HvJ EG, 23-03-2006, nr. C-237/04

Artikel 2437 van de Codice civile (Italiaans burgerlijk wetboek) bepaalt:

Artikel 5 van wet nr. 351 van 27 juni 1985 (GURI nr. 166 van 16 juli 1985, blz. 5019; hierna: ‘wet nr. 351/1985’) luidt als volgt:

Artikel 6 van wet nr. 351/1985 bepaalt dat de ‘kosten die voortvloeien uit de toepassing van deze wet ten belope van 80 miljard ITL voor het jaar 1985, 90 miljard ITL voor het jaar 1986 en 100 miljard ITL voor het jaar 1987 worden verrekend door een overeenkomstige vermindering van het krediet dat voor het driejaarlijkse budget 1985–1987 is voorzien in hoofdstuk 9001 van de voorlopige begroting van het ministerie van Financiën voor het boekjaar 1985, door met dit doel gebruik te maken van de reserve ‘Tussenkomst ten gunste van de regio Sardinië in de sector minerale energieën ter vervanging van de sector van het algemene methaniseringsplan’.

Artikel 7, leden 4 en 5, van wet nr. 140 van 11 mei 1999 (GURI nr. 117 van 21 mei 1999, blz. 4; hierna: ‘wet nr. 140/1999’) bepaalt:

Artikel 33 van wet nr. 273 van 12 december 2002 (gewoon supplement bij GURI nr. 293 van 14 december 2002; hierna: ‘wet nr. 273/2002’) luidt als volgt:

De in artikel 5 van wet nr. 351/1985 bedoelde vennootschap werd opgericht onder de naam Sotacarbo. De drie aandeelhouders waren twee openbare ondernemingen (Ente nazionale idrocarburi; hierna ‘ENI’, en Ente nazionale per l'energia elettrica; hierna: ‘ENEL’) en een openbaar lichaam (Comitato nazionale per la ricerca e lo sviluppo dell'energia nucleare e delle energie alternative; hierna: ‘ENEA’). Zoals blijkt uit artikel 6 van deze wet, werd de oprichting van Sotacarbo door de staat gefinancierd.

In 1987 heeft ENI aan Sotacarbo 12 708 900 033 ITL betaald als kapitaalinbreng met het oog op de oprichting van een onderzoekscentrum voor steenkool op Sardinië.

In 1992 zijn ENI en ENEL geprivatiseerd en omgevormd tot naamloze vennootschappen. ENI, die niet langer belang erin stelde haar participatie in Sotacarbo te handhaven, heeft die participatie overgedragen aan haar dochteronderneming Enirisorse. Die heeft overeenkomstig artikel 7, lid 4, van wet nr. 140/1999 gebruik gemaakt van haar mogelijkheid om uit Sotacarbo te treden en heeft een bedrag betaald dat overeenkwam met het nog niet volgestorte deel van haar participatie. Tezelfdertijd heeft zij Sotacarbo verzocht om terugbetaling van haar aandelen in verhouding tot het vermogen van de vennootschap.

Sotacarbo heeft aan dit verzoek geen gevolg gegeven en heeft Enirisorse op 12 maart 2001 meegedeeld dat op de buitengewone vergadering van 12 februari van dat jaar was besloten de aandelen van Enirisorse zonder terugbetaling van de tegenwaarde ervan te vernietigen.

Enirisorse heeft een vordering ingesteld bij het Tribunale di Cagliari om terugbetaling te verkrijgen van de waarde van de betrokken aandelen. Ter ondersteuning van haar vordering heeft zij betoogd dat zij op grond van artikel 7, lid 4, van wet nr. 140/1999 het recht had om uit Sotacarbo te treden, en dat deze laatste krachtens artikel 2437 van de Codice civile ertoe gehouden was haar de waarde van de betrokken aandelen terug te betalen.

De inwerkingtreding van wet nr. 273/2002, die was vastgesteld na de instelling van de vordering door Enirisorse, meer in het bijzonder artikel 33 ervan, was voor Enirisorse aanleiding om het Tribunale te vragen zich tot het Hof te wenden om onder meer te vernemen of een maatregel als die van artikel 33 van deze wet een steunmaatregel van de staat in de zin van artikel 87 EG vormt.

Aangezien het van oordeel is dat Sotacarbo op grond van artikel 33 van wet nr. 273/2002 een subsidie is toegekend die moet worden getoetst aan de bepalingen van het EG-Verdrag inzake staatssteun, en het twijfelt aan de verenigbaarheid van dit artikel met het beginsel van gelijke behandeling in een ‘markteconomie’, heeft het Tribunale di Cagliari besloten de behandeling van de zaak te schorsen en het Hof de volgende prejudiciële vragen te stellen:

Om te beginnen moet eraan worden herinnerd dat de aldus geherformuleerde vraag enkel betrekking heeft op de uitlegging van artikel 87, lid 1, EG. Er moet dan ook worden onderzocht of de voorwaarden voor toepassing van deze bepaling zijn vervuld.

