Rb. Den Haag, 04-09-2020, nr. C-09-587842-KG ZA 20-113

Aan de orde is de vraag of de Staat onrechtmatig tegenover [eiser] handelt door hem, in navolging van het advies van het Adviescollege, niet toe te laten tot de re-integratieactiviteiten, die dienen ter voorbereiding op een mogelijke terugkeer in de samenleving. Voordat meer concreet op de situatie van [eiser] wordt ingegaan, stelt de voorzieningenrechter het volgende voorop.

Artikel 3 EVRM bepaalt dat niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen.

Uit de rechtspraak volgt dat de levenslange gevangenisstraf op zichzelf beschouwd niet in strijd is met artikel 3 EVRM, ook niet als de straf volledig wordt tenuitvoergelegd. Maar uit de rechtspraak (van onder meer het EHRM) volgt eveneens dat oplegging van een levenslange gevangenisstraf in strijd komt met artikel 3 EVRM, indien er geen reële mogelijkheid tot herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf bestaat, die in de daarvoor in aanmerking komende gevallen kan leiden tot verkorting van de straf of (voorwaardelijke) invrijheidstelling.1.

Aan dit uitgangspunt ligt onder meer ten grondslag dat voor vrijheidsbeneming van een veroordeelde door de Staat altijd gerechtvaardigde strafdoeleinden vereist zijn, zoals bijvoorbeeld bestraffing, afschrikking, bescherming van de samenleving en rehabilitatie. De verhouding tussen deze strafdoeleinden kan in de loop van de detentie verschuiven. Zo kan bij de oplegging van de levenslange straf eerst de nadruk liggen op het ene strafdoel (bijvoorbeeld vergelding) en kan later de nadruk meer komen te liggen bij een ander strafdoel (bijvoorbeeld rehabilitatie). Of van zo’n verschuiving sprake is en of er op enig moment nog strafdoelen zijn die verdere tenuitvoerlegging van de straf rechtvaardigen, moet tussentijds worden onderzocht. Als er geen enkele hoop op vrijlating is en als iedere herbeoordeling is uitgesloten, zal de veroordeelde nooit kunnen laten zien dat hij zich heeft verbeterd. Een systeem waarin een veroordeelde nooit de kans krijgt zijn vrijheid te herwinnen, staat op gespannen voet met de eerbied voor de menselijke waardigheid.2.

Derhalve vereist artikel 3 EVRM dat er na verloop van tijd een reële mogelijkheid tot herbeoordeling van de levenslange straf komt. Bij die herbeoordeling moet de vraag aan de orde komen of zich zodanige veranderingen aan de kant van de veroordeelde hebben voltrokken en of hij of zij zodanige vooruitgang heeft geboekt in zijn of haar resocialisatie, dat verdere tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf niet langer is gerechtvaardigd. Het bieden van een mogelijkheid tot herbeoordeling impliceert niet dat dit altijd tot verkorting van de straf leidt. De uitkomst kan immers zijn dat er gerechtvaardigde gronden zijn om de levenslange straf te laten voortduren (bijvoorbeeld de bescherming van de samenleving vanwege het recidiverisico).

Uit de (Europese) rechtspraak volgt tevens dat de herbeoordeling moet plaatsvinden op basis van objectieve criteria, zodat voor de veroordeelde in voldoende mate duidelijk is aan welke vereisten zal moeten worden voldaan, wil hij – op termijn – voor verkorting van de straf of (voorwaardelijke) invrijheidstelling in aanmerking komen.3.

De Nederlandse wetgever heeft met het Besluit ACL een beleidskader voor een herbeoordeling gecreëerd. In het Besluit ACL is, voor zover van belang, bepaald dat het (daarvoor in het leven geroepen) ter zake deskundig Adviescollege uiterlijk 25 jaar na het begin van de detentie adviseert of en zo ja, voor welke re-integratieactiviteiten, een levenslanggestrafte – ter voorbereiding op zijn mogelijke terugkeer in de samenleving – in aanmerking komt.4.Op grond van artikel 4 lid 4 van het Besluit ACL hanteert het Adviescollege bij zijn advisering de volgende criteria:

Het is de Minister die, op basis van het advies, formeel beslist over het aanbieden van re-integratieactiviteiten. Indien het Adviescollege adviseert geen re-integratieactiviteiten aan te bieden, is de Minister verplicht dit advies te volgen.5.

