HvJ EU, 22-03-2018, nr. C‑688/15, nr. C‑109/16

Artikel 2, leden 3, 4, 11 en 12, van de Indėlių ir įsipareigojimų investuotojams draudimo įstatymas (wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers) van 20 juni 2002 (Žin., 2002, nr. 65-2635), in de versie die gold van 18 november 2011 tot 1 december 2012 (hierna: ‘wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers’), bevat de volgende definities:

Uit artikel 3, lid 1, van de wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers volgt dat deposito's van deposanten in de nationale valuta en in vreemde valuta bij kredietinstellingen onder de in die wet voorziene garantie vallen. Daarentegen zijn krachtens lid 4 van dat artikel de door dergelijke instellingen uitgegeven schuldbewijzen van die garantie uitgesloten.

Op 21 december 2010 nam de algemene vergadering van aandeelhouders van Snoras het besluit om het aandelenkapitaal van deze kredietinstelling te verhogen en daartoe nieuwe aandelen uit te geven die aan het publiek zouden worden aangeboden.

Op 3 februari 2011 heeft de Vertybinių popierių komisija (effectencommissie, Litouwen) het prospectus voor de nog uit te geven aandelen goedgekeurd.

Op 1 maart 2011 opende Snoras bij een andere kredietinstelling, bankas ‘Finasta’ AB (hierna: ‘Finasta’), een bankrekening op haar eigen naam, teneinde daarop de gelden in bewaring te geven die overeenstemden met de uitgifteprijs van de nog uit te geven aandelen en die door de toekomstige inschrijvers moesten worden betaald.

Tussen 9 maart en 16 mei 2011 hebben Anisimovienė c.s. met Snoras inschrijvingsovereenkomsten gesloten voor de betrokken, nog uit te geven aandelen. Vervolgens werd een bedrag dat gelijk was aan de uitgifteprijs van deze aandelen afgeschreven van de bankrekeningen die deze particulieren bij Snoras aanhielden, en bijgeschreven op de rekening die Snoras op haar eigen naam had geopend bij Finasta. In sommige gevallen is Snoras zelf tot deze boekingen overgegaan, in andere gevallen namen cliënten daarvoor het initiatief.

Op 5 mei 2011 heeft Snoras aan Lietuvos Bankas (centrale bank van Litouwen) toestemming gevraagd om de uit de ophanden zijnde kapitaalverhoging voortvloeiende statutenwijzigingen te registreren in het vennootschapsregister.

Op 16 november 2011 heeft Lietuvos Bankas besloten om de activiteiten van Snoras tot 16 januari 2012 te schorsen. Bij een besluit van diezelfde dag heeft de Litouwse regering die kredietinstelling om redenen van openbaar belang genationaliseerd. Bij een besluit van 22 november 2011 heeft Lietuvos Bankas geweigerd om voornoemde kredietinstelling toestemming te verlenen om de wijzigingen van haar statuten te registreren in het vennootschapsregister, en bij besluit van 24 november 2011 heeft Lietuvos Bankas de bankvergunning van Snoras ingetrokken. Uiteindelijk is Snoras op 7 december 2011 met ingang van 20 december 2011 geliquideerd.

Als gevolg hiervan heeft Snoras de voorgenomen aandelenuitgifte niet gerealiseerd. Daarop hebben Anisimovienė c.s. een vordering ingesteld bij de Vilniaus apygardos teismas (regionale rechtbank Vilnius, Litouwen), teneinde te worden erkend als ‘deposanten’ van die kredietinstelling, in de zin van de wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers.

Bij vonnis van 29 september 2014 heeft die rechterlijke instantie de vordering van Anisimovienė c.s. afgewezen, met name omdat zij van oordeel was dat deze personen niet als deposanten, maar als beleggers moesten worden beschouwd en dat de gelden die zij aan Snoras hadden betaald voor de inschrijving op de aandelen die die kredietinstelling wilde gaan uitgeven, niet konden aangemerkt als ‘deposito's’ in de zin van die wet.

Bij beschikking van 12 maart 2015 heeft de Lietuvos apeliacinis teismas (rechter in tweede aanleg, Litouwen) het vonnis in eerste aanleg bevestigd. Daarop hebben Anisimovienė c.s. beroep in cassatie ingesteld bij de Lietuvos Aukščiausiasis Teismas (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Litouwen).

In het kader van dit cassatieberoep vraagt die rechterlijke instantie zich in wezen af of de gelden die Anisimovienė c.s. aan Snoras hebben betaald voor de inschrijving op aandelen die door die kredietinstelling uiteindelijk niet zijn uitgegeven, kunnen worden aangemerkt als ‘deposito's’ in de zin van artikel 1, punt 1, van richtlijn 94/19.

