HR, 23-04-2004

Bij notariële akte van 16 december 1998 heeft [betrokkene 1] de stichting [A] (hierna: de Stichting) opgericht. Blijkens art. 13 van de oprichtingsakte zijn de oprichter, partijen in de onderhavige procedure en [betrokkene 2] als bestuursleden benoemd.

Bij afzonderlijke notariële akte van 16 december 1998 heeft voornoemde [betrokkene 1] een testament opgemaakt en daarbij de stichting, onder bezwaar van enige legaten benoemd tot erfgename van zijn gehele nalatenschap.

Op 14 oktober 2001 is [betrokkene 1] overleden.

Bij brief van 24 december 2001 heeft [betrokkene 2] bedankt als bestuurslid van de Stichting. Tijdens een vergadering van het stichtingbestuur op 12 januari 2002 waarbij verzoeker tot cassatie (hierna: [verzoeker]) aanwezig noch vertegenwoordigd was, is verweerder sub 1 (hierna: [verweerder 1]) benoemd tot voorzitter, verweerster sub 2 (hierna: [verweerster 2]) tot secretaris en verweerder sub 3 (hierna: [verweerder 3]) tot penningmeester. Verweerders worden gezamenlijk [verweerder] c.s. genoemd.

Bij beschikking van 20 februari 2002 heeft de rechtbank Groningen op het daartoe strekkend verzoek van [verweerder] c.s. in het kader van een voorlopige voorziening [verzoeker] geschorst als bestuurder van de Stichting. Bij beschikking van 2 mei 2002 heeft het hof Leeuwarden deze beschikking bekrachtigd.

Bij verzoekschrift gedateerd 30 januari 2002 hebben [verweerder] c.s. de rechtbank Groningen verzocht in de eerste plaats [verzoeker] te schorsen als bestuurder van de Stichting (zie hiervoor 1.5) en in de tweede plaats [verzoeker] te ontslaan als bestuurder van de Stichting.

Aan dit verzoek hebben [verweerder] c.s. - samengevat weergeven - het volgende ten grondslag gelegd. [Verzoeker] heeft voor het overlijden van [betrokkene 1] een volmacht ontvangen uit hoofde waarvan hij gerechtigd was tot het verrichten van feitelijke- en rechtshandelingen, behartiging van bankzaken daaronder begrepen. Na het overlijden heeft [verzoeker] zijn feitelijke beheersdaden voortgezet. [Verweerder] c.s. hebben aan [verzoeker] een beheersvolmacht verstrekt uit hoofde waarvan [verzoeker] onder meer roerende zaken onder zich heeft genomen en verbintenissen is aangegaan.

Volgens [verweerder] c.s. is [verzoeker] bij herhaling verzocht om inlichtingen te verstrekken over het door hem gevoerde beheer, om inzage te verstrekken in de bankbescheiden en overige administratieve stukken, om afgifte van de door [verzoeker] onder zich genomen roerende zaken en om toegang tot de woning van [betrokkene 1] te [plaats]. [Verzoeker] heeft deze verzoeken genegeerd. Bij brief van 23 januari 2002 heeft [verweerder 1] [verzoeker] verzocht tot afgifte van een aantal stukken en zaken en de beheersvolmacht ingetrokken. Daaraan heeft [verzoeker] niet voldaan, aldus [verweerder] c.s. Laatstgenoemden menen dat zij op grond van het bepaalde in art. 2:298 BW het recht hebben om de rechtbank te verzoeken [verzoeker] - die geweigerd heeft om vrijwillig als bestuurslid van de Stichting te bedanken - te ontslaan als bestuurslid van de Stichting.

[Verzoeker] heeft een verweerschrift ingediend en daarbij verzocht [verweerder] c.s. te schorsen en te ontslaan als bestuurders van de Stichting. In het verweer op het verzoek van [verweerder] c.s. heeft [verzoeker] in de eerste plaats aangevoerd dat de Stichting hem in een vergadering op 29 oktober 2001 te verstaan heeft gegeven dat de mondelinge machtiging op grond waarvan hij en zijn echtgenote de begrafenis hadden geregeld, gecontinueerd zou worden. Tevens is besloten aan [verzoeker] een boedelvolmacht te verstrekken. Deze beperkte volmacht is niet door [verzoeker] aanvaard, omdat een gevolmachtigde zelfstandig dient te kunnen handelen in overleg met de boedelnotaris en met advies van de bank. Volgens [verzoeker] heeft hij op grond van een mondelinge volmacht, tezamen met zijn echtgenote, de verantwoordelijkheid en zorg voortgezet voor het huis van [betrokkene 1] en de levende have. Zij deden dit uit vriendschap met [betrokkene 1] en uit een groot verantwoordelijkheidsgevoel, aldus [verzoeker].

