HvJ EU, 04-12-2025, nr. C-279/24

Artikel 3 van verordening nr. 593/2008, met als opschrift ‘Rechtskeuze door partijen’, bepaalt in de leden 1 en 2:

Artikel 6 van deze verordening, met als opschrift ‘Consumentenovereenkomsten’, bepaalt in de leden 1 tot en met 4:

Artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 bepaalt:

Aangezien de eerste prejudiciële vraag abstract is geformuleerd, moet met het oog op een beter begrip van de rechtsvragen worden opgemerkt dat de verwijzende rechter ervan uitgaat dat de voorwaarden van artikel 6, lid 1, onder b), van verordening nr. 593/2008 later, dat wil zeggen na de sluiting van de overeenkomst, zijn vervuld, namelijk doordat de bank haar beroepsactiviteiten heeft gericht op de staat van de gewone verblijfplaats van AY.

Zoals uit de verwijzingsbeslissing blijkt, wijst niets erop dat de bank ten tijde van het sluiten van die overeenkomst beroepsactiviteiten in Italië heeft uitgeoefend of, op welke wijze dan ook, beroepsactiviteiten op Italië heeft gericht. Daarom was er aanvankelijk geen objectieve reden om te twijfelen aan de toepasselijkheid van het Oostenrijkse recht.

In de in 2013 door hem ondertekende aanvraag tot opening van een rekening heeft AY immers aanvaard dat de algemene voorwaarden, die ook het rechtskeuzebeding bevatten, ‘als grondslag dienen voor [hun] huidige en toekomstige zakelijke relatie’. De ondubbelzinnige bewoordingen van het beding dat het Oostenrijkse recht als het toepasselijke recht aanwijst, waren dus ook van toepassing op toekomstige transacties die in het kader van de contractuele relatie tussen de partijen zouden worden verricht.

Niettemin is de verwijzende rechter van oordeel dat de bank zich na het begin van de zakelijke relatie in 2013 heeft gedragen op een wijze die een nieuwe juridische beoordeling van de omstandigheden rechtvaardigt. Meer in het bijzonder merkt de verwijzende rechter ten eerste op dat uit de introductie van de bank tijdens de in oktober 2016 in Padua gehouden bijeenkomst blijkt dat de bank actief in Italië reclame voor zichzelf had gemaakt en aldus haar activiteiten op de Italiaanse markt had gericht in de zin van artikel 6, lid 1, onder b), van verordening nr. 593/2008. Ten tweede zet de verwijzende rechter uiteen dat de latere opdrachten van AY ook binnen het kader van die activiteiten vielen.

Hoewel het aan de verwijzende rechter staat om de feiten onder zijn eigen verantwoordelijkheid juridisch te kwalificeren5., moet voor de onderhavige conclusie eerst worden onderzocht of deze nieuwe juridische beoordeling van de situatie gerechtvaardigd is. Aldus kan worden voorkomen dat een bepaling van Unierecht wordt uitgelegd die in dergelijke omstandigheden niet van toepassing kan zijn, en wordt beoogd om deze rechter een nuttig antwoord te geven. Ik zal daarom eerst kort ingaan op de vraag of de overwegingen van de verwijzende rechter volstaan om tot de slotsom te komen dat in casu is voldaan aan de wettelijke voorwaarden voor de toepasselijkheid van artikel 6, lid 1, onder b), van verordening nr. 593/2008, en mij vervolgens afvragen of de door AY nagestreefde rechtsgevolgen, te weten een wijziging van het toepasselijke recht, zich in dergelijke omstandigheden kunnen voordoen.

Een ander resultaat zou kunnen worden overwogen indien de verschillende opdrachten die zijn gegeven nadat aan de voorwaarden voor toepassing van artikel 6, lid 1, van verordening nr. 593/2008 is voldaan, als zelfstandige overeenkomsten zouden worden beschouwd. Dit zou eveneens gelden indien die opdrachten de bestaande overeenkomst tussen de consument en de bank zodanig hadden gewijzigd dat deze wijziging niet zou uitlopen op louter een vernieuwing of aanpassing van die overeenkomst, maar tussen de contractpartijen een nieuwe rechtsverhouding in het leven zou roepen.