In die omstandigheden heeft de Lietuvos Aukščiausiasis Teismas de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

Bij twee besluiten, respectievelijk vastgesteld op 16 juni en 14 juli 2011, heeft de effectencommissie een prospectus goedgekeurd met betrekking tot obligaties die Snoras wilde gaan uitgeven en aanbieden aan het publiek. Op basis van dit prospectus kon deze kredietinstelling, onder voorbehoud van voorafgaande publicatie van de voor elke uitgifte geldende definitieve voorwaarden, verschillende uitgiften van obligaties met een middellange looptijd verrichten.

In voornoemd prospectus werd, ten eerste, aangegeven dat die nog uit te geven obligaties door Snoras zelf zouden worden verstrekt en dat belangstellende particulieren hierop rechtstreeks zouden kunnen inschrijven bij bijkantoren, agentschappen en andere diensten van deze kredietinstelling. Ten tweede zou de uitgifteprijs van de obligaties contant moeten worden betaald op de dag van het sluiten van de bijbehorende inschrijvingsovereenkomst. Voor dit doel moest de inschrijver de overeenkomstige bedragen op een bij Snoras geopende rekening hebben staan en deze machtigen om die bedragen van deze rekening af te schrijven. Ten derde zou de in de definitieve voorwaarden voor de betrokken uitgifte vermelde ingangsdatum worden beschouwd als uitgiftedatum van de betrokken obligaties. Ten vierde zouden deze obligaties, zodra zij zijn uitgegeven, moeten worden bijgeschreven op effectenrekeningen op naam van de obligatiehouders bij Snoras.

Op 2 november 2011 heeft Snoras de definitieve voorwaarden van een elfde uitgifte van obligaties met een middellange looptijd bekendgemaakt.

Op 10 november 2011 heeft Raišelis met Snoras een overeenkomst gesloten voor het verlenen van beleggingsdiensten alsmede een overeenkomst tot inschrijving op 40 obligaties die onder die elfde uitgifte vielen. Op diezelfde dag heeft hij de gelden die overeenstemden met de uitgifteprijs van die nog uit te geven obligaties op zijn persoonlijke bankrekening bij Snoras gestort. De volgende dag heeft Raišelis met die kredietinstelling een nieuwe inschrijvingsovereenkomst gesloten, die enkel van de eerste overeenkomst verschilde voor wat betreft de datum voor ondertekening en voor betaling van die obligaties, die was verplaatst naar 11 november 2011. Op diezelfde datum heeft Snoras van de rekening van Raišelis een met de uitgifteprijs overeenstemmend bedrag afgeschreven, dat zij bijschreef op een op naam van die kredietinstelling bij die instelling zelf geopende rekening die was bestemd voor de betaling van deze obligaties.

Voordat zij in staat was om de betrokken obligaties uit te geven, is Snoras echter insolvabel geworden.

Daarop heeft Raišelis bij de Vilniaus miesto 2-asis apylinkės teismas (tweede districtsrechter Vilnius, Litouwen) een vordering ingesteld tegen IID, het overheidsbedrijf dat in Litouwen verantwoordelijk is voor de depositogarantie- en beleggerscompensatiestelsels. Binnen dit kader heeft Raišelis betoogd dat hij recht heeft op de in de wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers voorziene compensatie.

Bij vonnis van 7 september 2012 heeft die rechtbank de vordering van Raišelis afgewezen. De rechtbank oordeelde met name dat Raišelis enkel recht op deze compensatie zou hebben gehad indien Snoras de litigieuze gelden zonder zijn toestemming zou hebben gebruikt, hetgeen niet het geval was geweest. Bovendien kunnen volgens dezelfde rechter obligaties als die welke Snoras had willen uitschrijven, niet tot een dergelijke compensatie leiden.

In hoger beroep heeft de Vilniaus apygardos teismas bij uitspraak van 17 oktober 2013 de beslissing in eerste aanleg vernietigd en erkend dat Raišelis recht had op de gevraagde compensatie. De appelrechter was van oordeel dat Raišelis moest worden aangemerkt als een ‘belegger’, in de zin van de wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers, en dat de gelden die hij op de op naam van Snoras geopende rekening had staan moesten worden aangemerkt als ‘deposito's’ die onder de in die wet voorziene garantie vielen. IID heeft daarop cassatieberoep ingesteld bij de Lietuvos Aukščiausiasis Teismas.

De Lietuvos Aukščiausiasis Teismas is van oordeel dat de uitkomst van dat cassatieberoep in de eerste plaats afhangt van de vraag of de gelden die Raišelis voor de litigieuze inschrijving aan Snoras heeft betaald, binnen de werkingssfeer van richtlijn 94/19 dan wel binnen die van richtlijn 97/9 vallen.

