HvJ EU, 23-01-2019, nr. C-661/17

Het op 28 juli 1951 te Genève ondertekende Verdrag betreffende de status van vluchtelingen [United Nations Treaty Series, deel 189, blz. 150, nr. 2545 (1954); hierna: ‘Verdrag van Genève’] is in werking getreden op 22 april 1954. Het is aangevuld door het op 31 januari 1967 te New York gesloten Protocol betreffende de status van vluchtelingen (hierna: ‘Protocol van 1967’), dat op zijn beurt in werking is getreden op 4 oktober 1967.

Alle lidstaten zijn partij bij het Verdrag van Genève en bij het Protocol van 1967. Ook de Republiek IJsland, het Vorstendom Liechtenstein, het Koninkrijk Noorwegen en de Zwitserse Bondsstaat zijn partij. De Europese Unie is geen partij bij het Verdrag van Genève en ook niet bij het Protocol van 1967, maar in artikel 78 VWEU en artikel 18 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: ‘Handvest’) is bepaald dat het recht op asiel is gegarandeerd, met name met inachtneming van dat verdrag en dat protocol.

Het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: ‘EVRM’) is een binnen de Raad van Europa gesloten multilaterale internationale overeenkomst die in werking is getreden op 3 september 1953. Alle leden van de Raad van Europa, waarvan alle lidstaten van de Unie deel uitmaken, behoren tot de hoge verdragsluitende partijen.

Artikel 3 EVRM bepaalt dat ‘[n]iemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen’.

Artikel 4 van het Handvest luidt:

In artikel 47, eerste alinea, van het Handvest staat te lezen:

Artikel 52, lid 3, van het Handvest bepaalt:

Vooraf zij eraan herinnerd dat het Verdrag van Amsterdam van 2 oktober 1997 in het EG-Verdrag artikel 63 heeft ingevoegd, waarbij aan de Europese Gemeenschap de bevoegdheid is toegekend om de maatregelen betreffende de invoering van een gemeenschappelijk Europees asielstelsel vast te stellen die de Europese Raad heeft aanbevolen tijdens zijn bijzondere bijeenkomst te Tampere (Finland) op 15 en 16 oktober 1999. Door de vaststelling van deze bepaling kon tussen de lidstaten — met uitzondering van het Koninkrijk Denemarken — de op 15 juni 1990 te Dublin ondertekende Overeenkomst betreffende de vaststelling van de staat die verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat bij een van de lidstaten van de Europese Gemeenschappen wordt ingediend (PB 1997, C 254, blz. 1), worden vervangen door verordening (EG) nr. 343/2003 van de Raad van 18 februari 2003 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek dat door een onderdaan van een derde land bij een van de lidstaten wordt ingediend (PB 2003, L 50, blz. 1), die in werking is getreden op 17 maart 2003. Verordening nr. 343/2003 is vervangen door de op 19 juli 2013 in werking getreden Dublin III-verordening, die is vastgesteld op de grondslag van artikel 78, lid 2, onder e), VWEU.

De overwegingen 1 tot en met 5 van de Dublin III-verordening luiden:

In de overwegingen 13 tot en met 17 van deze verordening staat te lezen:

De overwegingen 19, 32, 39 en 41 van die verordening zijn vervat in de volgende bewoordingen:

Artikel 1 van dezelfde verordening luidt:

In artikel 3 van de Dublin III-verordening staat te lezen:

Artikel 6 van deze verordening, met als opschrift ‘Waarborgen voor minderjarigen’, bepaalt:

Van hoofdstuk III van die verordening maakt artikel 7, leden 1 en 2, deel uit. Daarin staat te lezen:

Artikel 8, lid 1, van dezelfde verordening luidt:

In artikel 11 van de Dublin III-verordening, met als opschrift ‘Gezinsprocedure’, staat te lezen:

Artikel 17 van deze verordening, met als opschrift ‘Discretionaire bepalingen’, is als volgt verwoord:

