsgevonden, maar plaatst daarbij een aantal kanttekeningen waarover de rechtbank het volgende overweegt.

2.2.1.a. 'een overzicht(je) van/over veiligheid'

De verdediging heeft aangegeven dat uit het getapte gesprek van 24 september 2012 om 22:31 uur lijkt te volgen dat de verdachte inderdaad een zodanig overzicht(je) heeft aangenomen, maar dat de verdachte dit document al geruime tijd eerder, voor de tenlastegelegde periode, heeft ontvangen en het een openbaar document betreft. De rechtbank overweegt dat nu ten aanzien van het overzicht veiligheid dat [betrokkene 1] op enig moment aan verdachte zou hebben verschaft, niet kan worden vastgesteld welke informatie dit betreft en of dit al dan niet openbare informatie betreft, dit overzicht reeds om die reden niet als gift/dienst kan worden aangemerkt.

Verdachte moet van dit onderdeel worden vrijgesproken.

2.2.1.b. (informatie over) vragen en/of een

toelichting en/of (gewenste) antwoorden op vragen die gesteld zouden worden

tijdens het sollicitatiegesprek voor de vacature van burgemeester van de

gemeente Roermond en/of (geheime) informatie over (de uitkomst(en) van) de

beraadslagingen van de vertrouwenscommissie

De rechtbank stelt vast dat in het telefonisch contact tussen de verdachte en [betrokkene 1] van 24 september 2012 om 22.31 uur een aantal onderwerpen door [betrokkene 1] aan de orde wordt gesteld. Het betreft hier onderwerpen die volgens de verklaring van [betrokkene 1]6.dienden 'ter voorbereiding', waarbij [betrokkene 1] kennelijk doelt op voorbereiding ten behoeve van het sollicitatiegesprek dat de verdachte op 26 september 2012 zal houden met de vertrouwenscommissie. Daarbij worden door [betrokkene 1] achtereenvolgens de volgende onderwerpen aan de orde gesteld:

[betrokkene 1] rondt deze opsomming af met de opmerking: ‘Dan heb ik het meeste gehad.’

Op 26 september 2012 te 13.52 uur geeft [betrokkene 1] de verdachte dan nog een advies om een toelichting op zijn afwezigheid bij een eerder afgesproken gesprek te geven.

De rechtbank concludeert dat [betrokkene 1] aan de verdachte in genoemde gesprekken informatie heeft verstrekt over vragen en onderwerpen die aan de orde zouden komen tijdens zijn sollicitatiegesprek met de vertrouwenscommissie. Niet alleen heeft [betrokkene 1] aan de verdachte verteld welke onderwerpen aan de orde zouden komen, hij heeft bovendien heel concreet aangegeven welke casussen hem zouden worden voorgelegd en welke vragen hem zouden worden gesteld. Voorts heeft [betrokkene 1] een toelichting verschaft over de betreffende onderwerpen en heeft hij gesuggereerd welke antwoorden ‘het beste zouden overkomen’. Daarbij heeft hij ook op een onderdeel inzage gegeven in wat andere kandidaten hebben geantwoord. Voorts geeft hij de verdachte blijkens het verslag van het getapte telefoongesprek van 26 september 2012 het advies iets te zeggen over zijn verhindering voor de eerste afspraak en vermeldt daarbij dat sommige commissieleden daarover wat geïrriteerd waren. Daarmee is dit onderdeel van de tenlastelegging bewezen.

Dat het hierbij om 'gewenste' antwoorden ging kan de rechtbank niet met voldoende mate van zekerheid uit de weergave van die gesprekken afleiden zodat dit woord uit de tenlastelegging wordt gestreept.

De rechtbank stelt vast dat in het telefonische contact van 27 september 2012 om 00.34 uur tussen de verdachte en [betrokkene 1] kennelijk de uitkomst van de beraadslagingen van de vertrouwenscommissie door [betrokkene 1] aan de verdachte is medegedeeld. Ten aanzien van deze informatie is de rechtbank van oordeel dat niet valt in te zien dat dit voor de verdachte van wezenlijke waarde was. Deze informatie kan om die reden niet worden beschouwd als aan de verdachte verleende dienst.

Betrof de informatie voordeel voor de verdachte?

De verdachte heeft betoogd dat hij van de informatie hiervoor genoemd geen daadwerkelijk voordeel heeft gehad.

Zoals hiervoor overwogen onder 2.2.1.b. is onmiskenbaar sprake geweest van de overdracht van informatie met het oog op de voorbereiding van de verdachte op zijn sollicitatiegesprek met de vertrouwenscommissie. De vraag kan worden gesteld of het eventuele voordeel voor de verdachte van deze 'gift/dienst' moet worden beoordeeld naar het moment dat deze informatie wordt verstrekt dan wel achteraf naar de daadwerkelijke waarde die de informatie blijkt te hebben gehad voor de verdachte.

Met betrekking tot het eerste moment kan worden opgemerkt dat beide partijen het gesprek laat op de avond van 24 september 2012 de moeite waard hebben gevonden: [betrokkene 1] bespreekt een reeks onderwerpen, de verdachte hoort het kennelijk aan en sluit af met de woorden "Nou, dan weet ik even voldoende [betrokkene 1]". Alleen al op grond van dit verloop van het gesprek in samenhang met het belang dat aan een goed verloop van het sollicitatiegesprek voor de kandidaat mag worden gehecht leidt de rechtbank af dat sprake was van een door beide partijen gepercipieerd voordeel vooraf met de overdracht van deze informatie.

