4.3.2 Voorlopers van de stichting; inhoud van het doel

In paragraaf 3.2.2 werd opgemerkt dat “klassieke doelvermogens” zonder rechtspersoonlijkheid uit het Romeinse recht in zekere zin gezien kunnen worden als de voorlopers van de stichting. Zij hebben kenmerken die overeenkomen met de kenmerken van de huidige stichting.1 Het Romeinse recht kende verschillende (vermogensbeheer)constructies waarbij een fiduciant vermogen (tijdelijk) ten titel van beheer overdroeg aan een persoon die men vertrouwde (de fiduciarius), bijvoorbeeld vanwege een tijdelijk verblijf in het buitenland of vanwege een bepaalde bestemming van het vermogen die de fiduciarius geacht werd te realiseren bij het overlijden van de fiduciant.2 In dit verband wordt ook wel gesproken over fiduciaire vermogensoverdracht. Deze rechtsfiguur duidt er op dat oorspronkelijk de fiduciarius slechts op grond van fides, dat wil zeggen: vertrouwen, zonder dat daaraan een juridische sanctie was verbonden, gehouden was de verplichtingen die de overdrager hem had opgelegd na te komen. Vanuit de historische doelvermogens heeft zich niet alleen de stichting ontwikkeld maar ook de Anglo-Amerikaanse rechtsfiguur van de trust (waarin eveneens het woord “vertrouwen” doorklinkt).3 Bij de juridische constructies van de historische doelvermogens stond het duurzaam beheren van vermogen of van bepaalde zaken dus voorop. Ook tegenwoordig zijn er nog veel stichtingen die (fiduciair) vermogensbeheer als voornaamste doel hebben. Te denken valt aan pensioenfondsen maar ook aan stichtingen (administratiekantoren) die aandelen beheren tegen uitgifte van certificaten.

Een bepaald soort doelvermogens, de piae causae of liefdadigheidsinstellingen, had een algemeen charitatief (“vroom”) doel, zoals armenzorg of ziekenzorg.4 Het doel zou ook, in vergelijking met de hiervoor genoemde historische of klassieke doelvermogens, meer abstract genoemd kunnen worden, omdat vermogen beheerd en gebruikt werd ten behoeve van een generiek aangeduide groep personen, zoals de armen of de zieken. Uit juridische literatuur blijkt dat al voor de inwerkingtreding van de WS 1956 niet alleen stichtingen met vrome doelen, maar ook stichtingen met wetenschappelijke en culturele doeleinden algemeen werden geaccepteerd.5

Van der Grinten schreef in 1943 dat het gebruik van de stichting aan het begin van de twintigste eeuw aanvankelijk nog beperkt was:

Van der Grinten constateerde dat de Nederlandse stichting zich wat betreft de uiteenlopende werkterreinen die zij kan hebben in vergelijking tot stichtingen in andere landen afwijkend ontwikkelde: “overal elders heeft de stichting een ideëel doel; is zij werkzaam ten algemeenen nutte”.7

Polak merkte in 1956 over “oude stichtingen” op dat:

Polak vervolgt:

Ook Duynstee merkt op dat na de eerste wereldoorlog de rechtsfiguur van de stichting benut werd voor uiteenlopende doeleinden.8 In de praktijk werd de stichting, die aanvankelijk nog niet wettelijk geregeld was, volgens hem “hoe langer hoe meer gebruikt als eenvoudig middel tot het institutionaliseren van enig belang”. Ook de overheid ging gebruik maken van de stichting in de uitoefening van haar overheidstaak.9 Stichtingen werden voorts bijvoorbeeld gebruikt als in- en verkoopbureaus, researchstichtingen, bureaus bij kartelovereenkomsten en als houdster van prioriteitsaandelen.10

Niet iedereen was het eens met het brede gebruik van de stichting. Meijers en Scholten verdedigden dat de geëigende doelstellingen van de stichting doelstellingen waren op het gebied van liefdadigheid, wetenschap, onderwijs, godsdienst of kunst en dat de stichting niet breder moest worden ingezet.11

Desalniettemin werden in de WS 1956 – in lijn met de inmiddels ingezette ontwikkeling in de praktijk – de werkzaamheden van de stichting nauwelijks begrensd. Dit betekende niet dat aan het stichtingsdoel geen enkele beperking werd gesteld. Artikel 1 lid 1 schreef voor dat het doel niet mag inhouden het doen van uitkeringen aan oprichters of aan hen die deel uitmaken van haar organen noch ook aan anderen. De stichting mag niet dienen ter duplicering van de persoon van de stichter of van de beheerder van de stichting, evenmin mag zij een middel zijn om vermogen ten nadele van derden af te zonderen, tenzij daardoor een ideëel doel wordt gediend.

Tijdens de behandeling in de Eerste Kamer zei Minister Van Oven, de ambtsopvolger van Minister Donker, dat een stichting gekarakteriseerd kan worden als een organisatie met een onbaatzuchtig doel. De onbaatzuchtigheid is de kern van het begrip “doel van de stichting”, aldus Van Oven.12

Uitkeringen staat de wet wel toe indien zij een “ideële of sociale strekking hebben” (artikel 2:285 lid 3 BW). Aanvankelijk stond in de wettekst slechts “ideëel” maar Minister Donker meende dat in de wettekst ook “sociale doelen” genoemd moesten worden teneinde te voorkomen dat aan “ideële doelen” een te enge uitleg gegeven zou worden. De Minister meende dat dit door sommige auteurs te strikt werd geïnterpreteerd in de zin van ad pias causas.13

Indien het doel strijdig is met het uitkeringsverbod, voldoet de stichting niet aan haar wettelijke omschrijving en kan zij, zoals in paragraaf 4.2.5 al is opgemerkt, ontbonden worden. Bovendien mag het doel van de stichting en mogen de werkzaamheden van de stichting niet in strijd zijn met de openbare orde. Deze regeling omtrent “verboden werkzaamheden” stamt af van de Wet van 1855 tot regeling en beperking van het recht van vereniging en vergadering.14 Aanvankelijk was een dergelijke “verboden stichting” nietig (artikel 2WS 1956), maar tegenwoordig kunnen verboden stichtingen door de rechtbank ontbonden worden op verzoek van het openbaar ministerie. Aangezien de regeling omtrent verboden werkzaamheden voor alle rechtspersonen geldt, is deze tegenwoordig opgenomen in artikel 2:20 BW in het algemeen deel van Boek 2 BW.