2.7 Ontwikkelingen binnen Europa sinds de jaren ’90

Een belangrijke doelstelling van de Europese Unie is het creëren van een goed functionerende Europese kapitaalmarkt en ‘een transparante en goed functionerende markt voor accountantsdiensten’ maakt hier onderdeel van uit. Dientengevolge vindt de wettelijke controle deels haar oorsprong in Europese wet- en regelgeving. Zo schreven de Vierde1 en de Zevende2 Richtlijn Vennootschapsrecht sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw voor dat de (geconsolideerde) jaarrekening moet worden gecontroleerd door een of meer personen die hiertoe bevoegd zijn.3 De Achtste Richtlijn Vennootschapsrecht4 uit 1984 op haar beurt had betrekking op de toelating van met de wettelijke controle belaste accountants in de lidstaten.5

De eerste aanzet voor een hervorming van de Europese markt voor de wettelijke controle dateert van 1996. De Europese Commissie is in 1996 een onderzoek gestart naar de behoefte aan verdere EU-maatregelen op het gebied van de wettelijke accountantscontrole en over de gewenste reikwijdte van dergelijke maatregelen. Dat is gebeurd aan de hand van een discussienota (‘groenboek’) over ‘de rol, de positie en de aansprakelijkheid van de met de wettelijke controle belaste accountant in de Europese Unie’. 6De door de Europese Commissie uit het onderzoek getrokken conclusies zijn opgenomen in een commissiemededeling van 1998: ‘de wettelijke controle in de Europese Unie: verdere maatregelen’. In deze commissiemededeling werd voorgesteld een comité in het leven te roepen, dat in nauw overleg met het accountantsberoep en de lidstaten verdere maatregelen op dit terrein zou uitwerken.7 In 1998 is daarom door de Europese Commissie het EU-Comité accountantscontrole ingesteld. Het comité heeft onder andere verschillende aanbevelingen voorbereid, die vervolgens door de Europese Commissie zijn uitgegeven. In deze aanbevelingen wordt aandacht besteed aan (verschillende deelgebieden van) een transparante en goed functionerende accountantsmarkt. Hierbij kan gedacht worden aan: kwaliteitsborging door toezicht of collegiale toetsing,8 standaarden bij controles,9 onafhankelijkheid van de met de wettelijke controle belaste accountant10 en beperking van aansprakelijkheid.11

Een volgende stap in de hervorming van de Europese markt voor wettelijke controles wordt in 2003 gezet. Op 21 mei 2003 heeft de Europese Commissie een commissiemededeling inzake de versterking van de wettelijke accountantscontrole in de EU uitgebracht.12 Naar aanleiding van deze mededeling is de Achtste Richtlijn Vennootschapsrecht in 2006 vervangen door de richtlijn inzake de wettelijke accountantscontrole van jaarrekeningen en geconsolideerde jaarrekeningen en tot wijziging van de richtlijnen 78/660/EEG en 83/349/EEG van de Raad (2006/43/EG ).13 Deze richtlijn ligt -mede- ten grondslag aan het externe toezicht op grond van de Wta (zie paragraaf 2.4.2.2). De richtlijn wijzigde voorts de Vierde14 en de Zevende15 Richtlijn Vennootschapsrecht. De maatregelen in de richtlijn hebben het oogmerk een bijdrage te leveren aan het stimuleren van accountantscontroles van degelijke kwaliteit en daarmee het vertrouwen in een goed werkende Europese kapitaalmarkt te bevorderen. In de richtlijn wordt daarom het belang van internationale samenwerking tussen regelgevers en toezichthouders aangestipt.16

In 2010 wordt de aanzet gegeven tot het (voorlopige) sluitstuk van de hervorming van de Europese markt voor wettelijke controles. In oktober 2010 verschijnt (wederom) een discussienota (‘groenboek’), getiteld ‘Groenboek beleid inzake controle van financi ë le overzichten: lessen uit de crisis’.17 Deze discussienota staat ook wel bekend als het groenboek van Barnier.18 In de nota werden vrijwel alle fundamenten van de accountantssector ter discussie gesteld, te weten:

Met de nota beoogt men een discussie tot stand te brengen over de benodigde maatregelen om de kwaliteit van de accountantscontrole te verhogen en het vertrouwen van investeerders in financiële informatie te herstellen.19 De hervormingsplannen als gevolg van het groenboek van Banier hebben geleid tot nieuwe richtlijnen en een verordening.

Op 26 juni 2013 is Richtlijn 2013/34/EU20 ondertekend. Als gevolg van deze richtlijn worden de Vierde21 en de Zevende22 Richtlijn ingetrokken en wordt Richtlijn 2006/43/EG23 gewijzigd. De richtlijn diende uiterlijk 20 juli 2015 te zijn geïmplementeerd en is van toepassing op boekjaren die beginnen op of na 1 januari 2016. De richtlijn bevat onder andere nieuwe grenzen voor kleine rechtspersonen, sterk gereduceerde toelichtingsvereisten voor kleine rechtspersonen, een uiterste termijn van publicatie van de jaarrekening van 12 maanden na afloop van het boekjaar en de introductie van micro-ondernemingen.

In april 2014 zijn vervolgens de Richtlijn over de wettelijke controle24 en de EU-verordening ‘Eisen wettelijke controles van financiële overzichten van OOB’s’25 vastgesteld. De richtlijn bevat zaken als een verruiming van de definities van OOB’s, aanpassing van de voorschriften rondom onafhankelijkheid, het systeem voor goedkeuring van de International Audit Standards en een aantal toevoegingen met betrekking tot de accountantsverklaring.26 De richtlijn dient mede ter aanpassing van Richtlijn 2006/43/EG. De verordening heeft betrekking op de controle van OOB’s, zoals een aanscherping van de eisen die aan een audit committee worden gesteld.27 De verordening en richtlijn zijn in werking getreden op 16 juni 2014. De verordening is rechtstreeks van toepassing vanaf 17 juni 2016 en de richtlijn diende uiterlijk op deze datum te zijn geïmplementeerd in de Nederlandse wetgeving.28 De implementatiewet is uiteindelijk op 1 januari 2017 in werking getreden.29

De plannen van Barnier hebben dus in 2016 de eindstreep gehaald. De uiteindelijke regels naar aanleiding van deze hervormingsplannen brengen belangrijke wijzigingen teweeg, maar zijn minder streng dan aanvankelijk in de ambitieuze plannen werd aangekondigd.30

De Nederlandse wetgever heeft de EU regelgeving overigens niet afgewacht. Een aantal van de maatregelen is al in 2012 aangenomen door het Nederlandse parlement, zoals kantoorroulatie en scheiding van controle en advies. Ook de NBA loopt met regelgeving, zoals de Verordening inzake onafhankelijkheid en de controle verklaring nieuwe stijl, op de EU regelgeving vooruit.