HvJ EU, 23-04-2013, nr. C-478/11 P, nr. C-479/11 P, nr. C-480/11 P, nr. C-481/11 P, nr. C-482/11 P

Met hun hogere voorzieningen verzoeken Laurent Gbagbo, Katinan Justin Koné, Akissi Danièle Boni-Claverie, Alcide Djédjé en Affi Pascal N'Guessan, respectievelijk, om vernietiging van de beschikkingen van het Gerecht van de Europese Unie van 13 juli 2011, Gbagbo/Raad (T-348/11), Koné/Raad (T-349/11), Boni-Claverie/Raad (T-350/11), Djédjé/Raad (T-351/11) en N'Guessan/Raad (T-352/11) (hierna: ‘bestreden beschikkingen’), waarbij het Gerecht kennelijk niet-ontvankelijk heeft verklaard hun beroepen tot nietigverklaring van besluiten 2011/17/GBVB van de Raad van 11 januari 2011 (PB L 11, blz. 31), 2011/18/GBVB van de Raad van 14 januari 2011 (PB L 11, blz. 36), en 2011/221/GBVB van de Raad van 6 april 2011 (PB L 93, blz. 20), tot wijziging van besluit 2010/656/GBVB van de Raad tot verlenging van de beperkende maatregelen tegen Ivoorkust, en van verordeningen (EU) nr. 25/2011 van de Raad van 14 januari 2011 (PB L 11, blz. 1), en (EU) nr. 330/2011 van de Raad van 6 april 2011 (PB L 93, blz. 10), tot wijziging van verordening (EG) nr. 560/2005 tot instelling van beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten in verband met de situatie in Ivoorkust (hierna tezamen: ‘litigieuze handelingen’), voor zover zij op hen betrekking hebben.

Op 15 november 2004 heeft de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties resolutie 1572 (2004) aangenomen, waarin hij onder meer heeft verklaard dat de situatie in Ivoorkust een bedreiging voor de internationale vrede en veiligheid in de regio bleef vormen en heeft besloten om ten aanzien van dit land bepaalde beperkende maatregelen op te leggen.

Bij artikel 14 van resolutie 1572 (2004) is een comité ingesteld (hierna: ‘sanctiecomité’) dat er met name mee werd belast om de personen en entiteiten aan te wijzen waarvoor de beperkende maatregelen inzake reisbeperkingen en bevriezing van tegoeden, financiële activa en economische middelen golden waartoe de punten 9 en 11 van genoemde resolutie verplichtten, en om deze lijst bij te werken.

Van oordeel dat optreden van de Europese Gemeenschap nodig was om uitvoering te geven aan resolutie 1572 (2004), heeft de Raad van de Europese Unie op 13 december 2004 gemeenschappelijk standpunt 2004/852/GBVB betreffende beperkende maatregelen tegen Ivoorkust (PB L 368, blz. 50) vastgesteld.

Van mening dat voor de uitvoering op communautair niveau van de maatregelen omschreven in gemeenschappelijk standpunt 2004/852 een verordening nodig was, heeft de Raad op 12 april 2005 verordening (EG) nr. 560/2005 tot instelling van beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten in verband met de situatie in Ivoorkust (PB L 95, blz. 1) vastgesteld.

Gemeenschappelijk standpunt 2004/852 is verschillende malen verlengd en gewijzigd, en uiteindelijk ingetrokken en vervangen door besluit 2010/656/GBVB van de Raad van 29 oktober 2010 tot verlenging van de beperkende maatregelen tegen Ivoorkust (PB L 285, blz. 28).

Op 31 oktober en 28 november 2010 hebben verkiezingen voor een nieuwe president van de Republiek Ivoorkust plaatsgevonden.

Op 3 december 2010 heeft de bijzondere vertegenwoordiger van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties voor Ivoorkust de definitieve uitslag van de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, die op 2 december 2010 door de voorzitter van de onafhankelijke kiescommissie was bekendgemaakt, bekrachtigd en bevestigd dat Alassane Ouattara de verkiezingen had gewonnen.

