8.4.1 Inzicht in de verdeling van de controlemarkt van wettelijke controles van OOB’s over tijd

In dit onderzoek maak ik gebruik van de jaarlijkse financiële verslaggeving van OOB’s over de boekjaren 2014 t/m 2017.1 In deze paragraaf geef ik inzicht in de relatieve en absolute verdeling door de tijd van accountantsorganisaties over de in dit onderzoek betrokken OOB’s en ga achtereenvolgens in op de banken, beursvennootschappen en verzekeraars. Figuur 14 bevat een visuele weergave van de relatieve verdeling van Nederlandse accountantsorganisaties over de OOB’s gedurende de boekjaren 2014 t/m 2017. Een schematische weergave van de absolute verdeling van Nederlandse accountantsorganisaties over de OOB’s gedurende de boekjaren 2014 t/m 2017 is opgenomen in bijlage G.

In totaal zijn er 23 banken, 56 beursvennootschappen en 83 verzekeraars in het onderzoek betrokken. EY en KPMG namen in boekjaar 2014 en 2015 gezamenlijk bijna 70% van de wettelijke controles van de in het onderzoek betrokken banken voor hun rekening en PwC en Deloitte de resterende 30%. In boekjaar 2016 verandert dit door toetreding van BDO als niet-Big-4 accountantsorganisatie.2 Tevens verandert dan de verdeling van de Big-4 accountantsorganisaties over de banken, KPMG verliest marktaandeel, terwijl EY en PwC marktaandeel winnen. Ook de beursvennootschappen worden gedurende de boekjaren 2014 tot en met 2017, op ÉÉn vennootschap na, allemaal gecontroleerd door Big-4 accountantsorganisaties.3 De wettelijke controles van de beursvennootschappen zijn gedurende de vier onderzochte boekjaren evenwichtig verdeeld over de Big-4 accountantsorganisaties. Elk van de Big-4 accountantsorganisaties is verantwoordelijk voor ongeveer 25% van de wettelijke controles van de in het onderzoek betrokken beursvennootschappen. Bij de in het onderzoek betrokken verzekeraars verrichten naast de Big-4 accountantsorganisaties, ook BDO en Mazars controlewerkzaamheden.4 Bij de in het onderzoek betrokken verzekeraars neemt het marktaandeel van EY af van 42% in boekjaar 2014 tot 20% in boekjaar 2017. KPMG groeit van 11% in boekjaar 2014 naar 33% in boekjaar 2017.

De verdeling van controles van de OOB’s over de accountantsorganisaties is in boekjaar 2017 is evenwichtiger dan in boekjaar 2014. De Big-4 accountantsorganisaties nemen in boekjaar 2017 allemaal een ongeveer gelijk deel van de wettelijke controles van de in het onderzoek betrokken OOB’s voor hun rekening. Dat de Big-4 accountantsorganisaties het merendeel van de in het onderzoek betrokken OOB’s controleren is weinig verrassend. Zo vertoont de meest recente marktanalyse van de AFM een overeenkomstig beeld.5 Dat het aandeel van de Big-4 accountantsorganisaties bij controlewerkzaamheden van OOB’s groot is komt onder meer door de complexiteit en omvang van zowel de OOB’s als de Big-4 accountantsorganisaties. Mogelijk speelt ook reputatie een rol bij de keuze van een OOB voor een Big-4 accountantsorganisatie. Dit idee werd ook bevestigd tijdens de rondetafelbijeenkomst die in het kader van het proefschrift met afgevaardigden uit de accountantssector is gehouden. De deelnemers merkten op dat zij de indruk hadden dat commissarissen zich bewust lijken van een afbreukrisico bij het benoemen van een accountantsorganisatie. Het afbreukrisico wordt geacht kleiner te zijn bij de keuze voor een grotere accountantsorganisatie, tevens is het gemakkelijker de keuze voor een Big-4 accountantsorganisatie te verantwoorden naar de aandeelhouders in geval van problemen.6

Een overzicht van de roulaties van de accountantsorganisaties bij de in het onderzoek betrokken OOB’s staat in tabel 3. In boekjaar 2016 vinden de meeste wisselingen plaats, zo wisselen 69,6% van de in het onderzoek betrokken banken van accountantsorganisatie en is dat bij de in het onderzoek betrokken beursvennootschappen en verzekeraars zo’n 35,7% respectievelijk 22,9%.

Gezien de (anticipatie op de) inwerkingtreding van de verplichte roulatie van accountantsorganisaties op grond van art. 24b Wta ligt de hoeveelheid wisselingen van accountantsorganisaties in boekjaar 2015 en 2016 in lijn der verwachting.7 Boonzaaijer, Van der Lecq en Van Veldhuizen hebben voorspellend onderzoek uitgevoerd naar de effecten en implicaties van de roulatie van accountantsorganisaties bij banken en verzekeraars.8 Zij uitten in 2014 het vermoeden dat er mogelijk problemen voor OOB’s konden ontstaan met het vinden van een geschikte accountantsorganisatie omdat niet elke accountantsorganisatie geschikt is voor het uitvoeren van de controlewerkzaamheden in de financiële sector.9 Overigens heeft de verplichting tot roulatie van de accountantsorganisaties voor de in dit onderzoek betrokken OOB’s vooral een verschuiving van Big-4 accountantsorganisaties opgeleverd, en in zeer beperkte mate toetreding van overige OOB-accountantsorganisaties. Om de drempel voor de overige OOB-accountantsorganisaties te verlagen om toe te treden tot de markt voor wettelijke controles heeft de chief executive Haddrill van The Institute of Chartered Accountants in England and Wales (‘ICAEW’) in het Verenigd Koninkrijk recent een lans gebroken voor het openbreken van de markt door het aantal wettelijke controles van beursvennootschappen dat de Big-4 accountantsorganisaties voor hun rekening nemen te maximeren.10 In Nederland zal met de verwachte uitbreiding van het OOB-begrip mogelijk meer ruimte voor de overige OOB-accountantsorganisaties op de markt voor wettelijke controles van OOB’s komen.11 Naast de wisselingen van accountantsorganisatie dient ook de extern accountant bij een OOB na vijf aaneengesloten boekjaren te rouleren.12