Mocht het Hof van oordeel zijn dat dergelijke gelden in beginsel binnen de werkingssfeer van richtlijn 97/9 vallen, dan plaatst de verwijzende rechter vervolgens vraagtekens bij de juistheid van de vertaling in het Litouws van artikel 2, lid 2, van die richtlijn, alsook bij de omzetting van die bepaling in de wet inzake garanties voor deposito's en verplichtingen jegens beleggers.

Tot slot, en voor het geval het Hof zou oordelen dat gelden als die welke Raišelis voor de inschrijving op de litigieuze nog uit te geven obligaties aan Snoras heeft betaald, in beginsel binnen de werkingssfeer van richtlijn 94/19 vallen, vraagt de verwijzende rechter zich af of die gelden voldoen aan de voorwaarden om als ‘deposito's’ in de zin van artikel 1, punt 1, van die richtlijn te worden aangemerkt.

In die omstandigheden heeft de Lietuvos Aukščiausiasis Teismas de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

Met zijn eerste tot en met vierde vraag in zaak C-688/15 en zijn tweede, vierde en vijfde vraag in zaak C-109/16, die samen en als eerste moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de bepalingen van richtlijn 97/9 en die van richtlijn 94/19 aldus moeten worden uitgelegd dat vorderingen die verband houden met gelden die met het oog op de inschrijving op door een kredietinstelling nog uit te geven effecten zijn afgeschreven van door particulieren bij die kredietinstelling gehouden rekeningen, en bijgeschreven op rekeningen die zijn geopend op naam van die instelling, in omstandigheden waarin de uitgifte van die effecten vanwege het faillissement van die instelling uiteindelijk niet is gerealiseerd, vallen onder de in richtlijn 97/9 voorziene beleggerscompensatiestelsels en/of onder de in richtlijn 94/19 voorziene depositogarantiestelsels.

Om de gestelde vragen te beantwoorden, moeten allereerst de bepalingen van richtlijn 97/9 worden uitgelegd en vervolgens die van richtlijn 94/19.

Met het in de tweede plaats te onderzoeken eerste deel van zijn eerste vraag in zaak C-109/16 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 2, lid 3, van richtlijn 97/9 aldus moet worden uitgelegd dat de aangezochte rechter in een situatie waarin vorderingen zowel vallen onder de in richtlijn 94/19 voorziene depositogarantiestelsels als onder de in richtlijn 97/9 voorziene beleggerscompensatiestelsels, en waarin de nationale wetgever dergelijke vorderingen niet heeft toegerekend aan een stelsel dat valt onder de ene of de andere richtlijn, op basis van die bepaling zelf kan of moet beslissen welk stelsel op de houders van dergelijke vorderingen van toepassing is.

Dienaangaande volgt uit artikel 2, lid 3, van richtlijn 97/9 dat wanneer in een bepaalde lidstaat een vordering zowel valt onder de in die richtlijn voorziene beleggerscompensatiestelsels als onder de in richtlijn 94/19 voorziene depositogarantiestelsels, het aan die lidstaat staat om die vordering, ‘op de wijze die hij het meest passend acht’, toe te rekenen aan een stelsel dat valt onder de ene of de andere richtlijn. Bovendien preciseert die bepaling dat geen enkele vordering aanleiding mag geven tot dubbele uitkering uit hoofde van die richtlijnen.

Met betrekking tot de categorieën vorderingen die zowel voldoen aan de voorwaarden van de richtlijn 94/19 als aan die van richtlijn 97/9 voorziet die bepaling niet in objectieve criteria op grond waarvan zij kunnen worden toegerekend aan een stelsel dat valt onder de ene of de andere richtlijn. Die toerekening wordt overgelaten aan de individuele lidstaten.

Hieruit volgt dat indien de aangezochte rechter zou constateren dat de vorderingen waarvoor compensatie wordt gevraagd zowel voldoen aan de voorwaarden van richtlijn 94/19 als aan die van richtlijn 97/9, en dat het nationale recht geen regel bevat voor de toerekening van dergelijke vorderingen aan een stelsel dat valt onder de ene of de andere richtlijn, hij zich bij de beslissing krachtens welk stelsel de houders van die vorderingen moeten worden gecompenseerd, niet kan baseren op artikel 2, lid 3, van de tweede richtlijn.

In een geval als bedoeld in het voorgaande punt moet worden geoordeeld dat het aan die houders staat om te kiezen of zij willen worden gecompenseerd door het stelsel waarmee uitvoering is gegeven aan richtlijn 94/19 dan wel door dat waarmee uitvoering is gegeven aan richtlijn 97/9, aangezien zij enerzijds weliswaar gerechtigd zijn om zowel de door de ene als de door de andere richtlijn gewaarborgde bescherming in te roepen, doch anderzijds, overeenkomstig artikel 2, lid 3, van die tweede richtlijn, geen dubbele uitkering kunnen ontvangen.