In het Besluit ACL is verder bepaald dat uiterlijk 27 jaar na het begin van de detentie ambtshalve de mogelijkheid tot gratieverlening wordt beoordeeld. Bij de vraag of gratie moet worden verleend, wordt als maatstaf gehanteerd of het aannemelijk is geworden dat met de verdere tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf geen na te streven strafdoel in redelijkheid wordt gediend. Deze gratiebeslissing hangt onlosmakelijk samen met het voorafgaande advies dat het Adviescollege, op basis van de hierboven genoemde vier criteria, geeft over het al dan niet aanbieden van re-integratieactiviteiten. Die advisering is in essentie als ‘het voortraject van de gratieprocedure’ te beschouwen.6.

De Hoge Raad heeft in zijn uitspraak van 19 december 2017 overwogen dat hiermee voor de veroordeelde in voldoende mate inzicht wordt gegeven in de objectieve criteria die worden aangelegd bij de herbeoordeling van zijn levenslange gevangenisstraf. De Hoge Raad heeft in deze uitspraak geconcludeerd dat het Nederlandse recht met de invoering van het Besluit ACL voorziet in een herbeoordelingsstelsel voor de levenslange gevangenisstraf, dat verenigbaar is met artikel 3 EVRM.7.

Volgens [eiser] betekent dit algemene oordeel van de Hoge Raad over het Besluit ACL – dat hij op zichzelf niet bestrijdt – niet dat in elk individueel geval ook is voldaan aan de eisen die artikel 3 EVRM stelt. Artikel 3 EVRM vereist namelijk dat er een reëel – dat wil zeggen niet alleen theoretisch, maar ook feitelijk – vooruitzicht op vrijlating moet zijn.

Volgens [eiser] is daarvan in zijn geval geen sprake. [eiser] voert daartoe, naast andere argumenten, de volgende twee kernargumenten aan.

Allereerst stelt [eiser] dat het advies en het latere besluit van de Minister niet zorgvuldig zijn voorbereid en tot stand zijn gekomen. [eiser] heeft geen beschikking gekregen over relevante documenten waarop het Adviescollege het advies mede heeft gebaseerd, zoals het slachtoffer- en nabestaandenonderzoek van Slachtofferhulp en de gespreksverslagen van de hoorzittingen van de slachtoffers en nabestaanden en de deskundigen. [eiser] en/of zijn advocaat mocht(en) ook niet aanwezig zijn bij die hoorzittingen. Daardoor is voor [eiser] niet bekend wat op de hoorzittingen over hem is gezegd en is hem ook de mogelijkheid ontnomen om eventuele onjuistheden te bestrijden en zijn visie te geven. [eiser] weet tot op de dag van vandaag niet welke deskundigen het Adviescollege precies heeft gehoord en wat het Adviescollege daarmee heeft gedaan. Ook heeft [eiser] pas na de beslissing van de Minister het advies gezien. Hij heeft, ondanks zijn verzoek, geen beschikking gekregen over een conceptadvies en heeft dus ook niet de mogelijkheid gehad om op- of aanmerkingen te plaatsen bij het conceptadvies. Hierdoor heeft [eiser] , zo stelt hij, geen eerlijke mogelijkheid gehad om invloed uit te oefenen op het uiteindelijke advies en de latere besluitvorming.