Op 13 december 2010 heeft de Raad het belang beklemtoond van de presidentsverkiezingen van 31 oktober en 28 november 2010 voor het herstel van de vrede en de stabiliteit in Ivoorkust en verklaard dat de door het volk van Ivoorkust soeverein tot uitdrukking gebrachte wil onvoorwaardelijk moest worden geëerbiedigd. Ook heeft hij akte genomen van de conclusie waartoe de bijzondere vertegenwoordiger van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties voor Ivoorkust in het kader van zijn opdracht tot bekrachtiging van de uitslagen was gekomen, en heeft hij Ouattara gefeliciteerd met zijn verkiezing tot president van de Republiek Ivoorkust.

Op 17 december 2010 heeft de Europese Raad alle Ivoriaanse leiders, zowel burgers als militairen, die dit nog niet hadden gedaan, opgeroepen om zich onder het gezag van de democratisch gekozen president Ouattara te plaatsen. Hij heeft verklaard dat de Europese Unie vastbesloten bleef om sancties te treffen tegen degenen die in de weg bleven staan aan de eerbiediging van de door het volk van Ivoorkust soeverein tot uitdrukking gebrachte wil.

Om beperkende maatregelen inzake reisbeperkingen te kunnen opleggen ten aanzien van bepaalde personen die niet door de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties of het sanctiecomité waren aangewezen, maar niettemin het proces van vrede en nationale verzoeningsproces in Ivoorkust belemmerden, en met name degenen die de goede afloop van het verkiezingsproces bedreigden, heeft de Raad besluit 2010/801/GBVB van 22 december 2010 tot wijziging van besluit 2010/656/GBVB (PB L 341, blz. 45) vastgesteld. De lijst van deze personen is opgenomen in bijlage II bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2010/801.

Artikel 4, lid 1, van besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2010/801, luidt als volgt:

De namen van Gbagbo en N'Guessan zijn bij besluit 2010/801 geplaatst op de lijst in bijlage II bij besluit 2010/656, zoals bij dat besluit gewijzigd.

Op 11 januari 2011 heeft de Raad besluit 2011/17 vastgesteld om in verband met de ernst van de situatie in Ivoorkust andere personen toe te voegen aan de lijst in bijlage II bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2010/801.

Aldus zijn de namen van Koné en Boni-Claverie bij besluit 2011/17 toegevoegd aan de lijst in bijlage II bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2010/801.

Teneinde aanvullende beperkende maatregelen op te leggen, in het bijzonder de bevriezing van activa, heeft de Raad op 14 januari 2011 besluit 2011/18 vastgesteld.

Artikel 5, leden 1 en 2, van besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2011/18, luidt:

Met het oog op de samenhang met de wijzigings- en herzieningsprocedure voor de bijlagen I en II bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2011/18, heeft de Raad op 14 januari 2011 verordening nr. 25/2011 vastgesteld.

Artikel 2 van verordening nr. 560/2005, zoals gewijzigd bij verordening nr. 25/2011, bepaalt het volgende:

Bij besluit 2011/18 en verordening nr. 25/2011 heeft de Raad de namen van Gbagbo, Koné, N'Guessan en Boni-Claverie gehandhaafd op de lijst in bijlage II bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2011/17, en hun naam toegevoegd aan die in bijlage I bis bij verordening nr. 560/2005, zoals gewijzigd bij verordening nr. 25/2011.

Op 30 maart 2011 heeft de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties resolutie 1975 (2011) aangenomen. In bijlage I daarbij is een reeks personen vermeld die een belemmering vormen voor de vrede en verzoening in Ivoorkust en voor de activiteiten van de United Nations Operation in Côte d'Ivoire (UNOCI) en andere internationale spelers in Ivoorkust, en die ernstige schendingen van de mensenrechten en het internationale humanitaire recht hebben begaan. De namen Gbagbo, Djédjé en N'Guessan komen in genoemde bijlage I voor.