Maar ook als de betekenis van het gesprek achteraf moet worden gewaardeerd is voldoende aannemelijk dat de verdachte daarvan voordeel heeft genoten. De rechtbank overweegt dat niet eenvoudig is vast te stellen of de informatie die [betrokkene 1] aan de verdachte heeft gegeven de doorslag heeft gegeven bij de voordracht tot benoeming. Een aantal navolgende omstandigheden maakt niettemin dat de rechtbank aannemelijk acht dat de informatie de verdachte als kandidaat voor de burgemeestersbenoeming wel een voorsprong op andere kandidaten heeft verschaft en dus als voordeel respectievelijk begunstiging van de verdachte is te kenschetsen.

 De verklaringen van leden van de vertrouwenscommissie na het horen van de geluidsweergave van het telefoongesprek tussen [betrokkene 1] en de verdachte van 24 september 2012, 22.31 uur. Zo heeft [getuige 8] verklaard dat de verdachte een goede presentatie had en goede antwoorden gaf, maar dat dit mede te danken was aan zijn voorkennis. [getuige 5] heeft verklaard dat de verdachte de vraag over de driehoek tijdens het sollicitatiegesprek had beantwoord, zoals hij [betrokkene 1] heeft horen dicteren tijdens het telefoongesprek. [getuige 3] heeft verklaard dat zij in de gesprekken tussen [betrokkene 1] en de verdachte een letterlijke weergave ziet van het sollicitatiegesprek. Naar aanleiding daarvan zegt zij niet langer te kunnen stellen dat de verdachte de sterkste kandidaat was. [getuige 6] heeft verklaard dat de verdachte als een huis had gestaan tijdens de sollicitatiegesprekken, maar dat nu blijkt dat de verdachte alleen maar in hoefde te koppen omdat hij de vragen voorgelegd had gekregen.

Voorts is van belang dat het informatie betrof die de verdachte niet op andere wijze tot zich had kunnen nemen. Het betrof immers informatie die als onderdeel van de beraadslagingen van de vertrouwenscommissie (beraadslagingen voorafgaand en tijdens de sollicitatiegesprekken), zoals hierna onder 2.5.2.b overwogen als geheim moet worden geclassificeerd.

Nu aannemelijk is dat de gegeven informatie tot voordeel van de verdachte heeft gestrekt, is deze aan te merken als (een) gift(en) en/of dienst(en) in de zin van artikel 363 Sr.

verleend en/of aangeboden en/of gedaan door [betrokkene 1] (in zijn hoedanigheid van wethouder van de gemeente Y en/of adviseur van de vertrouwenscommissie voor de benoeming van de nieuwe burgemeester van Y)

Naar het oordeel van de rechtbank is [betrokkene 1] bij het hiervoor beschreven handelen in de eerste plaats opgetreden als adviseur van de vertrouwenscommissie. Hoewel [betrokkene 1] mogelijk mede vanwege zijn wethouderschap als adviseur van de vertrouwenscommissie is benoemd, acht de rechtbank dit onvoldoende om diens hoedanigheid van wethouder in de tenlastelegging overeind te houden, zodat van dit onderdeel wordt vrijgesproken.

heeft aangenomen

Standpunt officier van justitie

De officier van justitie heeft zich op het standpunt gesteld dat de verdachte de informatie bewust heeft aangenomen, hetgeen blijkt uit het feit dat hij het gesprek niet heeft afgekapt en hij tijdens het gesprek over het primus secundus systeem zegt dat hij dat even moet opzoeken. De verdachte sluit het gesprek ook af met de mededeling dat hij even voldoende weet.

Standpunt verdediging

De raadsman heeft zich op het standpunt gesteld dat van het bewust aannemen van een dienst door de verdachte geen sprake is geweest. Daarvoor is enige mate van bewustheid en keuzemogelijkheid vereist. De verdachte heeft gesteld dat hij terwijl hij het hiervoor genoemde telefoongesprek met [betrokkene 1] voerde, hij bezig was met andere dingen, hij overvallen werd door hetgeen [betrokkene 1] hem vertelde en [betrokkene 1] min of meer uit beleefdheid heeft laten uitpraten.

Oordeel van de rechtbank

Vast staat dat [betrokkene 1] de verdachte eerder op de avond van 24 september 2012 om 18.32 uur heeft gebeld. [betrokkene 1] en de verdachte spreken dan af dat [betrokkene 1] wat later op de avond, rond een uur of tien, kwart over tien, zal bellen met een ander toestel want dat vindt [betrokkene 1] veiliger. Als de verdachte die avond zoals aangekondigd dan daadwerkelijk om 22.31 uur door [betrokkene 1], met een ander toestel, wordt gebeld, begint [betrokkene 1] direct met het verstrekken van de hiervoor bedoelde informatie. Uit het tapverslag blijkt dat de verdachte hem zonder enige interruptie aanhoort als [betrokkene 1] de informatie verstrekt. Niet één maal geeft de verdachte te kennen vraagtekens te plaatsen bij het feit dat [betrokkene 1] hem deze informatie verstrekt, noch dat hij deze informatie eigenlijk liever niet zou willen horen. Uit het gesprek blijkt geen enkel teken van verbazing of ongemak van de zijde van de verdachte met betrekking tot het feit dat deze informatie hem wordt gegeven. De verdachte laat [betrokkene 1] uitspreken, zegt dat hij over één door [betrokkene 1] genoemd onderwerp nog wat zal uitzoeken en sluit af met de mededeling dat hij even voldoende weet.