[Verzoeker] heeft voorts gesteld dat hij nimmer heeft geweigerd om inlichtingen te verstrekken en om de onder hem in bewaring gegeven zaken af te geven danwel financiële verantwoording af te leggen. Hij was daartoe ten overstaan van de boedelnotaris bereid.

Er is sprake van ruzie als gevolg van communicatiestoornissen, verschil van opvattingen en groot wantrouwen van [verzoeker] jegens [verweerder] c.s., maar dat alles rechtvaardigt niet het ingrijpen van de rechtbank door ontslag of schorsing, aldus [verzoeker].

Bij de mondelinge behandeling van het verzoek hebben [verweerder] c.s. hun standpunt nader uiteengezet. Zij hebben gesteld dat is gebleken dat [verzoeker] aanzienlijke bedragen heeft opgenomen van bankrekeningen van [betrokkene 1], zowel voor diens overlijden als erna. [Verweerder] c.s. menen dat [verzoeker] hierover deugdelijke verantwoording dient af te leggen aan het bestuur; dat is evenwel niet gebeurd.

[Verzoeker] heeft bij de mondelinge behandeling aangevoerd dat hij geld heeft opgenomen om betalingen te verrichten aan bijv. nachtwakers in het huis van [betrokkene 1] en vanwege huishoudelijke kosten onder meer ten behoeve van de dieren die daar nog leefden. [Verzoeker] heeft als productie een verantwoording overgelegd.

Bij beschikking van 31 mei 2002 heeft de rechtbank [verzoeker] ontslagen als bestuurder van de Stichting. De rechtbank heeft daartoe - samengevat weergegeven - overwogen dat een bestuurder van een stichting op de voet van art. 11 K. rekening en verantwoording dient af te leggen over het door hem gevoerde beheer aan de overige bestuursleden over zowel de periode voor als na het overlijden van [betrokkene 1]. [Verzoeker] kan zich er niet op beroepen enkel rekening en verantwoording te willen afleggen aan een onpartijdige deskundige, nu het zijn wettelijke plicht is dit te doen ten overstaan van het bestuur. De rechtbank is tot de conclusie gekomen dat [verzoeker] uitgesproken onrechtmatig heeft gehandeld door in strijd met art. 11 K. - en nadat er door of namens het bestuur meerdere malen om is verzocht - te weigeren rekening en verantwoording af te leggen. Art. 2:298 lid 1 bepaalt dat handelen in strijd met een wettelijke bepaling een grond oplevert voor ontslag van een bestuurder, aldus de rechtbank.

[Verzoeker] heeft hoger beroep ingesteld bij het gerechtshof te Leeuwarden. In zijn grieven heeft hij - kort gezegd - uiteengezet dat art 11 K per 1 januari 2002 is vervallen en dat - indien het geschil desondanks op basis van die bepaling moet worden beoordeeld - [verzoeker] niet in strijd met die bepaling heeft gehandeld nu het daarin gaat om een verplichting tot boekhouding die niet op [verzoeker] rustte. Er is geen sprake geweest van handelen in strijd met de wet in de zin van art. 2:298 BW; [verzoeker] verwijst naar het arrest HR 3 januari 1975, NJ 1975, 222 m.nt. GJS, volgens welke uitspraak het criterium "indien op het moment van het plegen van die handelingen redelijkerwijs geen verschil van mening over de onrechtmatigheid mogelijk was" geldt.

[Verweerder] c.s. hebben in appel een verweerschrift ingediend. Zij hebben aangevoerd dat na het overlijden van [betrokkene 1] door [verweerder] c.s. tezamen met [betrokkene 2] een beheersvolmacht is verstrekt aan [verzoeker] met het oog op de afwikkeling van de boedel, hetgeen in nauw overleg met de notaris diende te geschieden. Niemand had er aan gedacht om uitdrukkelijk vast te leggen dat hierover ook overleg diende plaats te vinden met medebestuursleden. Men achtte dit zo vanzelfsprekend dat het geen aparte vermelding behoefde; bovendien vloeit dit voort uit art. 7:403 BW op grond waarvan een opdrachtnemer de opdrachtgever op de hoogte moet houden van zijn werkzaamheden en verantwoording moet afleggen.

Voorts hebben [verweerder] c.s gesteld dat de gedragingen (a t/m f) als weergegeven op blz. 10 en 11 van het verweerschrift1. in appel strijdig zijn met de wet of kunnen worden aangemerkt als wanbeheer, zodat - mede in het licht van het hiervoor genoemde arrest van de Hoge Raad uit 1975 - [verzoeker] terecht als bestuurder is ontslagen. Ten slotte hebben [verweerder] c.s. gesteld dat [verzoeker] weliswaar "rekening en verantwoording" heeft afgelegd over door hem opgenomen bedragen in de periode van 24 september 2001 t/m 23 januari 2002 voor een bedrag van in totaal fl. 150.000,=, maar dat meer dan drievierde van de door [verzoeker] gedeclareerde uitgaven niet door een rekening of bon wordt gedekt. Het handelen van [verzoeker] met gelden van de Stichting is volgens [verweerder] c.s. roekeloos en zeer onzorgvuldig, hetgeen te kwalificeren is als wanbeheer2..