Daarnaast wijst [eiser] erop dat in het advies van het Adviescollege voor de invulling van de criteria ‘recidiverisico’ en ‘delictgevaarlijkheid’ zwaar weegt dat [eiser] geen inzicht wil geven in de delicten waarvoor hij is veroordeeld. [eiser] ontkent echter dat hij met zes van de zeven levensdelicten iets te maken heeft. Door de eis te stellen dat [eiser] moet praten over de delicten waarvoor hij is veroordeeld, wordt voorbij gegaan aan het feit dat [eiser] zich op het standpunt stelt dat hij geen inzicht kan verschaffen in zijn beleving van delicten die hij ontkent te hebben gepleegd. Het is dus niet zo dat [eiser] niet wil spreken over de delicten. Dat betekent dat [eiser] , zolang de criteria recidiverisico en delictgevaarlijkheid op deze manier door het Adviescollege worden toegepast, feitelijk geen reëel uitzicht op herbeoordeling van zijn levenslange gevangenisstraf heeft, aldus [eiser] .

De voorzieningenrechter zal hierna eerst ingaan op de onder 4.12.1 omschreven klachten van [eiser] over de procedure en de totstandkoming van het advies.

Hoewel het EHRM geen specifieke procedure voor de herbeoordeling (door bestuur of rechter) voorschrijft, geldt wel de algemene eis dat de herbeoordeling met voldoende procedurele waarborgen is omgeven.8.In het systeem van het Besluit ACL komt veel waarde toe aan het advies van het Adviescollege, dat de basis vormt voor het besluit om de levenslanggestrafte wel of niet toe te laten tot re-integratieactiviteiten. Tussen partijen is niet in geschil dat dit advies op een zorgvuldige wijze moet worden voorbereid en tot stand moet worden gebracht. Naar het voorlopig oordeel van de voorzieningenrechter brengt dat mee dat voldoende transparant moet zijn over welke informatie het Adviescollege beschikt en op basis van welke informatie het Adviescollege tot zijn advies komt. Daarnaast vraagt een zorgvuldige procedure dat de levenslanggestrafte – ter waarborging van het beginsel van hoor en wederhoor – voldoende gelegenheid krijgt om op alle relevante informatie te reageren en zijn standpunt kenbaar te maken.

Partijen nemen terecht tot uitgangspunt dat bij de invulling van dit een en ander wel rekening moet worden gehouden met de gerechtvaardigde (privacy)belangen van derde-betrokkenen in de beoordelingsprocedure, zoals de slachtoffers en nabestaanden. De advocaten van [eiser] hebben op de mondelinge behandeling verklaard dat [eiser] wat dat betreft kan begrijpen dat hij en zijn advocaat ter bescherming van de (privacy)belangen van de slachtoffers en nabestaanden niet worden toegelaten tot de hoorzitting waarbij zij worden gehoord, omdat zij zich dan mogelijk minder vrij voelen om over henzelf en de impact van het delict te praten. Daarover zijn partijen het dus eens. De voorzieningenrechter is met de Staat van oordeel dat het vanwege de bescherming van diezelfde (privacy)belangen van de slachtoffers en nabestaanden eveneens gerechtvaardigd is dat [eiser] ook niet de beschikking krijgt over het schriftelijke rapport van slachtofferhulp. Daarbij weegt mee dat [eiser] feitelijk geen belang heeft bij het verkrijgen van een afschrift van het rapport van slachtofferhulp, omdat daarin slechts wordt beschreven welke impact het delict thans nog op de nabestaanden heeft. Over deze (subjectieve) beleving van de nabestaanden kan door [eiser] geen inhoudelijke discussie worden gevoerd. Bovendien is onweersproken gebleven dat het Adviescollege [eiser] op zijn hoorzitting geconfronteerd heeft met de impact van zijn daden op slachtoffers en nabestaanden. Ook heeft het Adviescollege in zijn advies uiteengezet wat de beleving van slachtoffers en nabestaanden thans is en hoe het Adviescollege die beleving meeweegt in zijn advies. Tegen de inhoud van het advies op dit punt heeft [eiser] , indien gewenst, bovendien nog bezwaren naar voren kunnen brengen in dit kort geding. Los van het feit dat hij geen inhoudelijke bezwaren heeft aangevoerd tegen dit deel van het advies, staat vast dat daarmee de rechten van [eiser] , ook zonder verstrekking van de rapportage van slachtofferhulp, voldoende zijn geborgd.