De rechtbank is van oordeel dat gezien het voorgaande gesteld kan worden dat de verdachte de dienst van [betrokkene 1], te weten de informatie, heeft aangenomen.

terwijl hij, verdachte, telkens wist, althans redelijkerwijs vermoedde dat deze gift(en) en/of deze dienst(en) hem werd(en) gedaan teneinde hem te bewegen om in strijd met zijn plicht in zijn bediening iets te doen of na te laten te weten

-het anders dan om zakelijke redenen begunstigen van die [betrokkene 1] en/of

-het geven van een voorkeursbehandeling aan die [betrokkene 1] en/of

-het laten ontstaan en/of onderhouden van een zodanige relatie tussen hem, verdachte, en die [betrokkene 1] dat hij, verdachte, tegenover die [betrokkene 1] niet meer zo vrij en/of onbeïnvloed en/of onafhankelijk en/of objectief was/kon zijn bij het nemen van beslissingen in relatie tot die [betrokkene 1] als in het geval dat hij, verdachte, die giften (de rechtbank leest: en/of dienst(en)) niet had aangenomen

terwijl hij, verdachte, het feit heeft begaan als burgemeester (van de gemeente Meerssen)

Standpunt officier van justitie

De officier van justitie heeft zich op het standpunt gesteld dat iemand aan wie een gift wordt gedaan op zijn minst genomen redelijkerwijs moet vermoeden dat giften worden gedaan teneinde een tegenprestatie te verkrijgen zoals het begunstigen van degene die de gift/dienst heeft gegeven. Alle bestanddelen van artikel 363, lid 1, aanhef en onder 1° Sr, zijn dan ook vervuld. Volgens de officier ziet dit deel van de tenlastelegging op de situatie dat de verdachte door [betrokkene 1] op de burgemeestersstoel van de gemeente Roermond wordt geholpen en daardoor 'in de zak' van [betrokkene 1] kwam te zitten. Hierdoor stond de verdachte niet meer vrij en onbevangen tegenover [betrokkene 1] zoals van hem in zijn functie van burgemeester verwacht mocht worden. "Nee" zeggen tegen [betrokkene 1] was hierdoor niet meer eenvoudig.

Standpunt verdediging

In algemene zin heeft de verdachte benadrukt dat sprake is geweest van contact tussen politieke vrienden dat moet worden bezien tegen de achtergrond van de politieke praktijk van burgemeestersbenoemingen. De verdediging heeft zich afgevraagd of het doorspelen van als 'geheim' aangeduide informatie door geheimhouders via de partijlijn werkelijk als iets bijzonders is aan te merken. Onder verwijzing naar het hiervoor genoemde rapport van Van den Berg, in 1998 opgemaakt ten behoeve van een strafzaak in het kader van de beschuldiging van schending van de plicht tot geheimhouding, is betoogd dat de politieke realiteit is dat partijpolitieke belangen nog altijd de burgemeestersbenoemingen doordringen en dat er binnen de partijlijn wordt gesproken over (vertrouwelijke) informatie van de vertrouwenscommissie door en met leden van die commissie.

Nader met betrekking tot de tenlastelegging heeft de verdediging betoogd dat zich bij de stukken van het geding geen enkel bewijsmiddel bevindt voor de beschuldiging dat de verdachte kon weten/vermoeden dat [betrokkene 1] de hiervoor genoemde (cursief gedrukte) 'toekomstige tegenprestaties' voor ogen had bij het doen van de beweerdelijke giften. Met betrekking tot de derde tegenprestatie ('zodanige relatie') heeft de verdachte aangevoerd dat in de voorliggende zaak, in onderscheid met het geval beoordeeld door de Hoge Raad in het arrest van 27 september 20058., een zeer aannemelijke verklaring bestaat voor de beweerdelijke hulp (van [betrokkene 1] aan de verdachte), namelijk de politieke achtergrond en partijbelangen, het streven om de stad in handen van de partij te krijgen. De verdediging kan niet verzinnen wat de verdachte in de hoedanigheid van burgemeester van Meerssen voor [betrokkene 1] zou kunnen betekenen, laat staan dat er feiten en omstandigheden zijn aangetoond die erop wijzen dat de verdachte wist of vermoedde dat die giften met het oog op deze tegenprestaties zijn gedaan.

Het oordeel van de rechtbank

Dit deel van de tenlastelegging betreft de kern van de beschuldiging van omkoping: was het voordeel dat de verdachte als ambtenaar heeft aangenomen gericht op een handelen of nalaten van zijn kant en wist of vermoedde hij dit zodat hem daarvan een verwijt kan worden gemaakt? De rechtbank geeft eerst een aantal lijnen weer die in jurisprudentie en literatuur zijn te vinden met betrekking tot het toetsingskader en past deze vervolgens toe op het voorliggende geval.