In artikel 20, lid 3, van die verordening staat te lezen:

Artikel 27, lid 1, van dezelfde verordening luidt:

In artikel 29, leden 1 en 2, van de Dublin III-verordening is bepaald:

Artikel 35, lid 1, van deze verordening luidt:

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat de omstandigheid dat een lidstaat ten aanzien waarvan is bepaald dat hij ‘verantwoordelijk’ is in de zin van die verordening, kennis heeft gegeven van zijn voornemen zich uit de Unie terug te trekken overeenkomstig artikel 50 VEU, met zich meebrengt dat de lidstaat die met het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat is belast, verplicht is om zelf het betreffende verzoek om bescherming te behandelen op grond van de discretionaire bepaling van bovengenoemd artikel 17, lid 1.

In dit verband zij eraan herinnerd dat de kennisgeving door een lidstaat van zijn voornemen zich uit de Unie terug te trekken overeenkomstig artikel 50 VEU niet tot gevolg heeft dat de toepassing van het Unierecht in deze lidstaat wordt opgeschort, zodat het Unierecht ten volle van kracht blijft in die lidstaat tot zijn daadwerkelijke terugtrekking uit de Unie (arrest van 19 september 2018, RO, C-327/18 PPU, EU:C:2018:733, punt 45).

Zoals in punt 10 van het onderhavige arrest is uiteengezet, is de Dublin III-verordening in de plaats gekomen van verordening nr. 343/2003. Wat de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van eerstgenoemde verordening betreft, heeft het Hof reeds gepreciseerd dat de bewoordingen van deze bepaling in essentie overeenkomen met die van de soevereiniteitsclausule van artikel 3, lid 2, van verordening nr. 343/2003, zodat de uitlegging van deze bepaling ook kan worden toegepast op artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening (arrest van 16 februari 2017, C. K. e.a., C-578/16 PPU, EU:C:2017:127, punt 53).

Ingevolge artikel 3, lid 1, van de Dublin III-verordening wordt een verzoek om internationale bescherming door één enkele lidstaat behandeld, namelijk de lidstaat die volgens de in hoofdstuk III van deze verordening genoemde criteria verantwoordelijk is.

In afwijking van dit artikel 3, lid 1, bepaalt artikel 17, lid 1, van die verordening dat elke lidstaat kan besluiten een bij hem ingediend verzoek om internationale bescherming van een derdelander of een staatloze te behandelen, ook al is hij daartoe op grond van die criteria niet verplicht.

Uit de bewoordingen van artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening komt duidelijk naar voren dat deze bepaling facultatief is, aangezien zij het aan elke lidstaat overlaat te besluiten om over te gaan tot de behandeling van een bij hem ingediend verzoek om internationale bescherming, zelfs wanneer hij daartoe niet verplicht is volgens de in die verordening vastgestelde criteria voor het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat. Voor de gebruikmaking van deze bevoegdheid gelden bovendien geen bijzondere voorwaarden (zie in die zin arrest van 30 mei 2013, Halaf, C-528/11, EU:C:2013:342, punt 36). Die bevoegdheid strekt ertoe elke lidstaat de mogelijkheid te bieden om zelfstandig — uit politieke, humanitaire of praktische overwegingen — te besluiten een verzoek om internationale bescherming te behandelen, ook al is hij volgens de criteria van de Dublin III-verordening niet de verantwoordelijke lidstaat (arrest van 4 oktober 2018, Fathi, C-56/17, EU:C:2018:803, punt 53).

Gelet op de omvang van de aldus aan de lidstaten toegekende beoordelingsbevoegdheid is het aan de betrokken lidstaat om uit te maken in welke omstandigheden hij gebruik wenst te maken van de mogelijkheid die wordt geboden door de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening, en om ermee in te stemmen zelf over te gaan tot de behandeling van een verzoek om internationale bescherming waarvoor hij niet verantwoordelijk is op grond van de criteria van die verordening.