De voorzieningenrechter volgt [eiser] evenmin in zijn stelling dat aan [eiser] een concept van het advies had moeten worden verstrekt, zodat hij daar nog opmerkingen bij kon plaatsen of de Minister had kunnen informeren over onjuistheden. Daargelaten dat niet is gebleken dat er een regeling bestaat die de Staat daartoe verplicht, staat vast dat het advies goeddeels is gebaseerd op onderliggende informatie waarover [eiser] wel heeft kunnen beschikken, te weten het Reclasseringsrapport en het PCB rapport. [eiser] heeft zelf toestemming gegeven deze rapporten aan het Adviescollege ter beschikking te stellen.

Het staat vast staat dat [eiser] ook geen verslagen van de hoorzittingen van deskundigen heeft gekregen, alhoewel hij daarom heeft verzocht. De voorzieningenrechter volgt [eiser] wel in zijn bezwaren daartegen, althans voor zover het gaat om het niet verstrekken van de gespreksverslagen van die hoorzittingen. Daartoe is het volgende van belang.

Uit het Besluit ACL volgt dat het Adviescollege kan besluiten om deskundigen te horen, als dit nodig is voor een zorgvuldige voorbereiding en totstandkoming van het advies. Op die hoorzittingen kan dus mogelijk aanvullende informatie naar voren komen die van belang kan zijn voor het advies van het Adviescollege over de verschillende criteria voor het toelaten tot re-integratie (recidive, delictgevaarlijkheid en gedrag en ontwikkeling tijdens detentie). [eiser] stelt terecht dat het voor een zorgvuldige totstandkoming van het advies van belang is dat [eiser] voldoende gelegenheid krijgt om tijdens zijn eigen hoorzitting op die informatie te reageren en eventuele onjuistheden te benoemen. Tussen partijen is niet in geschil dat in de huidige werkwijze van het Adviescollege (op 2 april 2019 aangeboden ter goedkeuring aan de Minister) is voorzien dat van alle hoorzittingen verslagen worden opgesteld.9.Evenals [eiser] , ziet de voorzieningenrechter niet in waarom ook in het geval van [eiser] niet verslagen van de hoorzittingen van de deskundigen hadden kunnen worden opgesteld en waarom die verslagen niet aan [eiser] ter beschikking hadden kunnen worden gesteld, zoals [eiser] ook de eerdere conceptrapporten van het PBC en de Reclassering heeft kunnen inzien. De Staat heeft naar oordeel van de voorzieningenrechter niet deugdelijk kunnen toelichten welk gerechtvaardigd belang aan het verstrekken van die verslagen aan [eiser] in de weg staat. De Staat heeft alleen aangevoerd dat de regelgeving daartoe niet verplicht en dat dit ook niet gebeurt in de vergelijkbare procedure Verlofregeling TBS, waarop de werkwijze kennelijk is gebaseerd. Die motivering is naar oordeel van de voorzieningenrechter echter niet voldoende. Eveneens is onvoldoende dat [eiser] als laatste wordt gehoord en dat het Adviescollege op die zitting relevante verklaringen van de hoorzittingen aan [eiser] kan voorhouden. Zonder dragende reden, die de Staat als gezegd niet heeft gegeven, valt niet in te zien waarom [eiser] en zijn advocaat, vanuit het oogpunt van transparantie en wederhoor, niet ook over de verslagen van de hoorzittingen van de deskundigen zouden kunnen beschikken. Dat in het uiteindelijke advies samenvattingen zijn opgenomen van de vergaarde informatie maakt dat niet anders, nu voor [eiser] zonder de onderliggende verslagen niet valt na te gaan of de informatie adequaat is samengevat.