In de eerste plaats moet worden nagegaan of Sotacarbo een onderneming is in de zin van deze bepaling.

Dienaangaande omvat volgens vaste rechtspraak het begrip ‘onderneming’ in de context van het mededingingsrecht elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht haar rechtsvorm en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (zie onder meer arresten van 23 april 1991, Höfner en Elser, C‑41/90, Jurispr. blz. I‑1979, punt 21; 21 september 1999, Albany, C‑67/96, Jurispr. blz. I‑5751, punt 77; 12 september 2000, Pavlov e.a., C‑180/98–C‑184/98, Jurispr. blz. I‑6451, punt 74, en 10 januari 2006, Cassa di Risparmio di Firenze e.a., C‑222/04, nog niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 107).

Onder een economische activiteit wordt verstaan iedere activiteit bestaande in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt (arresten van 16 juni 1987, Commissie/Italië, 118/85, Jurispr. blz. 2599, punt 7, en 18 juni 1998, Commissie/Italië, C‑35/96, Jurispr. blz. I‑3851, punt 36; arresten Pavlov e.a., reeds aangehaald, punt 75, en Cassa di Risparmio di Firenze e.a., reeds aangehaald, punt 108).

Hoewel de definitieve beoordeling dienaangaande aan de nationale rechter is, moet in casu worden vastgesteld dat uit verschillende stukken van het dossier waarover het Hof beschikt, blijkt dat de activiteit van Sotacarbo van economische aard kan zijn.

Zoals de advocaat-generaal in punt 25 van zijn conclusie opmerkt, heeft Sotacarbo immers onder meer als taak nieuwe technologieën voor het gebruik van steenkool te ontwikkelen en gespecialiseerde steun te verlenen aan administraties, openbare lichamen en ondernemingen die geïnteresseerd zijn in de ontwikkeling van deze technologieën. Het zijn evenwel juist deze soort activiteiten die in het algemeen de economische activiteit van een onderneming vormen. Overigens wordt niet betwist dat Sotacarbo een winstoogmerk nastreeft.

Zoals de advocaat-generaal in punt 25 van zijn conclusie opmerkt, heeft Sotacarbo immers onder meer als taak nieuwe technologieën voor het gebruik van steenkool te ontwikkelen en gespecialiseerde steun te verlenen aan administraties, openbare lichamen en ondernemingen die geïnteresseerd zijn in de ontwikkeling van deze technologieën. Het zijn evenwel juist deze soort activiteiten die in het algemeen de economische activiteit van een onderneming vormen. Overigens wordt niet betwist dat Sotacarbo een winstoogmerk nastreeft.

Enerzijds volgt namelijk uit vaste rechtspraak dat de financieringswijze niet van belang is om vast te stellen of een eenheid een economische activiteit uitoefent (zie punt 28 van onderhavig arrest).

Anderzijds heeft het Hof reeds geoordeeld dat het feit dat een eenheid is belast met bepaalde taken van algemeen belang geen beletsel is om de betrokken activiteiten als economische activiteiten te beschouwen (zie in die zin arrest van 25 oktober 2001, Ambulanz Glöckner, C‑475/99, Jurispr. blz. I‑8089, punt 21).

Hieruit volgt dat het feit dat Sotacarbo is opgericht om bepaalde onderzoeksactiviteiten te verrichten dienaangaande niet doorslaggevend is, in tegenstelling tot wat deze beweert.

In deze omstandigheden kan dus niet worden uitgesloten dat Sotacarbo een economische activiteit uitoefent, en bijgevolg kan zij worden gekwalificeerd als onderneming in de zin van artikel 87, lid 1, EG.

In de tweede plaats moeten de verschillende constitutieve onderdelen van het in deze bepaling neergelegde begrip staatssteun worden onderzocht.

Het Hof heeft namelijk herhaaldelijk geoordeeld dat de kwalificatie als staatssteun vereist dat aan alle in artikel 87, lid 1, EG bedoelde voorwaarden is voldaan (zie arresten van 21 maart 1990, België/Commissie, ‘Tubemeuse’, C‑142/87, Jurispr. blz. I‑959, punt 25; 14 september 1994, Spanje/Commissie, C‑278/92—C‑280/92, Jurispr. blz. I‑4103, punt 20; 16 mei 2002, Frankrijk/Commissie, C‑482/99, Jurispr. blz. I‑4397, punt 68, en 24 juli 2003, Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, C‑280/00, Jurispr. blz. I‑7747, punt 74).

Aldus moet het in de eerste plaats gaan om een maatregel van de staat of met staatsmiddelen bekostigd. In de tweede plaats moet deze maatregel het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. In de derde plaats moet de maatregel de begunstigde een voordeel verschaffen. In de vierde plaats moet hij de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen (zie arrest Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, reeds aangehaald, punt 75, en arrest van 3 maart 2005, Heiser, C‑172/03, Jurispr. blz. I‑1627, punt 27).