Algemeen over het juridisch kader

Doel of ratio van de zogenoemde anti-corruptiewetgeving, meer in het bijzonder artikel 362/363 Sr is het beschermen van het publieke vertrouwen in de objectiviteit (zakelijkheid) van de beslissingen van ambtenaren.9.De rechtbank duidt dit zo dat moet worden voorkomen dat de ambtenaar in zijn (al dan niet toekomstige) functie niet meer vrij en onafhankelijk is, handelt of beslist doordat hij in een afhankelijkheidsrelatie ten opzichte van de gever terecht komt. De strafbaarheid van ambtelijke omkoping als gevolg van de wetswijziging van 2001 is aanzienlijk verruimd. Op de gecompliceerdheid en onduidelijkheid van de regeling is kritiek uitgeoefend.10.Duidelijk is wel dat de wetswijziging samenhangt met het algemeen beschouwen van corruptie als een ernstig delict. De wetgever heeft beoogd “aanscherping en aanvulling van de regels teneinde waar dat noodzakelijk is adequaat strafrechtelijk te kunnen optreden tegen diegenen die schade toebrengen aan het vertrouwen in het openbaar bestuur. (...) In de preventieve sfeer moet het besef worden bevorderd dat overheidsorganisaties integriteitsrisico's lopen en dat het belangrijk is dat er blijvend wordt gewerkt aan een open cultuur waarbinnen verantwoording wordt afgelegd over hetgeen wel of niet toelaatbaar wordt geacht.”11.

Dit belang van een open cultuur met verantwoording dat in de memorie van toelichting wordt genoemd, neemt niet weg dat de strafrechtelijke beoordeling andere grenzen zal kunnen trekken rondom het ambtelijk handelen. Scherp moet worden gekeken of het handelen strafwaardig is: niet elke schending van de integriteit hoeft immers te leiden tot strafrechtelijke aansprakelijkheid.12.De wetgever heeft hier kennelijk ook mee geworsteld: enerzijds was er bij de laatste wetswijziging het streven om de bewijsvoering te vergemakkelijken. Anderzijds kan bij het vervullen van dat streven een spanning optreden met het legaliteitsbeginsel als het strafwaardig handelen te ruim is omschreven. Zo heeft een voorstel tot strafbaarstelling van het enkele aannemen van ongeoorloofde gunsten zonder tegenprestatie het niet gehaald en heeft de Nederlandse regering de strafbaarstelling van ongeoorloofde beïnvloeding (zonder meer) zoals omschreven in artikel 12 van het Corruptieverdrag van de Raad van Europa niet overgenomen.13.

Van wezenlijk belang lijkt dan ook het verband tussen de door de ambtenaar aangenomen gift, belofte of dienst en een doen of nalaten van die ambtenaar, wat de 'tegenprestatie' zou kunnen worden genoemd. Over dat verband kan op grond van de jurisprudentie en de literatuur het volgende worden opgemerkt.

Bepleit is wel dat er tegenover het 'aangenomen voordeel' een min of meer concreet doen of nalaten van de ambtenaar moet staan en dat bovendien sprake moet zijn van een tegenprestatie die voorzienbaar is. Uit de wet volgt immers dat de ambtenaar weet of (redelijkerwijs) vermoedt dat iets van hem wordt verwacht. Dat moet dus verder gaan dan het enkele ‘smeren’ van de relatie tussen ambtenaar en vermeende omkoper, zonder concrete tegenprestatie van de kant van de ambtenaar.14.

Aan de andere kant moet worden geconstateerd dat de rechtspraak genoegen neemt met betrekkelijk algemene omschrijvingen in de tenlastelegging van de ambtelijke tegenprestatie en dat er 'enige rek' zit in het vereiste verband.15.De Hoge Raad heeft in het arrest van 22 februari 2000 al bepaald dat voor de strafbaarheid niet van belang is dat na het aannemen van giften door de ambtenaar het met die giften beoogde handelen of nalaten ook daadwerkelijk is gevolgd. Voldoende is dat de ambtenaar - op het moment dat deze de gift aanneemt - weet dat die gift hem is gedaan om hem te bewegen in de toekomst iets te doen of na te laten.16.In de situatie van een met artikel 363 Sr vergelijkbaar omkopingsartikel (van het Wetboek van Strafrecht van de Nederlandse Antillen) heeft de Hoge Raad beslist dat bedoeld artikel niet alleen ziet op de situatie dat er een direct verband is tussen de gift en een concrete tegenprestatie doch ook op het doen van giften aan een ambtenaar teneinde aldus een relatie met die ambtenaar te doen ontstaan en/of te onderhouden met het doel een voorkeursbehandeling te krijgen.17.De AG Aben duidt deze overweging in een latere conclusie als volgt: “Dikwijls blijft tussen partijen de concrete tegenprestatie immers onuitgesproken hangen op een algemene verstandhouding van 'do ut des': voor wat hoort (straks) wat. Dat vermindert de strafwaardigheid van actieve, respectievelijk passieve omkoping geenszins. Hieruit leid ik af dat een concrete tegenprestatie niet is vereist, en dus ook niet hoeft te worden gesteld. (...) De bewijsmiddelen zullen uiteraard wel blijk moeten geven van de voorkeursrelatie tussen de omgekochte ambtenaar en de omkoper.”18.

Hoewel er in de literatuur dus kritische geluiden zijn die nog iets zwaardere eisen zouden willen stellen aan het vereiste verband tussen voordeel en 'tegenprestatie', neemt de jurisprudentie, zo concludeert de rechtbank, voor het bewijs van passieve omkoping genoegen met een - door de bewijsmiddelen geschraagde - 'voorkeursrelatie'.