Deze constatering strookt overigens met de rechtspraak van het Hof over facultatieve bepalingen, volgens welke deze bepalingen de lidstaten een ruime beoordelingsbevoegdheid toekennen (arrest van 10 december 2013, Abdullahi, C-394/12, EU:C:2013:813, punt 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en voorts met de doelstelling die met artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening wordt nagestreefd, te weten de bescherming van de exclusieve bevoegdheden van de lidstaten bij de uitoefening van het recht om internationale bescherming te verlenen (arrest van 5 juli 2018, X, C-213/17, EU:C:2018:538, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Gelet op een en ander dient op de eerste prejudiciële vraag te worden geantwoord dat artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat de omstandigheid dat een lidstaat ten aanzien waarvan is bepaald dat hij ‘verantwoordelijk’ is in de zin van die verordening, kennis heeft gegeven van zijn voornemen zich uit de Unie terug te trekken overeenkomstig artikel 50 VEU, niet met zich meebrengt dat de lidstaat die met het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat is belast, verplicht is om zelf het betreffende verzoek om bescherming te behandelen op grond van de discretionaire bepaling van bovengenoemd artikel 17, lid 1.

Blijkens de gegevens van het dossier waarover het Hof beschikt, berust de tweede prejudiciële vraag op de premisse dat in Ierland de commissaris voor de vluchtelingen belast is met het bepalen van de lidstaat die verantwoordelijk is op grond van de criteria van de Dublin III-verordening, terwijl de minister van Justitie en Gelijke Kansen zorg draagt voor de toepassing van de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van die verordening.

Derhalve dient te worden aangenomen dat de verwijzende rechter met zijn tweede vraag in wezen wenst te vernemen of de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze verordening vereist dat de nationale autoriteit die bepaalt welke lidstaat verantwoordelijk is op grond van de criteria van die verordening, tevens zorg draagt voor de toepassing van de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van dezelfde verordening.

Om te beginnen zij eraan herinnerd dat uit de rechtspraak van het Hof blijkt dat de bij artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening aan de lidstaten toegekende beoordelingsbevoegdheid integraal deel uitmaakt van de instrumenten waarin deze verordening voorziet om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een asielverzoek. Wanneer een lidstaat op de grondslag van die bepaling besluit om al dan niet een verzoek om internationale bescherming te behandelen waarvoor hij volgens de in hoofdstuk III van die verordening genoemde criteria niet verantwoordelijk is, brengt hij dus het Unierecht ten uitvoer (zie in die zin arrest van 16 februari 2017, C. K. e.a., C-578/16 PPU, EU:C:2017:127, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Vervolgens moet worden vastgesteld dat de Dublin III-verordening niettemin geen enkele bepaling bevat waarin wordt gepreciseerd welke autoriteit bevoegd is om een besluit te nemen op grond van de in deze verordening neergelegde criteria voor het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat of op grond van de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van die verordening. In de Dublin III-verordening is evenmin gepreciseerd of een lidstaat een en dezelfde autoriteit moet belasten met de toepassing van zowel die criteria als die discretionaire bepaling.

Daarentegen is in artikel 35, lid 1, van de Dublin III-verordening bepaald dat elke lidstaat de Commissie onverwijld meedeelt ‘welke autoriteiten specifiek belast zijn’ met de naleving van de verplichtingen die voortvloeien uit deze verordening en eventuele wijzigingen daarvan.

Uit de bewoordingen van deze bepaling blijkt in de eerste plaats dat het aan de lidstaten is om uit te maken welke nationale autoriteiten bevoegd zijn voor de toepassing van de Dublin III-verordening. In de tweede plaats impliceert de in artikel 35 van de Dublin III-verordening gebezigde uitdrukking ‘welke autoriteiten […] belast zijn’ dat een lidstaat vrij is om verschillende autoriteiten te belasten met de toepassing van de in deze verordening neergelegde criteria voor het bepalen van de verantwoordelijke lidstaat respectievelijk de toepassing van de ‘discretionaire bepaling’ van artikel 17, lid 1, van die verordening.