Op 6 april 2011 heeft de Raad besluit 2011/221 en verordening nr. 330/2011 vastgesteld, waarbij hij met name aanvullende beperkende maatregelen heeft opgelegd en de lijsten van personen en entiteiten heeft gewijzigd in de bijlagen I en II van besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2011/18, en in de bijlagen I en I bis bij verordening nr. 560/2005, zoals gewijzigd bij verordening nr. 25/2011.

Bij besluit 2011/221 zijn onder meer de namen van Gbagbo en N'Guessan van de lijst in bijlage II bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2011/18, geschrapt en zijn zij toegevoegd aan de lijst in bijlage I bij datzelfde besluit, zoals gewijzigd.

Bij besluit 2011/221 is daarnaast de naam van Djédjé toegevoegd aan de lijst in bijlage I bij besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2011/18.

Bij verordening nr. 330/2011 zijn de namen van Gbagbo en N'Guessan van de lijst in bijlage I bis van verordening nr. 560/2005, zoals gewijzigd bij verordening nr. 25/2011, geschrapt en zijn zij toegevoegd aan de lijst in bijlage I bij diezelfde verordening, zoals gewijzigd.

Bij verordening nr. 330/2011 is voorts de naam van Djédjé toegevoegd aan de lijst in bijlage I bij verordening nr. 560/2005, zoals gewijzigd bij verordening nr. 25/2011.

Artikel 7 van besluit 2010/656, zoals gewijzigd bij besluit 2010/801, bepaalt het volgende:

In artikel 11 bis, lid 3, van verordening nr. 560/2005, zoals gewijzigd bij verordening nr. 25/2011, is in het volgende voorzien:

In het Publicatieblad van de Europese Unie van 18 januari 2011 en dat van 7 april 2011 heeft de Raad kennisgevingen bekendgemaakt voor de personen die onderworpen zijn aan de beperkende maatregelen in de litigieuze handelingen (PB C 14, blz. 8, en PB C 108, blz. 2 en 4). In deze kennisgevingen herinnert de Raad aan het bestaan van deze maatregelen, verwijst hij naar de relevante handelingen waarin de gronden voor elk van deze plaatsingen op de lijst zijn uiteengezet en attendeert hij erop dat bij de bevoegde instanties van de betrokken lidstaat een machtiging kan worden verkregen voor het gebruik van bevroren tegoeden voor basisbehoeften of voor specifieke betalingen. Hij verduidelijkt bovendien dat de betrokken personen en entiteiten hem om een heroverweging kunnen verzoeken. Tot slot herinnert hij eraan dat tegen zijn besluit beroep kan worden ingesteld bij het Gerecht, volgens de voorwaarden van artikel 275, tweede alinea, VWEU en artikel 263, vierde en zesde alinea, VWEU.

Bij verzoekschriften, neergelegd ter griffie van het Gerecht op 7 juli 2011, hebben rekwiranten verzocht om nietigverklaring van de litigieuze handelingen voor zover zij op hen betrekking hadden. Ter ondersteuning van hun beroep hebben zij schending van de rechten van de verdediging en van het recht op een effectieve voorziening in rechte aangevoerd, alsook schending van het recht op eigendom en de vrijheid van verkeer.

Rekwiranten hebben voorts te kennen gegeven dat hun beroepen door het Gerecht ontvankelijk moesten worden verklaard, daar de termijn van twee maanden voor het instellen van beroep van artikel 263 VWEU hun niet kon worden tegengeworpen, aangezien van de litigieuze handelingen geen kennis was gegeven.

Bij de bestreden beschikkingen heeft het Gerecht de beroepen kennelijk niet-ontvankelijk verklaard.