In dit verband zij eraan herinnerd dat het Hof in de zaak Nikiforidis heeft geoordeeld dat de inwerkingtreding van verordening nr. 593/2008 enkel tot gevolg heeft dat deze verordening van toepassing is op een overeenkomst die vóór de inwerkingtreding ervan is gesloten, indien die overeenkomst zodanig is gewijzigd dat zij moet worden geacht te zijn vervangen door een nieuwe overeenkomst.21. Met toepassing van de onderliggende gedachte van deze rechtspraak moet worden onderzocht of de individuele financiële transacties die AY in de loop der tijd heeft verricht, juridisch kunnen worden onderscheiden van de oorspronkelijke overeenkomst tussen AY en de bank, dan wel of zij een wezenlijke wijziging van die overeenkomst inhouden. Er zijn evenwel aanwijzingen dat dit niet het geval is.

Uit de verwijzingsbeslissing blijkt dat AY en de bank met de ondertekening van de overeenkomst voor de opening van de effectenrekening en de rekening-courant een contractuele relatie voor onbepaalde tijd zijn aangegaan. Deze overeenkomst vormt een soort ‘raamovereenkomst’, aangezien deze overeenkomst als basis heeft gediend voor alle latere door AY gegeven orders voor de aan- en verkoop van financiële producten. Aangezien AY heeft gekozen voor een ‘relatie zonder advies’, heeft de bank — eenvoudig gezegd — als tussenpersoon (agent) gehandeld, dat wil zeggen dat zij de desbetreffende financiële producten overeenkomstig de instructies van AY en voor rekening van AY heeft gekocht.

Alle door AY gegeven en door de bank uitgevoerde orders maken dus deel uit van deze raamovereenkomst, ongeacht de datum waarop zij zijn uitgevoerd. Evenzo wijst niets erop dat de contractuele relatie tussen AY en de bank is gewijzigd nadat de bank, volgens de verwijzende rechter, is begonnen haar activiteiten op Italië te ‘richten’. Het staat evenwel aan de verwijzende rechter om vast te stellen of, en zo ja in hoeverre, de contractuele relatie tussen AY en de bank die in 2013 is aangevangen zo ingrijpend is gewijzigd dat deze wijziging niet uitloopt op louter een vernieuwing of aanpassing van die overeenkomst, maar tussen de contractpartijen een nieuwe rechtsverhouding in het leven roept. Aangezien de verwijzingsbeslissing geen aanwijzingen voor het tegendeel bevat, moet voor de onderhavige zaak worden aangenomen dat de contractuele relatie niet wezenlijk is gewijzigd.

In antwoord op de eerste prejudiciële vraag ben ik van mening dat de rechtsgevolgen van orders voor de aankoop van financiële producten die een in staat A woonachtige consument op grond van een duurzame zakelijke relatie verstrekt aan een in staat B gevestigde bank moeten worden beoordeeld volgens het recht dat de partijen hebben aangewezen in de overeenkomst die tot de zakelijke relatie heeft geleid, ook al waren de voorwaarden voor toepassing van artikel 6, lid 1, van verordening nr. 593/2008 na sluiting van die overeenkomst en bij het verstrekken van de afzonderlijke orders vervuld.

Met zijn tweede prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of, indien de eerste vraag bevestigend wordt beantwoord, de uitzondering van artikel 6, lid 4, onder a), van verordening nr. 593/2008 in casu van toepassing is. Volgens deze bepaling zijn de leden 1 en 2 van artikel 6 van deze verordening niet van toepassing op overeenkomsten tot verstrekking van diensten wanneer de diensten aan de consument uitsluitend moeten worden verstrekt in een ander land dan dat waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft.

Hoewel deze bepaling zelf geen definitie van het begrip ‘dienstenovereenkomst’ bevat, is het duidelijk dat de bescherming van de consument op de interne markt van de Unie vereist dat dit begrip autonoom en ruim wordt uitgelegd, in het licht van de voor de artikelen 56 en volgende VWEU relevante economische opvatting, en niet onder verwijzing naar het verbintenissenrecht van de lidstaten.22. Derhalve moet een soortgelijke benadering worden gevolgd als in de rechtspraak van het Hof met betrekking tot artikel 5, punt 1, onder b), tweede streepje, van verordening nr. 44/2001, dat is overgenomen in artikel 7, punt 1, onder b), tweede streepje, van verordening nr. 1215/2012.