Vervolgens heeft pleidooi plaatsgevonden.

Het hof heeft bij beschikking van 7 mei 2003 de beschikking van de rechtbank bekrachtigd. Het hof heeft geoordeeld dat [verzoeker] heeft gehandeld dan wel heeft nagelaten in strijd met het bepaalde in de art. 2:8 en 2:9 BW en met het bepaalde in art. 4 lid 5 van de statuten van de Stichting en voorts dat [verzoeker] zich heeft schuldig gemaakt aan wanbeheer, een en ander als bedoeld in art. 2:298 lid 1 aanhef en onder a BW.

[Verzoeker] heeft tijdig3. cassatieberoep ingesteld. [Verweerder] c.s. hebben een verweerschrift ingediend.

Onderdeel 1 is gericht tegen de rechtsoverwegingen 22 en 23 van het arrest van het hof:

Het onderdeel klaagt dat deze overwegingen in strijd zijn met het recht omdat het hof daarmee het door partijen door hun feitelijke stellingen afgebakende gebied verlaten heeft en voorbij is gegaan aan voor de beoordeling van het geschil essentiële stellingen van partijen. In de toelichting wijst het onderdeel erop dat [verweerder] c.s. hun vordering uitdrukkelijk hebben gebaseerd op een volgens hun stellingen bestaande rechtsverhouding tussen enerzijds [verweerder] c.s. in hun hoedanigheid van bestuurders van de Stichting en anderzijds [verzoeker]. Die rechtsverhouding is door [verweerder] c.s. aanvankelijk geduid als een verhouding tussen volmachtgevers en gevolmachtigde en later als een overeenkomst van opdracht. [Verzoeker] heeft bestreden dat tussen partijen een overeenkomst van opdracht bestond maar heeft wel erkend en zelf gesteld dat er sprake was van een volmachtverhouding. Voorts zet het onderdeel uiteen dat het ontslag is gegeven op de voet van art. 2:298 lid 1 onder a BW en dat deze bepaling een regel geeft voor het geval iemand als bestuurder van een stichting iets doet of nalaat. Een noodzakelijke voorwaarde voor toepassing van art. 2:298 BW is derhalve dat vastgesteld wordt dat betrokkene als bestuurder heeft gehandeld. In cassatie moet ervan worden uitgegaan dat [verzoeker], voorzover hij handelde, krachtens volmacht in privé en niet als bestuurder optrad. De conclusie moet - aldus de toelichting op de klacht van onderdeel 1 - zijn dat [verzoeker] zich in privé en niet als bestuurder aan bepaalde door het hof laakbaar geoordeelde gedragingen heeft schuldig gemaakt.

Ik beoordeel dit eerste onderdeel als volgt. Zoals ook in de inleiding van het cassatieverzoekschrift is aangegeven, hebben partijen wisselende standpunten ingenomen over de grond waarop [verzoeker] werkzaamheden voor de Stichting heeft verricht. [Verzoeker] zelf heeft daarover gesteld dat hij werkzaamheden verrichtte op grond van een mondelinge volmacht van de andere bestuursleden en uit vriendschap voor [betrokkene 1] en uit een groot verantwoordelijkheidsgevoel.4. Het hof heeft op deze wisselende standpunten nog eens de aandacht gevestigd in de rechtsoverwegingen 17-21. In hun pleitnotities voor het hof hebben partijen mijns inziens evenwel duidelijk te kennen gegeven dat het gaat om de positie van [verzoeker] als bestuurder van de Stichting:

Het proces-verbaal van de zitting bij het hof bevat de navolgende passage die weergeeft hetgeen mr. Van Bladeren namens [verzoeker] verklaart:

Uit deze stellingen blijkt dat partijen er uiteindelijk van uitgegaan zijn dat [verzoeker] als bestuurder van de Stichting heeft gehandeld. Tegen deze achtergrond is het niet onbegrijpelijk dat het hof heeft geoordeeld dat het voorbij gaat aan de discussie over volmachten en het handelen dan wel nalaten van [verzoeker] als bestuurder van de Stichting beoordeelt. Het hof treedt daarmee niet buiten het door partijen afgebakende gebied van de rechtsstrijd. Onderdeel 1 mist hiermee feitelijke grondslag en kan niet tot cassatie leiden. Nu partijen nauwelijks bruikbare informatie hebben verschaft over de inhoud van de (mondelinge) volmachten - hetgeen ook weinig voor de hand lag nu zij het daarover niet eens waren en zelf ook wisselende standpunten innamen - hoefde het hof - anders dan nr. 21 van het cassatieverzoekschrift stelt - daarnaar geen nader onderzoek in te stellen.8.