Dat het verband tussen gift en tegenprestatie niet te strikt moet worden genomen strookt, naar de rechtbank observeert, ook met de toevoeging van de categorie ‘redelijkerwijs vermoedende’ in artikelen 362 en 363 Sr bij de wetswijziging van 2001. Uit de memorie van toelichting kan worden opgemaakt dat de wetgever bewijsproblemen die er soms rond de subjectieve delictsbestanddelen van opzet en schuld bestaan, het hoofd heeft willen bieden. De aard (van omkopingsdelicten), waarbij de betrokkenen onder één hoedje spelen, brengt met zich dat niet steeds met scherpte te onderscheiden zal zijn of er sprake is van opzet dan wel culpa, terwijl dit onderscheid er voor het lakenswaardige van de gedraging niet toe hoeft te doen'.19.Volgens de toelichting moet de ambtenaar weet hebben van de relatie tussen de gift of belofte en de gedragingen die van hem verlangd worden of waarvoor hij beloond wordt. Uit jurisprudentie wordt afgeleid dat een veroordeling ook kan volgen wanneer de ambtenaar het verlenen van voordeel als een gift heeft moeten herkennen waarvan hij heeft moeten begrijpen dat deze is gedaan opdat hij in strijd met zijn plicht, anders dan om zakelijke redenen, de gever zou begunstigen. Ook tegen 'verwijtbare of wellicht gefingeerde naïviteit' van de ambtenaar moet strafrechtelijk kunnen worden opgetreden.20.

Voorts is van belang dat het 'wetende dat' volgens de Hoge Raad ook het voorwaardelijk opzet omvat.21.

Het juridisch kader toegepast

Bij haar toetsing van de onderhavige zaak aan genoemd juridisch kader komt de rechtbank tot de volgende overwegingen.

Voor de beoordeling van de vraag of in dit geval een voorkeursrelatie tussen [betrokkene 1] en de verdachte kan worden aangenomen acht de rechtbank een aantal omstandigheden ontleend aan de bewijsmiddelen van belang. Deze hebben betrekking op:

a. De bestaande (voorafgaande) relatie tussen beiden

De rechtbank constateert ten aanzien van de ten tijde van de tenlastegelegde periode bestaande onderlinge verhouding van [betrokkene 1] en de verdachte het volgende.

Uit deze omstandigheden leidt de rechtbank af dat er in de jaren voorafgaande aan de tenlastegelegde periode sprake is geweest van frequent respectievelijk betekenisvol contact tussen beiden in verband met hun gezamenlijk partijlidmaatschap. De rechtbank komt, zoals hierna onder 3. overwogen niet tot het oordeel dat de ‘gift/dienst’ van [betrokkene 1] moet worden beschouwd als een beloning voor de openlijke steun van de verdachte aan [betrokkene 1] bij de voordracht van [betrokkene 1] als gedeputeerde van de provincie Limburg, waarvan het aannemen door de verdachte als strafrechtelijk verwijtbaar is aan te merken. Maar wel blijkt uit deze omstandigheden dat er ook toen al kennelijk sprake was van wederzijdse morele dan wel politieke ‘gehoudenheid’ over en weer. [betrokkene 1] verklaart immers, dat de verdachte deze steun aan hem heeft gegeven omdat hij (de verdachte) voorzitter van de VVD Limburg is, hetgeen [betrokkene 1] ook ‘logisch’ lijkt.

Vervolgens hebben deze contacten zich in de tenlastegelegde periode toegespitst op de sollicitatieprocedure van de verdachte naar het burgemeesterschap van Roermond.

Exclusiviteit

De rechtbank constateert dat in die procedure sprake is geweest van een sfeer van exclusiviteit tussen beiden.

Uit sms-berichten kan worden opgemaakt dat [betrokkene 1] en de verdachte al op 29 augustus 2012 telefonisch contact met elkaar onderhielden omtrent de sollicitatieprocedure voor het ambt van burgemeester van Roermond. Zo stuurt de verdachte op 29 augustus 2012 om 23.03 uur een sms-bericht ‘Goede selectie?’ aan [betrokkene 1], waarop [betrokkene 1] - op dat moment aanwezig bij de vergadering tussen de vertrouwenscommissie en de commissaris van de Koningin in kasteel Groot Bruggenum te Grathem - drie minuten later reageert ‘Zijn nog bezig in Grathem.’. Om 23.38 uur bericht [betrokkene 1] aan de verdachte: ‘Ben je nog wakker, stap nu in de auto’, waarna een telefonisch gesprek volgt. De rechtbank stelt vast dat [betrokkene 1] in de hiervoor aangehaalde gesprekken, en met name het gesprek 24 september 2012, 22.31 uur, direct en indirect informatie over de beraadslagingen van de vertrouwenscommissie heeft verstrekt aan de verdachte in strijd met zijn ([betrokkene 1]’s) geheimhoudingsverplichting.

Die verplichting geldt reeds op grond van artikel 61c Gemeentewet dat (in samenhang met artikel 61, derde en vierde lid Gemeentewet) met betrekking tot de beraadslagingen van de vertrouwenscommissie het volgende bepaalt:

Ten aanzien van de beraadslagingen en de stukken die aan de raad worden gezonden dan wel die door de raad aan Onze Minister worden gezonden geldt een geheimhoudingsplicht.