Aangezien de opmerkingen van partijen in hoofdzaak betrekking hebben op de derde voorwaarde, dient deze in casu als eerste te worden onderzocht.

Terwijl aldus verzoekster in het hoofdgeding betoogt dat artikel 33 van wet nr. 273/2002 Sotacarbo tot voordeel strekt in de zin van artikel 87, lid 1, EG, meent deze, hierin ondersteund door de Commissie, dat dit niet het geval is.

Dienaangaande zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak het begrip steun niet alleen positieve prestaties omvat, maar ook maatregelen die, in verschillende vormen, de lasten verlichten die normaliter op het budget van een onderneming drukken en daardoor — zonder subsidies in de strikte zin van het woord te zijn — van gelijke aard zijn en tot identieke gevolgen leiden (zie onder meer arrest van 8 november 2001, Adria-Wien Pipeline en Wietersdorf & Peggauer Zementwerke, C‑143/99, Jurispr. blz. I‑8365, punt 38, en arrest Heiser, reeds aangehaald, punt 36)

In casu moet worden vastgesteld dat de wetten nrs. 140/1999 en 273/2002, die, zoals de advocaat-generaal in punt 32 van zijn conclusie opmerkt, niet los van elkaar mogen worden gezien, een regeling invoeren die afwijkt van de gemeenrechtelijke bepalingen inzake het recht van uittreding van aandeelhouders uit een naamloze vennootschap, dat met name voortvloeit uit artikel 2437 van de Codice civile. Volgens deze hebben immers enkel aandeelhouders die het niet eens zijn met de besluiten betreffende de wijziging van het doel of de rechtsvorm van de vennootschap, of de verplaatsing van de maatschappelijke zetel naar het buitenland, een recht op uittreding,

Derhalve kent wet nr. 140/1999 de aandeelhouders van Sotacarbo een uitzonderlijke bevoegdheid tot uittreding toe op voorwaarde van volstorting van de aandelen, waarvoor zij niet in aanmerking waren gekomen wanneer deze wet niet was vastgesteld, aangezien de toepassingsvoorwaarden van artikel 2437 van de Codice civile in casu niet waren vervuld.

Bovendien sluit artikel 33 van wet nr. 273/2002 de terugbetaling aan de aandeelhouders enkel uit voorzover zij gebruik maken van deze van het gemeen recht afwijkende bevoegdheid.

Die bevoegdheid kan evenwel niet als een voordeel voor Sotacarbo in de zin van artikel 87, lid 1, EG worden beschouwd.

Zoals de Commissie terecht opmerkt, kent de nationale regeling die in het hoofdgeding aan de orde is, namelijk noch een voordeel toe aan de aandeelhouders, die uitzonderlijkerwijs uit Sotacarbo kunnen treden zonder de terugbetaling van hun aandelen te ontvangen, noch aan voormelde onderneming, aangezien de aandeelhouders de mogelijkheid hebben, maar niet verplicht zijn uit de vennootschap te treden, ook al is niet voldaan aan de ter zake door het gemeen recht vastgestelde voorwaarden.

Hieruit volgt dat wet nr. 273/2002 enkel voorkomt dat op het budget van Sotacarbo een last drukt die zich in een normale situatie niet zou hebben voorgedaan. Bijgevolg beperkt deze wet zich ertoe de uitzonderlijke uittredingsbevoegdheid te regelen die de aandeelhouders van deze vennootschap door wet nr. 140/1999 wordt toegekend, zonder een last te willen verlichten die Sotacarbo normalerwijze had moeten dragen.

Hieraan moet worden toegevoegd dat indien artikel 33 van wet nr. 273/2002 het recht op terugbetaling eveneens had uitgesloten voor het geval van uittreding onder de voorwaarden van artikel 2437 van de Codice civile, die bepaling een voordeel in de zin van artikel 87, lid 1, EG had kunnen vormen. Uit het aan het Hof overgelegde dossier blijkt evenwel niet dat dit het geval is.

Aangezien de voorwaarden van artikel 87, lid 1, EG cumulatief zijn (zie punt 38 van onderhavig arrest), behoeft niet meer te worden onderzocht of aan de overige onderdelen van het begrip staatssteun in casu wordt voldaan.

Op de eerste vraag moet dan ook worden geantwoord dat een nationale regeling als die welke in het hoofdgeding aan de orde is, die de vennoten van een door de staat gecontroleerde vennootschap een van het gemeen recht afwijkende bevoegdheid toekent om uit deze vennootschap te treden op voorwaarde dat zij afzien van alle rechten op het vennootschapsvermogen, niet als staatssteun in de zin van artikel 87 EG kan worden aangemerkt.

Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.

Het Hof van Justitie (Tweede kamer) verklaart voor recht:

ondertekeningen