Het begrip ‘diensten’ omvat dus elke economische activiteit die in het belang van een ander wordt verricht23., tenzij de verplichting om de eigendom van een goed over te dragen doorslaggevend is24.. Een dergelijk begrip omvat een breed scala aan diensten, met inbegrip van financiële diensten.25. Ik ben het derhalve met de verwijzende rechter eens dat een overeenkomst voor de aankoop van effecten voor rekening van een cliënt moet worden aangemerkt als een overeenkomst tot verstrekking van diensten in de zin van artikel 6, lid 4, onder a), van verordening nr. 593/2008. De betrokken overeenkomst valt dus binnen de materiële werkingssfeer van deze bepaling.

Evenzo vereist deze bepaling dat de diensten aan de consument ‘uitsluitend […] worden verstrekt in een ander land dan dat waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft’. De reden voor deze uitzondering kan als volgt worden samengevat. In de in deze bepaling beschreven omstandigheden kan een consument redelijkerwijs niet verwachten dat het recht van het land waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft, wordt toegepast in afwijking van de algemene regels voor de vaststelling van het toepasselijke recht, omdat de overeenkomst nauwer is verbonden met het land waar de andere contractpartij gevestigd is, zelfs indien de leverancier reclame heeft gemaakt of de dienst op de markt heeft gebracht in het land waar de consument woont.26.

Dit doet de vraag rijzen welke kenmerken de betrokken diensten moeten bezitten om te worden geacht ‘uitsluitend’ beschikbaar te zijn in een bepaalde lidstaat. Het Hof heeft deze vraag onderzocht in het arrest Verein für Konsumenteninformation en geoordeeld dat, teneinde te bepalen of deze uitzondering van toepassing is, ‘dient te worden nagegaan of uit de aard zelf van de overeengekomen diensten volgt dat deze slechts in hun geheel kunnen worden verstrekt in een andere staat dan die waar de consument zijn gewone verblijfplaats heeft’.27. Het Hof heeft er in dit kader tevens op gewezen dat ‘[w]anneer de plaats waar de diensten feitelijk worden verstrekt, gelegen is in een ander land dan dat waar de consument het resultaat daarvan ontvangt, zoals is bepaald in de overeenkomsten die in het hoofdgeding aan de orde zijn, moet worden geoordeeld dat alleen in het geval dat de consument niet de mogelijkheid heeft om het resultaat van die diensten in zijn woonstaat te ontvangen en hij zich daarvoor naar het buitenland moet begeven, de diensten ‘uitsluitend’ worden verstrekt buiten de lidstaat waar de consument zijn gewone verblijfplaats heeft’.28. Met andere woorden, het moet gaan om diensten die door hun aard zelf enkel in een specifieke plaats kunnen worden verstrekt.

Aan deze voorwaarden lijkt mij in casu niet te zijn voldaan, aangezien uit de verwijzingsbeslissing duidelijk blijkt dat de bank om te beginnen op basis van de met AY gesloten overeenkomst in Oostenrijk een effecten- en een afwikkelingsrekening heeft geopend en vervolgens ter uitvoering van de door en voor rekening van AY gegeven orders financiële producten heeft verworven die op zijn rekeningen zijn gecrediteerd. Voorts kon AY vanuit Italië met gebruikmaking van telecommunicatiemiddelen (telefoon, e-mail) zijn aankooporders doorgeven. Volgens de verwijzende rechter had AY bovendien toegang tot de Engelstalige website van de bank en kon hij daar zijn rekeningen inzien. Ten slotte gaat deze rechter ervan uit dat de bank AY ook informatie had verstrekt over de uitvoering van zijn orders. Het lijkt er dus op dat AY als consument vanuit elke willekeurige plaats gebruik kon maken van de diensten van de bank. Hieruit volgt dat artikel 6, lid 4, onder a), van verordening nr. 593/2008 in dergelijke omstandigheden niet van toepassing is.