Voorts luidt artikel 5 van de Verordening vertrouwenscommissie van Roermond22.:

Artikel 5

1.De leden van de commissie hebben volstrekte geheimhoudingsplicht omtrent hetgeen direct of indirect aan hen als lid van de commissie ter kennis is gekomen.

2.Deze geheimhouding geldt zowel tijdens het bestaan van de commissie als na ontbinding van de commissie.

3.De geheimhoudingsplicht geldt ook ten opzichte van raadsleden die geen lid van de commissie zijn of lid van de commissie zijn geweest.

4.De leden een tot en met drie van dit artikel zijn op overeenkomstige wijze van toepassing op degene die op grond van artikel 7 de commissie ambtelijke bijstand verleent en de adviseur van de commissie.

Het moet de verdachte ook volkomen duidelijk zijn geweest dat het ging om een vertrouwelijke procedure en dat [betrokkene 1] in strijd met de daarvoor geldende voorschriften informatie met de verdachte heeft gedeeld. Van dit vertrouwelijke karakter van de procedure en de aan hem verstrekte informatie moest de verdachte weten op grond van zijn ervaring met dergelijke procedures (hij had al enkele malen eerder als burgemeester gesolliciteerd en is zelf bovendien ook eerder lid geweest van een vertrouwenscommissie) maar ook op grond van de aan hem vooraf verstrekte informatie. Dat hij deze niet heeft doorgenomen omdat het “zo'n pak papier was” zoals de verdachte heeft aangegeven, acht de rechtbank hiervoor geen overtuigende verklaring.

Deze geheimhoudingsverplichting strekte zich ook uit tot uitkomst van de – voor de verdachte gunstig verlopen – sollicitatieprocedure. Dit was enkele dagen later, maar uitdrukkelijk vóór het moment dat de gemeenteraad op de hoogte was gesteld: duidelijk is dat [betrokkene 1] de informatie omtrent de keuze van de vertrouwenscommissie aan de verdachte heeft verstrekt kort na middernacht op de vroege ochtend van de dag waarop de gemeenteraad 's avonds over de voordracht zou gaan stemmen, toen deze informatie uiteraard nog vertrouwelijk was. Opvallend is verder dat aan dit telefoongesprek nog een sms-bericht van [betrokkene 1] aan de verdachte vooraf gaat met de vraag of hij met de andere telefoon nog kan bellen. Ook zegt [betrokkene 1] aan het begin van het gesprek "hou de mond". De verdachte, die kennelijk aanvankelijk ook enigszins overdonderd is door het nieuws dat [betrokkene 1] hem vertelt, accepteert de verdere gang van zaken, waaronder een aanmaning om te doen alsof men elkaar eerst later voor het eerst spreekt, zonder protest. Hij stelt daarbij ook een tegenvraag “En hoe was X (rb: lid vertrouwenscommissie) er in, hoe stond die er in?” Verder heeft [betrokkene 1] in een gesprek van 27 september 2012 te 14:37 uur de verdachte nog op de hoogte gebracht van de omstandigheid dat hij een andere kandidaat - in strijd met de werkelijkheid - had verteld dat hij de verdachte eerst 'vanmorgen' de uitslag van de keuze van de vertrouwenscommissie op de hoogte had gebracht, kennelijk om dit af te stemmen. [betrokkene 1] heeft tegenover de politie verklaard dat hij voor het verstrekken van deze informatie geen toestemming nodig had met als verklaring “binnen de partijlijn doe je ook dingen op eigen initiatief.”23..

In deze gesprekken en reeks sms-berichten valt onmiskenbaar een sfeer van samenspanning en geheimzinnigheid tussen beiden te ontwaren. Het enkele feit dat is gebleken dat [betrokkene 1] met één van de andere kandidaten vergelijkbare informatie heeft gedeeld doet naar het oordeel van de rechtbank aan de hiervoor geschetste relatie tussen [betrokkene 1] en de verdachte op geen enkele wijze af.

Met zijn kleine ‘aanmaningen’ tot voorzichtigheid heeft [betrokkene 1] tegelijk voor de verdachte het onregelmatige karakter van het gezamenlijk handelen van beiden benadrukt.

Deze omstandigheden tezamen genomen maken dat de relatie tussen [betrokkene 1] en de verdachte, die beiden aangeven niet in de eerste plaats privé bevriend te zijn, rond de benoeming van de verdachte tot burgemeester van Roermond een verregaand exclusief en geheimzinnig karakter had. Daarbij merkt de rechtbank op dat het niet de schending van de geheimhouding als zodanig is die de kern van het primair tenlastegelegde uitmaakt, maar de sfeer van samenspanning die zowel de begunstiging als de voorkeursrelatie versterkt.

Het wederzijds verplichtende karakter van de relatie

Tijdens een tweetal gesprekken heeft [betrokkene 1] expliciet verwezen naar zijn betrokkenheid bij drie burgemeestersbenoemingen van de verdachte, kennelijk om de betekenis van zijn rol daarbij tegenover de verdachte (en later in het gesprek van 27 september 2012, te 23:53 uur ook diens echtgenote) te benadrukken.