Deze beoordeling vindt tevens steun in andere bepalingen van de Dublin III-verordening, zoals artikel 4, lid 1, artikel 20, leden 2 en 4, of artikel 21, lid 3, van deze verordening, waarin de uitdrukkingen ‘de bevoegde autoriteiten van die lidstaat’, ‘de bevoegde autoriteiten’, ‘de bevoegde autoriteiten van de betrokken lidstaat’, ‘de bevoegde autoriteiten van een lidstaat’ en ‘de autoriteiten van de aangezochte lidstaat’ voorkomen.

Gelet op een en ander dient op de tweede prejudiciële vraag te worden geantwoord dat de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze verordening niet vereist dat de nationale autoriteit die bepaalt welke lidstaat verantwoordelijk is op grond van de criteria van die verordening, tevens zorg draagt voor de toepassing van de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van dezelfde verordening.

Met zijn derde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 6, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat een lidstaat die volgens de in deze verordening neergelegde criteria niet verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming, krachtens die bepaling verplicht is om rekening te houden met het belang van het kind en om dat verzoek zelf te behandelen op grond van artikel 17, lid 1, van die verordening.

Aangezien reeds uit de punten 58 en 59 van het onderhavige arrest blijkt dat geen bijzondere voorwaarden gelden voor de gebruikmaking van de mogelijkheid die aan de lidstaten wordt geboden door de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening, alsook dat het in beginsel aan elke lidstaat is om uit te maken in welke omstandigheden hij gebruik wenst te maken van deze mogelijkheid en om ermee in te stemmen zelf over te gaan tot de behandeling van een verzoek om internationale bescherming waarvoor hij niet verantwoordelijk is op grond van de criteria van die verordening, dient te worden vastgesteld dat ook de overwegingen in verband met het belang van het kind voor een lidstaat niet de verplichting kunnen scheppen om van die mogelijkheid gebruik te maken en om zelf een verzoek te behandelen waarvoor hij niet verantwoordelijk is.

Artikel 6, lid 1, van de Dublin III-verordening moet dan ook aldus worden uitgelegd dat een lidstaat die volgens de in deze verordening neergelegde criteria niet verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming, krachtens die bepaling niet verplicht is om rekening te houden met het belang van het kind en om dat verzoek zelf te behandelen op grond van artikel 17, lid 1, van die verordening.

Met zijn vierde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling de verplichting schept om te voorzien in een rechtsmiddel dat kan worden ingesteld tegen het besluit om geen gebruik te maken van de mogelijkheid die wordt geboden door artikel 17, lid 1, van die verordening.

Volgens artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening heeft de persoon die om internationale bescherming verzoekt, het recht om tegen het overdrachtsbesluit bij een rechterlijke instantie een daadwerkelijk rechtsmiddel in te stellen in de vorm van een beroep of een bezwaar ten aanzien van de feiten en het recht.

Deze bepaling voorziet dus niet uitdrukkelijk in een rechtsmiddel tegen het besluit om geen gebruik te maken van de mogelijkheid die wordt geboden door artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening.

Bovendien behoort een vermenigvuldiging van het aantal rechtsmiddelen te worden vermeden met het oog op de doelstelling die ten grondslag ligt aan de bij de Dublin III-verordening ingevoerde procedure en die in overweging 5 van deze verordening in herinnering is gebracht, te weten een snelle behandeling van verzoeken om internationale bescherming en met name een snelle vaststelling van de verantwoordelijke lidstaat.

Het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming vormt ontegensprekelijk een algemeen beginsel van het Unierecht, dat thans is neergelegd in artikel 47 van het Handvest (arrest van 10 juli 2014, Telefónica en Telefónica de España/Commissie, C-295/12 P, EU:C:2014:2062, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak) en volgens hetwelk eenieder wiens door het Unierecht gewaarborgde rechten en vrijheden zijn geschonden, recht heeft op een doeltreffende voorziening in rechte, met inachtneming van de in dat artikel gestelde voorwaarden.

