IV.3.2.4 Grondslag III: gezag van de (uitkomst van de) procedure

Een derde argument tegen voorbarige bejegening als schuldige is de mogelijke beschadiging van het gezag van de procedure en het daaruit voortkomen de schuldoordeel.1 Dit argument beschermt anders dan de vorige twee niet de doelstellingen of functies van de procedure, maar de procedure zelf. Gezag, te definiëren als het gevoel dat men2 aan oordelen van de gezagsdrager behoort te gehoorzamen, vereist macht.3 Uitsluitend op macht gebaseerd gezag is evenwel kwetsbaar, zodat voor stabiel gezag een zekere vrijwillige bereidheid van groot belang is.4 Aan die bereidwilligheid kunnen diverse factoren bijdragen, zoals aanzien, waardering, vertrouwen, overtuigingskracht, eigenbelang, rituelen, gewoonte en traditie. Ook het nauwgezet volgen van een breed gedragen en vooraf vastgelegde procedure kan zo’n factor zijn.5

In hoeverre gedragingen en uitlatingen van derden over lopende of afgeronde strafzaken dat gezag beïnvloeden, is enigszins speculatief. Wel kan worden geconstateerd dat dit gezagsargument aan meer rechtsregels ten grondslag ligt. Artikel 10 lid 2 EVRM staat uitdrukkelijk toe de vrijheid van meningsuiting te beperken “for maintaining the authority [...] of the judiciary”. Staten gebruiken die beperkingsclausule onder meer om tegen minachting van de rechter te kunnen optreden.6 Het gezag van de rechtspraak is daarnaast één van de grondslagen voor het ne bis in idem-beginsel.7 Het vormde – in spiegelbeeld – tevens lange tijd een belangrijk argument tegen rechtsmiddelen.8

Dat men het effect van rechtsmiddelen op het rechterlijk gezag tegenwoordig positiever waardeert, heeft alles te maken met het karakter van rechtsmiddelen.9 De ‘kritiek’ die de rechter van een hogere rechter te verduren krijgt, is geïnstitutionaliseerd en berust op een door hogere en lagere rechter gedeeld referentiekader. Rechtsmiddelen laten zich begrijpen als een onderdeel van de procedure zelf dat bijdraagt aan kwaliteitsverbetering. Daarbij komt dat berechting in meerdere instanties bij de rechtstreeks bij de zaak betrokkenen doorgaans vermoedelijk juist het gevoel zal wekken dat zij serieus worden genomen.

Waar ‘derden’ zich over lopende strafzaken uitlaten, ligt dit anders. Om die ‘kritiek’ is doorgaans door de procesdeelnemers niet verzocht. Zij komt tevens dikwijls voort uit een verschil in referentiekader en is moeilijk op te vatten als onderdeel van de procedure. Dat betekent niet dat iedere kritiek op de rechter uit den boze is.10 De onschuldpresumptie verzet zich dan ook niet tegen kritiek op de rechter in het algemeen en behelst ook geen algemene sub judice-regel die alle uitlatingen over lopende rechtszaken verbiedt.11 Zoals het de rechter echter niet past bij gebrek aan wetgeving op een bepaald terrein in zijn uitspraken zelf een wetboek op te stellen, ligt het voor de hand dat anderen terughoudendheid betrachten waar de rechter zich bij uitstek geschikt en bevoegd weet. Het vermoeden van onschuld verzet zich louter tegen uitlatingen en handelingen die de verdachte ongeclausuleerd neerzetten als schuldige. Dergelijke uitlatingen en handelingen zullen niet vaak aan de kwaliteit of het gezag van de rechterlijke macht bijdragen. Andere autoriteiten beschikken niet over dezelfde informatie als de rechter, hebben niet hetzelfde onderzoek gedaan, betrekken geen andere belangen dan de waarheidsvinding in hun oordeel en hebben geen verantwoordelijkheid om het risico op onterechte veroordelingen tot een minimum te beperken. Bejegening als schuldige miskent dan ook al gauw de complexiteit van de strafrechtelijke waarheidsvinding en de kunde en bevoegdheid van de rechter om daarmee in de procedure op een afgewogen manier om te gaan.

In het bijzonder waar een strafzaak ten einde is gekomen, is het van zwaarwegend belang dat die einduitspraak breed wordt geaccepteerd. Zouden anderen vervolgens die uitkomst onbeperkt mogen herbeoordelen en/of hun eigen oordeel daarvoor in de plaats mogen stellen, dan worden de procedure en de daaruit voortvloeiende einduitspraak in feite irrelevant.12 Dat ontmantelt het gezag van gewijsde en het adagium lites finiri oportet. Niet alleen het gezag, maar ook de macht van de rechter komt in die gevallen in de verdrukking. In het bijzonder de bejegening als schuldige van iemand waarvan een rechter de schuld niet positief heeft kunnen vaststellen, tast die waarden in potentie aan.