Gelet op het voorgaande dient op het eerste deel van de eerste vraag in zaak C-109/16 te worden geantwoord dat artikel 2, lid 3, van richtlijn 97/9 aldus moet worden uitgelegd dat de aangezochte rechter in een situatie waarin vorderingen zowel vallen onder de in richtlijn 94/19 voorziene depositogarantiestelsels als onder de in richtlijn 97/9 voorziene beleggerscompensatiestelsels, en waarin de nationale wetgever dergelijke vorderingen niet heeft toegerekend aan een stelsel dat valt onder de ene of de andere richtlijn, op basis van die bepaling niet zelf kan beslissen welk stelsel op de houders van dergelijke vorderingen van toepassing is. In een dergelijke situatie staat het daarentegen aan die houders om te kiezen door welk van beide stelsels waarmee in het nationale recht uitvoering is gegeven aan deze twee richtlijnen zij willen worden gecompenseerd.

Met het tweede deel van zijn eerste vraag en zijn en derde vraag in zaak C-109/16, die tezamen en als laatste moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, punt 1, van richtlijn 94/19 en artikel 1, punt 4, en artikel 2, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 97/9 aldus moeten worden uitgelegd dat zij door particulieren voor de nationale rechter kunnen worden aangevoerd ter ondersteuning van verzoeken om compensatie die worden gericht aan een overheidsbedrijf dat in een lidstaat is belast met het depositogarantie- en het beleggerscompensatiestelsel.

In de eerste plaats heeft het Hof in het arrest van 25 juni 2015, Indėlių ir investicijų draudimas et Nemaniūnas (C-671/13, EU:C:2015:418, punt 58) geoordeeld dat de bepalingen van richtlijn 97/9 inzake de afbakening van de gelden en instrumenten die door de daarin voorziene compensatiestelsels worden gedekt, waaronder artikel 1, punt 4, en artikel 2, lid 2, tweede alinea, van die richtlijn, voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn om door particulieren rechtstreeks voor de nationale rechter te worden ingeroepen.

Dezelfde uitlegging moet gelden voor artikel 1, punt 1, van richtlijn 94/19. In die bepaling worden de verschillende door die richtlijn gedekte varianten van ‘deposito's’ immers zodanig duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk gedefinieerd dat zij in een geding voor de nationale rechter rechtstreeks kunnen worden toegepast, inzonderheid gelet op de uitlegging die het Hof in de onderhavige zaken heeft gegeven.

In de tweede plaats zij eraan herinnerd dat de justitiabelen zich op onvoorwaardelijke en voldoende nauwkeurige bepalingen van een richtlijn kunnen beroepen, niet alleen tegenover een lidstaat en zijn overheidsinstanties, zoals gedecentraliseerde instanties, maar ook tegenover lichamen of entiteiten die zich onderscheiden van particulieren en moeten worden gelijkgesteld met de staat, hetzij omdat zij publiekrechtelijke rechtspersonen zijn die deel uitmaken van de staat in ruime zin, hetzij omdat zij onder gezag of toezicht staan van een overheidsinstantie, hetzij omdat een dergelijke instantie hun een taak van algemeen belang heeft toevertrouwd en hun daartoe bijzondere bevoegdheden heeft verleend (arrest van 10 oktober 2017, Farrell, C-413/15, EU:C:2017:7455, punten 33 en 34).

In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissingen in de twee in het hoofdgeding aan de orde zijnde zaken dat IID naar Litouws recht een ‘overheidsbedrijf’ is, dat wil zeggen een publiekrechtelijke rechtspersoon, zodat zij, wat de rechtstreekse toepasselijkheid van richtlijnen 94/19 en 97/9 betreft, zonder meer kan worden gelijkgesteld met de staat.

Gelet op het voorgaande dient op het tweede deel van de eerste vraag en op de derde vraag in zaak C-109/16 te worden geantwoord dat artikel 1, punt 1, van richtlijn 94/19 en artikel 1, punt 4, en artikel 2, lid 2, tweede alinea, van richtlijn 97/9 aldus moeten worden uitgelegd dat zij door particulieren voor de nationale rechter kunnen worden aangevoerd ter ondersteuning van verzoeken om compensatie die worden gericht aan een overheidsbedrijf dat in een lidstaat is belast met het depositogarantie- en het beleggerscompensatiestelsel.

Met zijn vijfde vraag in zaak C-688/15 wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of richtlijn 94/19 aldus moet worden uitgelegd dat het de lidstaten vrij staat om de depositogarantie uit te breiden tot vorderingen die in beginsel noch onder die richtlijn, noch onder richtlijn 97/9 vallen.

Gezien de antwoorden op de voorgaande vragen behoeft de vijfde vraag in zaak C-688/15 niet te worden beantwoord.