Om de hierboven uiteengezette redenen geef ik in overweging om de tweede prejudiciële vraag aldus te beantwoorden dat de uitzondering van artikel 6, lid 4, onder a), van verordening nr. 593/2008 niet van toepassing is wanneer een bank op grond van een overeenkomst rekeningen opent voor een in een andere lidstaat woonachtige consument en vervolgens, op grond van orders van die consument en in opdracht van hem, financiële producten aankoopt die op die rekeningen worden gecrediteerd, waarbij die orders (ook) met gebruikmaking van telecommunicatiemiddelen worden doorgegeven.

Met zijn derde prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of een rechtskeuzebeding, wanneer de voorwaarden voor toepassing van artikel 6 van verordening nr. 593/2008 na de sluiting van de overeenkomst worden vervuld, als ‘oneerlijk’ in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 moet worden aangemerkt op grond dat de consument op het tijdstip van sluiting van de overeenkomst niet is gewezen op de rechtsgevolgen van lid 2 van artikel 6 van die verordening.

Deze vraag betreft de verhouding tussen verordening nr. 593/2008 en richtlijn 93/13, een onderwerp dat het Hof reeds heeft behandeld in het arrest Verein für Konsumenteninformation29.. In zijn arrest heeft het Hof benadrukt dat de regelgeving van de Unie in beginsel rechtskeuzebedingen toestaat. Artikel 6, lid 2, van deze verordening biedt partijen immers de mogelijkheid om het op een consumentenovereenkomst toepasselijke recht overeen te komen, mits is gewaarborgd dat geen afbreuk wordt gedaan aan de bescherming die de consument geniet op grond van de bepalingen van het recht van de rechter waarvan niet bij overeenkomst kan worden afgeweken.30.

Het Hof heeft aangegeven dat een van tevoren opgesteld rechtskeuzebeding waarbij het recht van de lidstaat van vestiging van de verkoper wordt aangewezen, slechts oneerlijk is voor zover het bepaalde bijzondere kenmerken heeft die verband houden met de bewoordingen of de context ervan en die het evenwicht tussen de rechten en de verplichtingen van de partijen aanzienlijk verstoren. In het bijzonder kan het oneerlijke karakter van een dergelijk beding volgen uit bewoordingen die niet voldoen aan het in artikel 5 van richtlijn 93/13 gestelde vereiste dat het duidelijk en begrijpelijk moet zijn opgesteld. Aangezien de consument zich tegenover de verkoper in een zwakke positie bevindt en met name over minder informatie beschikt, moet dit vereiste ruim worden uitgelegd.31.

Evenzo heeft het Hof opgemerkt dat het, wanneer de gevolgen van een beding worden geregeld door dwingende wettelijke bepalingen, essentieel is dat de verkoper de consument in kennis stelt van die bepalingen. Dit is het geval bij artikel 6, lid 2, van verordening nr. 593/2008, dat bepaalt dat de rechtskeuze er niet toe mag leiden dat de consument de bescherming verliest welke hij geniet op grond van bepalingen waarvan niet bij overeenkomst kan worden afgeweken volgens het recht dat toepasselijk zou zijn geweest bij gebreke van een rechtskeuze.32. Zo heeft het Hof geoordeeld dat een beding oneerlijk is wanneer het de consument misleidt door bij hem de indruk te wekken dat enkel het recht van de lidstaat van vestiging van de verkoper op de overeenkomst van toepassing is, zonder hem in te lichten over het feit dat hij eveneens op grond van deze bepaling recht heeft op de bescherming die hij geniet op grond van de dwingende bepalingen van het recht dat van toepassing zou zijn bij gebreke van dit beding33., namelijk de bepalingen van het recht van het land waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft34..

Er zij evenwel op gewezen dat de verwijzende rechter in de onderhavige zaak wordt geconfronteerd met een bijzondere situatie, namelijk die van een eventuele latere wijziging van het op de overeenkomst toepasselijke recht wegens het gedrag van de verkoper, op grond van artikel 6, lid 1, onder b), van verordening nr. 593/2008. De vraag rijst dus of de bescherming van een consument tegen een oneerlijk beding krachtens richtlijn 93/13 in dergelijke omstandigheden kan worden overwogen, hetgeen, gelet op het antwoord dat ik op de eerste prejudiciële vraag wil geven35., slechts een hypothetische situatie kan zijn.