Weigert een lidstaat evenwel gebruik te maken van de discretionaire bepaling van artikel 17, lid 1, van de Dublin III-verordening, dan impliceert dit noodzakelijkerwijs dat deze lidstaat een overdrachtsbesluit vaststelt. Tegen de weigering van die lidstaat om gebruik te maken van die bepaling zal eventueel kunnen worden opgekomen in het kader van een rechtsmiddel tegen een overdrachtsbesluit.

Bijgevolg moet artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus worden uitgelegd dat deze bepaling niet de verplichting schept om te voorzien in een rechtsmiddel dat kan worden ingesteld tegen het besluit om geen gebruik te maken van de mogelijkheid die wordt geboden door artikel 17, lid 1, van die verordening, hetgeen onverlet laat dat tegen dat besluit kan worden opgekomen in het kader van een rechtsmiddel tegen het overdrachtsbesluit.

Aangezien de prejudiciële vragen in casu verband houden met het feit dat de lidstaat die als verantwoordelijke lidstaat is aangewezen op grond van de criteria van de Dublin III-verordening, kennis heeft gegeven van zijn voornemen om zich uit de Unie terug te trekken overeenkomstig artikel 50 VEU, dient voorts met het oog op een nuttig antwoord aan de verwijzende rechter te worden opgemerkt dat deze kennisgeving, zoals blijkt uit punt 54 van het onderhavige arrest, niet tot gevolg heeft dat de toepassing van het Unierecht in deze lidstaat wordt opgeschort, zodat het Unierecht — waarvan het gemeenschappelijk Europees asielstelsel deel uitmaakt, net zoals het wederzijdse vertrouwen tussen de lidstaten en het vermoeden dat de lidstaten de grondrechten eerbiedigen — ten volle van kracht blijft in die lidstaat tot zijn daadwerkelijke terugtrekking uit de Unie.

Hieraan dient nog te worden toegevoegd dat een verzoeker volgens de rechtspraak van het Hof niet mag worden overgedragen aan een dergelijke lidstaat wanneer er ernstige redenen zijn om aan te nemen dat die kennisgeving ertoe zou leiden dat die verzoeker een reëel risico loopt in die lidstaat te worden onderworpen aan onmenselijke of vernederende behandelingen in de zin van artikel 4 van het Handvest (arrest van 16 februari 2017, C. K. e.a., C-578/16 PPU, EU:C:2017:127, punt 65).

In dit verband zij beklemtoond dat een dergelijke kennisgeving op zichzelf beschouwd niet kan worden geacht tot gevolg te hebben dat de betrokkene aan dat risico wordt blootgesteld.

Dienaangaande zij ten eerste opgemerkt dat het gemeenschappelijk Europees asielstelsel is opgezet in een context waarin mag worden aangenomen dat alle staten die aan dit stelsel deelnemen, ongeacht of het om lidstaten dan wel om derde landen gaat, de grondrechten eerbiedigen, daaronder begrepen de rechten die gebaseerd zijn op het Verdrag van Genève en het Protocol van 1967 — te weten het beginsel van non-refoulement — alsook op het EVRM, zodat er tussen die staten wederzijds vertrouwen kan bestaan ten aanzien van de eerbiediging van die grondrechten (zie in die zin arrest van 21 december 2011, N. S. e.a., C-411/10 en C-493/10, EU:C:2011:865, punt 78). Daarbij moet bovendien worden aangetekend dat diezelfde staten, zoals in de punten 3 tot en met 5 van het onderhavige arrest is vermeld, zonder uitzondering partij zijn bij zowel het Verdrag van Genève en het Protocol van 1967 als het EVRM.