Eerste gesprek:

[betrokkene 1]: Ja maar goed ik ben bij de drie burgemeesters benoeming van dich heel nauw betrokken geweest (…)

Tweede gesprek:

De partner van de verdachte: Danke en heel erg bedankt voor wat je er voor gedaan hebt allebei he. [betrokkene 1]: ik heb tegen [verdachte] gezegd niet precies wat ik nu zeg drie maal is scheepsrecht he

(partner): Ja

[verdachte]: dankje wel

[betrokkene 1]: ja ja

(partner): heel erg bedankt voor alles

De verdachte heeft de rol van [betrokkene 1] bij de benoemingen niet weersproken en ook, zoals hiervoor weergegeven, met name ten aanzien van de laatste post, zijn dankbaarheid geuit.

In verband met de laatste benoeming refereert [betrokkene 1] in het gesprek van 27 september 2012 tevens aan de omstandigheid dat zij samen “de eerste horde hebben genomen”. Kennelijk doelt [betrokkene 1] daarbij op de verschillende stadia van de benoemingsprocedure als een traject waarbij zij beiden samen optrekken.

Dat de diensten over en weer zouden gelden wordt voorts benadrukt door de omstandigheid dat de verdachte met betrekking tot een medekandidaat van hem een vraag van [betrokkene 1] heeft beantwoord over het VVD-partijlidmaatschap van die kandidaat.

Voornoemde omstandigheden vormen naar het oordeel van de rechtbank een belangrijke aanwijzing dat van een voorkeursrelatie tussen beiden sprake was.

De te verwachten ambtelijke positie van de verdachte

In het kader van het scheppen van een voorkeursrelatie acht de rechtbank voorts van belang dat de functie van burgemeester waarin de verdachte zou worden benoemd als een functie van maatschappelijk aanzien en gewicht mag gelden. Het moet ervoor gehouden worden dat op het niveau waarop de verdachte en [betrokkene 1] samenwerkten er sprake was, dan wel in de toekomst zou zijn, van relatief grote invloed van de verdachte op beslissingen in de lokale Roermondse politieke en maatschappelijk situatie, waarbinnen het voorstelbaar is dat iedere vorm van begunstiging een relatief zware betekenis zou hebben. Als hierbij de eigen positie van [betrokkene 1] als wethouder van dezelfde gemeente wordt betrokken lijkt dit temeer het geval.

Door op de hiervoor beschreven wijze in de telefonische contacten met [betrokkene 1] herhaaldelijk en consequent mee te werken aan het uit de school klappen door [betrokkene 1] heeft de verdachte zich gecompromitteerd. Daarmee heeft de verdachte naar het oordeel van de rechtbank de jurisprudentiële drempel van (het doen ontstaan respectievelijk onderhouden van) een 'voorkeursrelatie' gehaald. Hij heeft zich bloot gesteld aan het risico dat [betrokkene 1] op een later moment terug zou komen op zijn daadwerkelijke bevordering van de kansen van de verdachte tot het verkrijgen van de burgemeestersfunctie, en een wederdienst - al dan niet ten behoeve van de partij - zou verlangen. Dat dit risico reëel was blijkt naar het oordeel van de rechtbank zowel uit de weergave van de telefoongesprekken als uit de opmerkingen van [betrokkene 1] tegenover de politie. Uit de verklaring van [betrokkene 1] waarin deze zijn handelen als hiervoor beschreven verantwoordt kan immers worden geconcludeerd dat hij het bevorderen van het partijbelang stelt boven de voorschriften omtrent de geheimhouding en de gelijke behandeling van kandidaten. Dat [betrokkene 1] dit heeft gedaan in zijn vertrouwensfunctie als adviseur van die commissie had voor de verdachte temeer een reden moeten zijn om zich te bedenken alvorens van de hulp van [betrokkene 1] gebruik te maken.

In strijd met zijn plicht, in zijn bediening

De rechtbank gaat ervan uit dat met het vorenstaande tevens gegeven is dat de verdachte heeft gehandeld in strijd met zijn plicht in zijn bediening. Zoals hiervoor overwogen onder 2.1 is daarbij de specifieke ambtelijke betrekking niet doorslaggevend.

De wetenschap van de verdachte (‘terwijl hij wist’)

Gelet op de aard en de dynamiek van de hiervoor beschreven verhouding tussen beiden, de exclusiviteit waarmee de informatie is verstrekt in samenhang met de duidelijke zinspelingen van [betrokkene 1] op het gift/dienst-karakter van zijn optreden ten behoeve van de verdachte, is de rechtbank dan ook van oordeel dat de verdachte wetenschap heeft gehad van het risico waar hij zich aan bloot stelde door het beschreven voordeel ‘aan te nemen’. Op zijn minst moet hij zich bewust zijn geweest van de aanmerkelijke kans dat [betrokkene 1] met die begunstiging het doel had om een voorkeursrelatie te doen ontstaan dan wel voort te zetten, hetgeen tenminste voorwaardelijk opzet impliceert.

Verweer van de partijpolitiek en partijbelangen

De verdediging heeft een verweer aangevoerd omtrent de partijpolitiek dat tweeledig is:

a. de politieke realiteit is dat partijpolitieke belangen nog altijd de burgemeestersbenoemingen doordringen en

b. binnen de partijlijn (de rechtbank begrijpt: van veel partijen) wordt er gesproken over (vertrouwelijke) informatie van de vertrouwenscommissie door en met leden van die commissie.