Het feit dat de Hoge Raad in zijn arrest van 19 december 2017 de procedure van het Besluit ACL heeft getoetst en akkoord heeft bevonden, maakt niet dat daarmee vast staat dat afgifte van gesprekverslagen van deskundigen standaard achterwege kan blijven. In het Besluit ACL wordt de procedure rondom de hoorzittingen immers niet nader uitgewerkt. Die werkwijze is pas later, op 2 april 2019, uitgewerkt in een reglement van het Adviescollege. Daarbij is toen juist vastgesteld dat van elke hoorzitting een verslag moet worden gemaakt. Uit de uitspraak van de Hoge Raad kan dan ook zeker niet worden afgeleid dat de Hoge Raad zich over dit specifieke punt betreffende het al dan niet verstrekken van schriftelijke verslagen van hoorzittingen van deskundigen in de door de Staat bepleite zin heeft uitgelaten.

Dat [eiser] op zichzelf genomen dus een punt heeft als het gaat om het niet willen verstrekken van verslagen van de hoorzittingen van de deskundigen, leidt in dit geval echter niet tot de conclusie dat het advies en de daaropvolgende beslissing van de Minister niet in stand kunnen blijven omdat gehandeld is in strijd met artikel 3 EVRM. Daarbij is van belang dat uit het advies volgt dat het verhandelde op de hoorzittingen van de deskundigen niet van beslissende invloed is geweest op het negatieve advies. Uit het advies blijkt namelijk duidelijk dat het Adviescollege eerst en vooral negatief heeft geadviseerd, omdat uit de schriftelijke rapporten van het PBC en de Reclassering (die [eiser] allebei in concept heeft kunnen inzien en van commentaar heeft kunnen voorzien), volgt dat [eiser] het onderzoek bij het PBC voortijdig tegen de wens van de onderzoekers heeft beëindigd, waardoor veel voor het onderzoek relevante onderwerpen onderbelicht zijn gebleven. Omdat belangrijke referenten niet hebben meegewerkt, kon het systeem en het sociale netwerk van [eiser] niet in kaart worden gebracht. Daarnaast wilde [eiser] niet of nauwelijks inzicht geven in onderwerpen zoals zijn levensloop, zelfbeeld, huidige contacten met zijn familie, scholing, werkervaring en zijn toekomstplannen. Door de beperkingen in het onderzoek hebben de onderzoekers van het PBC geen duidelijkheid kunnen verschaffen over de aan- of afwezigheid van een persoonlijkheidsstoornis en hebben zij geen goede klinische risicotaxatie kunnen maken. Om vergelijkbare redenen heeft de Reclassering geen inschatting kunnen maken van het recidiverisico en de kans op letselschade en onttrekking aan voorwaarden. [eiser] wilde met de Reclassering niet spreken over een mogelijke dagbesteding, een mogelijk verlofadres en bij wie hij zijn verlof zou willen doorbrengen. Ook wilde [eiser] niet meewerken aan een referentenonderzoek, omdat hij naar zijn zeggen zijn omgeving niet onnodig wilde belasten. Het is de Reclassering hierdoor niet duidelijk geworden in welke mate personen uit het netwerk van [eiser] steunend zijn of juist een risico met zich brengen.