Ten tweede zij met betrekking tot de grondrechten die zijn toegekend aan personen die om internationale bescherming verzoeken, opgemerkt dat — afgezien van de codificatie, in artikel 3, lid 2, van de Dublin III-verordening, van de rechtspraak van het Hof betreffende het feit dat de asielprocedure en de opvangvoorzieningen voor verzoekers systeemfouten bevatten in de lidstaat die als verantwoordelijke lidstaat is aangewezen — de lidstaten, zoals blijkt uit de overwegingen 32 en 39 van de Dublin III-verordening, bij de toepassing van deze verordening ook gebonden zijn aan de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en aan artikel 4 van het Handvest (arrest van 16 februari 2017, C. K. e.a., C-578/16 PPU, EU:C:2017:127, punt 63). Aangezien artikel 4 van het Handvest correspondeert met artikel 3 EVRM, zijn de inhoud en de reikwijdte van het in eerstgenoemde bepaling neergelegde verbod op onmenselijke of vernederende behandelingen — overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest — dezelfde als die welke er door het EVRM aan worden toegekend (zie in die zin arrest van 16 februari 2017, C. K. e.a., C-578/16 PPU, EU:C:2017:127, punt 67).

Ten derde zijn de lidstaten, zoals in punt 83 van het onderhavige arrest is uiteengezet, partij bij zowel het Verdrag van Genève en het Protocol van 1967 als het EVRM, twee internationale overeenkomsten die ten grondslag liggen aan het gemeenschappelijk Europees asielstelsel, zodat de voortzetting van de deelneming van een lidstaat aan die verdragen en dat protocol niet is gekoppeld aan zijn lidmaatschap van de Unie. Hieruit volgt dat het besluit van een lidstaat om zich uit de Unie terug te trekken geen invloed heeft op zijn verplichting tot eerbiediging van het Verdrag van Genève en het Protocol van 1967, daaronder begrepen het beginsel van ‘non-refoulement’, en van artikel 3 EVRM.

Gelet op een en ander dient op de vierde prejudiciële vraag te worden geantwoord dat artikel 27, lid 1, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling niet de verplichting schept om te voorzien in een rechtsmiddel dat kan worden ingesteld tegen het besluit om geen gebruik te maken van de mogelijkheid die wordt geboden door artikel 17, lid 1, van die verordening, hetgeen onverlet laat dat tegen dat besluit kan worden opgekomen in het kader van een rechtsmiddel tegen het overdrachtsbesluit.

Met zijn vijfde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 20, lid 3, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling, behoudens bewijs van het tegendeel, het vermoeden creëert dat het in het belang van het kind is om bij de behandeling van zijn situatie tot uitgangspunt te nemen dat deze onlosmakelijk verbonden is met die van zijn ouders.

Geconstateerd moet worden dat uit de bewoordingen van artikel 20, lid 3, van de Dublin III-verordening duidelijk naar voren komt dat dit het geval is. Hieruit volgt dat de situatie van het kind enkel los van die van zijn ouders moet worden behandeld wanneer vaststaat dat het niet in het belang van het kind is dat zijn situatie en die van zijn ouders gezamenlijk worden onderzocht.

Deze vaststelling strookt met de overwegingen 14 tot en met 16, alsook met onder meer artikel 6, lid 3, onder a), artikel 6, lid 4, artikel 8, lid 1, en artikel 11 van de Dublin III-verordening. Uit deze bepalingen blijkt dat de eerbiediging van het familie- en gezinsleven en, meer in het bijzonder, het behoud van de eenheid van het gezin in beginsel in het belang van het kind is.

Gelet op een en ander dient op de vijfde prejudiciële vraag te worden geantwoord dat artikel 20, lid 3, van de Dublin III-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling, behoudens bewijs van het tegendeel, het vermoeden creëert dat het in het belang van het kind is om bij de behandeling van zijn situatie tot uitgangspunt te nemen dat deze onlosmakelijk verbonden is met die van zijn ouders.