De rechtbank vat de aspecten van dit verweer tezamen genomen op als een verweer dat zich richt tegen het verwijt dat sprake is van een zodanige voorkeursrelatie dat een ambtelijke omkopingssituatie aan de orde is. Dit met name gelet op de stelling van de verdediging dat de verklaring voor de beweerdelijke hulp van [betrokkene 1] aan de verdachte is gelegen in de politieke achtergrond en partijbelangen (het streven om de stad in handen van de partij te krijgen).

a. Het verweer van de partijpolitieke belangen

De omstandigheid dat [betrokkene 1] zijn gift/dienst heeft verstrekt met het oog op het partijbelang doet naar het oordeel van de rechtbank, evenmin als de omstandigheid dat hij zelf ambtenaar is, af aan het bewijs van ambtelijke omkoping. De rechtbank sluit niet uit dat het voordeel dat [betrokkene 1] aan de verdachte heeft verschaft is gemotiveerd door een partijpolitiek belang, al dan niet mede samenhangende met het ambtenaarschap van [betrokkene 1] zelf. Uit de jurisprudentie van de Hoge Raad kan worden geconcludeerd dat niet is vereist dat het beoogde of beloonde handelen van de ambtenaar de omkoper rechtstreeks en concreet bevoordeelt.24.In het verlengde hiervan acht de rechtbank het niet gerechtvaardigd voor het bewijs van de artikelen 362/363 Sr de eis te stellen dat de verschaffer van het voordeel dit uitsluitend doet met het oog op zijn privé belang. Het doel van de anti-corruptiebepalingen is immers het voorkomen van oneigenlijke beïnvloeding die kan volgen uit een voorkeursrelatie. Het oogmerk van die oneigenlijke beïnvloeding - bijvoorbeeld de omstandigheid dat de beoogde 'tegenprestatie' een politiek karakter zou hebben respectievelijk het partijbelang zou dienen - is daarbij naar het oordeel van de rechtbank niet van belang.

b. Het verweer van de omgang met vertrouwelijke informatie binnen de partijlijn

De verdediging heeft benadrukt dat men oog moet hebben voor de politieke realiteit van burgemeestersbenoemingen en partijbelangen als verklaring voor de telefonische gesprekken van [betrokkene 1] met de verdachte. Voor zover als ondersteuning voor dit verweer is gewezen op meergenoemd rapport van Van den Berg, wijst de rechtbank erop dat dit rapport met name betrekking heeft op de (al dan niet) vertrouwelijkheid van de voordrachten door vertrouwenscommissies. Voor zover de verdediging zou stellen dat over de wijze waarop de vertrouwenscommissie te werk gaat en de onderwerpen die aan de orde komen in de sollicitatiegesprekken in de praktijk geen of weinig vertrouwelijkheid wordt betracht ziet de rechtbank daarvoor in dit rapport geen onderbouwing. Voor deze stelling heeft de verdachte ook geen voorbeelden uit zijn eigen ervaring met sollicitaties voor burgemeestersbenoemingen kunnen noemen. Ook als dit anders zou zijn, doet dit niet af aan het strafrechtelijk verwijt: de schaal van de overtreding doet niet af aan de principiële onjuistheid ervan. Degenen die bescherming genieten van voorschriften die beogen de geheimhouding te waarborgen hebben een gerechtvaardigd belang bij handhaving daarvan. In het rapport van Van den Berg is ook vermeld dat vertrouwenscommissies doorgaans zijn geneigd - al was het slechts in eigen belang - de vertrouwelijkheid van hun arbeid te koesteren. De mening van afzonderlijke leden van de vertrouwenscommissie na het beluisteren van onder meer het gesprek van 24 september 2012, 22.31 uur, geeft ook geen aanleiding om hierover anders te denken.25.

Dit is ook niet zonder principiële reden: wat in dit geval ook blijkens de getuigenverklaringen vooral in het oog springt en relevant is, is het exclusieve (en tegenover de andere kandidaten unfaire) voordeel dat met informatieverstrekking aan de verdachte werd beoogd.

De rechtbank ontkomt niet aan de indruk dat de verdachte dit tijdens zijn eerste verhoor door de recherche ook heeft ingezien. Als hij wordt geconfronteerd met het tapgesprek van 24 september 2012, 22.31 uur geeft hij direct aan enorme spijt van dit telefoongesprek te hebben en dat hij ‘het zonder die informatie ook had gered’. De uitleg van de verdachte ter terechtzitting dat hij onder de indruk van het verhoor door de rijksrecherche deze spijt heeft betuigd zonder dat hij zich thans schuldig voelt acht de rechtbank niet overtuigend. Het heeft er alle schijn van dat de verdachte intussen hiermee eerder zijn principes heeft aangepast aan zijn gedrag dan omgekeerd.

Het argument dat het in het uitwisselen van de geheime informatie ging om een in het maatschappelijk leven, nader: de politiek, gebruikelijke gang van zaken, die kan worden aangeduid als wederzijdse steun binnen de partij, netwerken of - in termen van [betrokkene 1] -: 'klankborden' acht de rechtbank dan ook ten ene malen onvoldoende om de bewezenverklaring van dit onderdeel van de tenlastelegging te weerspreken.

Het tenlastegelegde onder primair artikel 363 lid 1 aanhef/sub 1° wordt bewezen geacht. De rechtbank beschouwt de drie omschrijvingen in de tenlastelegging onder 1° (na ‘te weten’) in onderlinge samenhang als een uitwerking van de voorkeursrelatie.