Zelfs indien een eventuele wijziging van het aanvankelijk door de partijen gekozen recht zou worden aanvaard omdat later aan de voorwaarden van artikel 6, lid 1, van verordening nr. 593/2008 was voldaan (hetgeen ik niet bepleit), zou de consument evenwel voortaan worden beschermd door het recht van het land waar hij zijn gewone verblijfplaats heeft, zou het gekozen recht niet meer van toepassing zijn en zou de bescherming van de consument door artikel 6, lid 2, tweede volzin, van deze verordening betekenisloos zijn.

Hoe dan ook moet de vraag of het rechtskeuzebeding inzake het op de consumentenovereenkomst toepasselijke recht in de omstandigheden van het onderhavige geval oneerlijk is, ontkennend worden beantwoord. In dit verband zij opgemerkt dat de verwijzende rechter zich niet afvraagt of het beding geldig was op het moment van ondertekening van de overeenkomst, maar op het moment waarop de voorwaarden voor toepassing van artikel 6 van verordening nr. 593/2008, jaren na de ondertekening van die overeenkomst, waren vervuld. Uit de rechtspraak van het Hof komt naar voren dat bij de beoordeling van het oneerlijke karakter van een contractueel beding in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 moet worden uitgegaan van het moment waarop de betrokken overeenkomst is gesloten, rekening houdend met alle omstandigheden waarvan de verkoper op dat moment kennis kon hebben en die gevolgen konden hebben voor de latere uitvoering van die overeenkomst, aangezien een contractueel beding een verstoring van het evenwicht tussen de contractpartijen in zich kan dragen die zich pas tijdens de uitvoering van de overeenkomst manifesteert.36.

Bijgevolg ‘moet de naleving door een verkoper van het transparantievereiste van artikel 4, lid 2, en artikel 5 van richtlijn 93/13 worden beoordeeld aan de hand van de informatie waarover deze verkoper [beschikte] op de dag waarop hij de overeenkomst met de consument sloot’.37. In dit verband ben ik van mening dat, bij gebreke van aanwijzingen voor het tegendeel, ervan moet worden uitgegaan dat de bank geen objectieve reden had om aan te nemen dat het op de overeenkomst toepasselijke recht in de toekomst mogelijkerwijs zou worden gewijzigd, zodat AY daarvan in kennis moest worden gesteld. Vanuit dit oogpunt kan de bank mijns inziens niet worden verweten dat zij haar transparantieverplichting niet is nagekomen.

Evenmin ligt het voor de hand vast te stellen welke handelingen van Unierecht, naast de algemene verplichting op het gebied van diensten om informatie te verstrekken over het bestaan van contractuele bedingen die betrekking hebben op het op de overeenkomst toepasselijke recht38., de verkoper in casu zouden verplichten om de consument in kennis te stellen van eventuele wijzigingen in het toepasselijke recht. Dit geldt in het bijzonder voor de precieze rechtsgevolgen die voortvloeien uit de toepassing van artikel 6, lid 2, van verordening nr. 593/2008, gelezen in samenhang met de dwingende bepalingen van de nationale wettelijke regeling, aangezien de nakoming van een dergelijke verplichting een ingewikkelde juridische beoordeling van de situatie zou vereisen.39. Een verplichting om de consument informatie te verstrekken, kan niet aldus worden opgevat dat zij voor de verkoper een algemene verplichting inhoudt om juridisch advies te verstrekken, vooral wanneer het gaat om onzekere gebeurtenissen.

Gelet op het voorgaande ben ik van mening dat de derde prejudiciële vraag aldus moet worden beantwoord dat een rechtskeuzebeding, wanneer de voorwaarden voor de toepassing van artikel 6 van verordening nr. 593/2008 na de sluiting van de overeenkomst worden vervuld, niet als oneerlijk in de zin van artikel 3, lid 1, van richtlijn 93/13 moet worden aangemerkt op grond dat de consument op het tijdstip van sluiting van de overeenkomst niet is gewezen op de rechtsgevolgen van lid 2 van artikel 6 van die verordening.