Onderdeel 2 is gericht tegen rechtsoverweging 19 waarin het hof het volgende overweegt:

Het onderdeel klaagt dat deze overweging onbegrijpelijk is in het licht van deze brief (blz. 1, voorlaatste alinea) en de in nr. 9 sub l van het verzoekschrift tot cassatie aangehaalde passages uit het proces-verbaal van de zitting bij het hof.

De klacht faalt bij gebrek aan belang nu de vraag of [verzoeker] zichzelf al dan niet als gevolmachtigde beschouwde of beschouwt, niet van belang is, laat staan beslissend is voor het oordeel van het hof over het ontslag van [verzoeker] als bestuurder; voor die beoordeling heeft het hof - zo blijkt uit mijn beoordeling van onderdeel 1 - zich mijns inziens terecht geconcentreerd op de beoordeling van het optreden van [verzoeker] als bestuurder.

Onderdeel 3 komt op tegen rechtsoverweging 39 waarin het hof zijn conclusie formuleert over het handelen/nalaten in strijd met de wet en/of de statuten en over wanbeheer als gronden voor ontslag:

Het onderdeel betoogt dat bij de toepassing van art. 2:298, eerste lid aanhef en onder a BW - gelet op de wetsgeschiedenis - de in de beschikking HR 3 januari 1975, NJ 1975, 222 genoemde maatstaven in acht moeten worden genomen. Het hof heeft deze maatstaven niet in acht genomen, heeft daarvan in elk geval geen blijk gegeven, heeft althans, indien en voorzover het die maatstaven wel in acht heeft genomen, zijn beslissing - mede in aanmerking genomen de door [verzoeker] aangevoerde gronden voor zijn optreden onvoldoende gemotiveerd, aldus het onderdeel.

Ik beoordeel dit middelonderdeel als volgt.

Art. 2:298 lid 1 bepaalt het volgende:

Deze bepaling is blijkens de wetsgeschiedenis van Boek 2 de opvolger van art 12 van de Wet op de stichtingen (31 mei 1956 Stb. 1956, 327).

In zijn beschikking HR 3 januari 1975, NJ 1975, 222 m.nt. GJS heeft de Hoge Raad geoordeeld dat de bevoegdheid van de rechter om een bestuurder van een stichting te ontslaan ziet op een controle op de rechtmatigheid van het beleid van een bestuurder van een stichting. Het gaat er volgens de Hoge Raad niet om via het ontslag van stichtingbestuurders door de rechter een algemene controle op het beleid van bestuurders van stichtingen in te voeren.9.

De wetsgeschiedenis geeft geen antwoord op de vraag hoe de controle op de rechtmatigheid van het beleid van bestuurders moet plaatsvinden; niet is geformuleerd welke gedraging of welk nalaten ernstig genoeg is om een bestuurder met succes voor ontslag voor te dragen. Over bestuurshandelingen "in strijd met de bepalingen van de wet" heeft de Hoge Raad in de zojuist genoemde beschikking aangenomen dat de wetgever deze slechts als grond voor ontslag heeft willen aanvaarden, indien op het moment van het plegen van die handelingen redelijkerwijs geen verschil van mening over de onrechtmatigheid mogelijk was (blz. 694 r.k.). Het gaat met andere woorden om gevallen van uitgesproken onrechtmatig handelen. Volgens Maeijer geldt hetzelfde criterium bij handelingen in strijd met de statuten en dient de beschikking zo te worden uitgelegd dat het de Hoge Raad erom gaat of het bestuur kennelijk in strijd handelt met de wet of statuten.10.

De Hoge Raad heeft "wanbeheer" omschreven als falend beleid ten aanzien van het beheer over een vermogen of de zorg voor geldmiddelen. Hierbij merkt de Hoge Raad nog ter verduidelijking op dat het niet gaat om wanbeleid in het algemeen. De Hoge Raad geeft niet aan, hoe ernstig financiële fouten van een bestuurder dienen te zijn, wil men van falend beleid ten aanzien van het beheer over het vermogen en de zorg voor de geldmiddelen kunnen spreken. Bij de door de Hoge Raad voorgestane uitleg van de ontslaggronden "handelen of nalaten in strijd met de wet of de statuten" sluit het aan om alleen in gevallen van evident, uitgesproken falend beleid ten aanzien van het beheer van het vermogen en de zorg van de geldmiddelen van wanbeheer te spreken.

Het hof heeft in rechtsoverweging 26 e.v. het volgende overwogen:

De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G