Het Gerecht heeft eerst de vaste rechtspraak in herinnering gebracht dat de beroepstermijn in artikel 263, zesde alinea, VWEU van openbare orde is, aangezien hij is ingesteld teneinde met betrekking tot de rechtens bestaande situaties duidelijkheid en zekerheid te waarborgen en elke discriminatie of willekeurige behandeling bij de rechtsbedeling te voorkomen, en dat de Unierechter in dat verband ambtshalve dient na te gaan of de termijn in acht is genomen.

Het Gerecht heeft vervolgens vastgesteld dat de litigieuze handelingen bekend waren gemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie:

Bijgevolg is de beroepstermijn van twee maanden overeenkomstig artikel 102, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht, veertien dagen na deze publicatie ingegaan en krachtens artikel 102, lid 2, van dit Reglement verstreken:

Aangezien de verzoekschriften op 7 juli 2011 ter griffie van het Gerecht waren neergelegd, heeft het Gerecht de conclusie getrokken dat de beroepen te laat waren ingesteld.

Het betoog van rekwiranten dat de beroepstermijn van twee maanden hun niet kon worden tegengeworpen omdat hun van de litigieuze handelingen geen kennis was gegeven, heeft het Gerecht verworpen. Daarover heeft het als volgt uitspraak gedaan:

Tot slot heeft het Gerecht opgemerkt dat rekwiranten gesteld noch bewezen hadden dat sprake was van toeval of overmacht, op grond waarvan krachtens artikel 45, tweede alinea, van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie kon worden afgeweken van bedoelde termijn.

Rekwiranten verzoeken het Hof:

De Raad verzoekt het Hof:

Bij beschikking van de president van het Hof van 14 december 2011 zijn de zaken C-478/11 P tot en met C-482/11 P gevoegd voor de schriftelijke en de mondelinge behandeling en voor het arrest.

Bij schrijven van 11 mei 2012, dat per telefax en aangetekende post is toegezonden, heeft de griffie van het Hof partijen ervan in kennis gesteld dat een pleitzitting zou worden gehouden op 26 juni 2012 en hun verzocht uiterlijk op 15 juni 2012 schriftelijk te antwoorden op de vragen van het Hof die als bijlage bij de oproep voor de terechtzitting waren gevoegd.

Het antwoord op de gestelde vraag van de Raad is op 14 juni 2012 ter griffie van het Hof binnengekomen. De termijn voor schriftelijk antwoord is echter op 15 juni 2012 verstreken zonder dat het Hof van rekwiranten een antwoord op de gestelde vraag of een reactie ten aanzien van hun voornemen om de terechtzitting bij te wonen heeft ontvangen.

Rekwiranten is een laatste termijn gesteld om hun eventuele aanwezigheid op de terechtzitting kenbaar te maken. Daar deze termijn onbenut is verstreken op 21 juni 2012, is de pleitzitting geannuleerd.

Ter ondersteuning van hun hogere voorzieningen voeren rekwiranten twee middelen aan. Met hun eerste middel geven zij te kennen dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door niet uit te gaan van overmacht. Met hun tweede middel verwijten rekwiranten het Gerecht dat het hun de beroepstermijn en het daaraan ten grondslag liggende beginsel van de rechtszekerheid heeft tegengeworpen, terwijl de onderhavige zaak erdoor wordt gekenmerkt dat van de litigieuze handelingen geen kennisgeving heeft plaatsgevonden en dat de in het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht opgenomen termijn wegens afstand niet kan worden tegengeworpen.

Eerst moet het tweede middel worden onderzocht.

Volgens artikel 138, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, dat ingevolge artikel 184, lid 1, daarvan van toepassing is op de procedure in hogere voorziening, wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, voor zover dit is gevorderd. Aangezien rekwiranten in het ongelijk zijn gesteld, moeten zij overeenkomstig de vordering van de Raad worden verwezen in de kosten.

Het Hof (Grote kamer) verklaart:

ondertekeningen