Uit het advies volgt dat [eiser] alleen al op grond van de door zijn eigen houding ontbrekende informatie bij het PBC en de Reclassering niet tot de re-integratiefase is toegelaten. Het adviescollege schrijft dat ook met zoveel woorden: (‘Wel stelt het Adviescollege dat duidelijkheid over het al dan niet bestaan van psychopathologie (bijvoorbeeld een persoonlijkheidsstoornis), de criminogene en beschermende factoren, het familiesysteem en het sociale netwerk en het beschikken over een adequate beschrijving van de persoonlijkheidspathologie minimale vereisten zijn om de start van re-integratieactiviteiten te overwegen.’). Het is onder de gegeven omstandigheden dan ook alleszins begrijpelijk dat [eiser] niet voor toelating tot de re-integratiefase in aanmerking komt, nu het als gevolg van zijn eigen terughoudende opstelling voor de deskundigen niet mogelijk is om een gefundeerde uitspraak te doen over de aanwezigheid of afwezigheid van een recidiverisico. Dit is te meer begrijpelijk, omdat uit het arrest van het Hof volgt dat het Hof destijds juist een ernstig gevaar voor recidive heeft genoemd als een belangrijke reden om een levenslange gevangenisstraf aan [eiser] op te leggen. Overigens lijkt [eiser] inmiddels ook zelf tot een ander inzicht te zijn gekomen, aangezien hij op de mondelinge behandeling heeft verklaard dat hij er nu anders instaat en begrijpt dat hij de volgende keer wel toestemming moet geven om een referentenonderzoek uit te voeren, omdat hij anders geen stap verder komt.

Gelet op het bovenstaande kan het verwijt van [eiser] dat het Adviescollege hem ten onrechte aanrekent dat hij niet wil praten over de zes delicten die hij ontkent, verder onbesproken blijven. Uit het advies volgt weliswaar dat het Adviescollege dit wel in nadelige zin heeft meegewogen, maar daaruit blijkt tevens dat dit op zichzelf niet beslissend is geweest voor het negatieve advies. Uit het advies volgt immers onmiskenbaar dat het Adviescollege ook los hiervan negatief zou hebben geadviseerd, alleen al vanwege de weigerachtige opstelling van [eiser] bij het milieuonderzoek en het onderzoek van de Reclassering, waardoor het onmogelijk is gebleken het recidiverisico deugdelijk in te schatten. De voorzieningenrechter merkt daarnaast – ten overvloede – op dat [eiser] eraan voorbij gaat dat hij tegenover de PBC-onderzoekers en het Adviescollege ook nauwelijks inzicht heeft willen verschaffen in zijn beleving ten aanzien van het delict dat hij wel heeft bekend (de zaak [A] ). De voorzieningenrechter is bovendien van oordeel dat de beknopte reactie die [eiser] op deze zaak heeft gegeven (en die in het advies is weergegeven), de bij het Adviescollege heersende indruk onderschrijft dat bij [eiser] weinig empathie met het slachtoffer en nabestaanden valt te bespeuren en dat dit vooralsnog weinig vertrouwen geeft in een positieve gedragsverandering in de nabije toekomst. Ook in zoverre kan dus niet worden geoordeeld dat [eiser] uitsluitend vanwege zijn houding ten opzichte van de door hem ontkende delicten, niet tot de re-integratiefase is toegelaten.

[eiser] heeft in dit kort geding tot slot nog als bezwaar naar voren gebracht dat de Minister de herbeoordelingsbeslissing twee maanden te laat heeft genomen. De Staat betwist op zichzelf niet dat de beslissing te laat is genomen. De voorzieningenrechter is evenwel met de Staat van oordeel dat aan die termijnoverschrijding in dit geval geen gevolgen hoeven te worden verbonden. Nog los van de vraag of deze geringe termijnoverschrijding tot een schending van artikel 3 EVRM leidt, geldt dat met het (wel tijdig genomen) advies van het Adviescollege al vaststond dat [eiser] niet voor re-integratieactiviteiten in aanmerking zou komen. De Minister is op grond van artikel 7 lid 1 Besluit ACL immers verplicht dit negatieve advies over te nemen . De overschrijding van de termijn heeft dan ook geen gevolgen gehad voor de uitkomst van de beslissing of het verdere vervolgtraject. [eiser] is door de vertraagde beslissing niet in een rechtens te respecteren belang geschaad.

De voorzieningenrechter komt dan ook tot de slotsom dat de vorderingen van [eiser] moeten worden afgewezen. [eiser] zal als de in het ongelijk gestelde partij worden veroordeeld in de kosten van dit geding, aan de kant van de Staat begroot op € 1.636,- (€ 656,- aan griffierecht en € 980,- aan salaris advocaat).