HvJ EU, 09-10-2025, nr. C-540/24

Artikel 50, lid 3, VEU bepaalt:

Het Akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland uit de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (PB 2020, L 29, blz. 7; hierna: ‘terugtrekkingsakkoord’), dat is vastgesteld op 17 oktober 2019 en in werking is getreden op 1 februari 2020, en dat namens de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (Euratom) is goedgekeurd bij besluit (EU) 2020/135 van de Raad van 30 januari 2020 (PB 2020, L 29, blz. 1), bepaalt in artikel 126:

Artikel 17 van het Executieverdrag luidt:

Artikel 18 van dit verdrag is als volgt geformuleerd:

Artikel 55 van dat verdrag bepaalt:

Artikel 56 van dat verdrag luidt als volgt:

Artikel 66 van het Executieverdrag luidt:

Verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1; hierna: ‘Brussel I-verordening’) is in werking getreden op 1 maart 2002 en heeft in de betrekkingen tussen de lidstaten het Executieverdrag vervangen. De Brussel I bis-verordening heeft met ingang van 10 januari 2015 deze verordening ingetrokken en vervangen.

Artikel 23, lid 1, van die verordening luidde als volgt:

In de overwegingen 3, 13 tot en met 15, 19 en 21 van de Brussel I bis-verordening staat te lezen:

Artikel 4, lid 1, van die verordening luidt als volgt:

Artikel 6, lid 1, van die verordening bepaalt:

Artikel 25, lid 1, van deze verordening is opgenomen in hoofdstuk II, afdeling 7 (‘Door partijen aangewezen bevoegd gerecht’) en luidt:

Artikel 31, lid 2, van de Brussel I bis-verordening bepaalt:

Hoofdstuk VII (‘Verhouding tot andere regelgeving’) van deze verordening omvat onder meer de artikelen 68 tot en met 70. Artikel 68 van deze verordening luidt:

Artikel 69 van die verordening bepaalt:

Artikel 70, lid 1, van die verordening luidt als volgt:

Krachtens artikel 76, lid 2, van de Brussel I bis-verordening stelt de Commissie een lijst op van de in artikel 69 van deze verordening bedoelde verdragen op basis van de kennisgevingen die de lidstaten overeenkomstig artikel 76, lid 1, onder c), ervan hebben gedaan. Krachtens artikel 76, lid 4, van die verordening maakt de Commissie de lijsten en elke daaropvolgende doorgevoerde wijziging, bekend in het Publicatieblad van de Europese Unie.

De Commissie heeft, op basis van de krachtens artikel 76 van deze verordening voorgeschreven kennisgevingen, drie lijsten opgesteld en bekendgemaakt (PB 2015, C 4, blz. 2), waarvan de derde (hierna: ‘lijst 3’) als volgt is verwoord:

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling van toepassing is in een situatie waarin twee partijen bij een overeenkomst, die beiden woonplaats hebben in het Verenigd Koninkrijk, tijdens de in het terugtrekkingsakkoord vastgestelde overgangsperiode een forumkeuzebeding overeenkomen waarin zij bepalen dat een rechterlijke instantie van een lidstaat bevoegd zal zijn om kennis te nemen van de geschillen die uit die overeenkomst voortvloeien, wanneer het geding tussen die partijen pas na afloop van die overgangsperiode bij deze rechterlijke instantie aanhangig wordt gemaakt.

Om te beginnen zij eraan herinnerd dat een forumkeuzebeding naar zijn aard een forumkeuze is die geen rechtsgevolgen heeft zolang geen geschil in rechte aanhangig is gemaakt, en slechts consequenties krijgt op de dag waarop de rechtsvordering wordt ingesteld, zodat een dergelijk beding moet worden beoordeeld op de datum waarop de rechtsvordering wordt ingesteld (zie in die zin arresten van 13 november 1979, Sanicentral, 25/79, EU:C:1979:255, punt 6, en 24 november 2022, Tilman, C-358/21, EU:C:2022:923, punt 30).

Voor de beantwoording van de gestelde vraag moet dus worden bepaald of een geschil tussen twee overeenkomstsluitende partijen die hun woonplaats in hetzelfde derde land hebben, zoals het Verenigd Koninkrijk sinds 1 februari 2020, en die een rechterlijke instantie van een lidstaat hebben aangewezen om kennis te nemen van het geschil, binnen de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening en artikel 25, lid 1, daarvan valt.

Volgens vaste rechtspraak moet bij de uitlegging van een Unierechtelijke bepaling niet alleen rekening worden gehouden met de bewoordingen, maar ook met de context ervan en met de doelstellingen en het oogmerk van de handeling waarvan zij deel uitmaakt (zie arresten van 17 november 1983, Merck, 292/82, EU:C:1983:335, punt 12, en 8 februari 2024, Inkreal, C-566/22, EU:C:2024:123, punt 15 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat in de eerste plaats de bewoordingen betreft, blijkt uit artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening dat indien de partijen, ongeacht hun woonplaats, een gerecht of de gerechten van een lidstaat hebben aangewezen voor de kennisneming van geschillen die naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking zijn ontstaan of zullen ontstaan, dit gerecht of de gerechten van die lidstaat bevoegd is/zijn, tenzij de overeenkomst krachtens het recht van die lidstaat nietig is wat haar materiële geldigheid betreft.

Uit de bewoordingen van deze bepaling blijkt dus dat de daarin vervatte regel van toepassing is ongeacht de woonplaats van de partijen. Meer in het bijzonder is voor de toepassing van deze regel niet vereist dat de partijen, of een van hen, hun woonplaats hebben op het grondgebied van een lidstaat.

Wat in de tweede plaats de context van artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening betreft, moet ten eerste worden benadrukt dat dit artikel 25 verschilt van de daaraan voorafgaande bepaling, te weten artikel 23, lid 1, van de Brussel I-verordening, die voor de toepassing van de op een overeenkomst tot aanwijzing van de bevoegde rechter gebaseerde bevoegdheidsregel vereiste dat ten minste één van de partijen bij die overeenkomst woonplaats had op het grondgebied van een lidstaat.

Ten tweede zij eraan herinnerd dat de bij de Brussel I bis-verordening ingevoerde bevoegdheidsregeling intern is aan de Unie en eigen doelstellingen nastreeft, zoals de goede werking van de interne markt en de totstandbrenging van een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, zoals blijkt uit overweging 3 van die verordening (zie in die zin arrest van 25 februari 2025, BSH Hausgeräte, C-339/22, EU:C:2025:108, punt 55). Bovendien staat in overweging 13 vermeld dat ‘[e]r […] een band [moet] bestaan tussen de procedures waarop deze verordening van toepassing is en het grondgebied van de lidstaten’ en dat ‘[d]e gemeenschappelijke regels inzake rechterlijke bevoegdheid […] derhalve in beginsel van toepassing [moeten] zijn wanneer de verweerder woonplaats in een van die lidstaten heeft’. Overweging 14 van deze tekst bepaald evenwel dat ‘teneinde […] de autonomie van de partijen te eerbiedigen, […] bepaalde bevoegdheidsregels in deze verordening [dienen] te gelden, ongeacht de woonplaats van de verweerder’.

Anders dan de regel die is neergelegd in artikel 4, lid 1, van de Brussel I bis-verordening, gelezen in het licht van overweging 13 ervan, volgens welke de bevoegdheid wordt bepaald volgens het algemene beginsel van de woonplaats van de verweerder wanneer hij in een lidstaat woont, bepaalt artikel 6, lid 1, van deze verordening, gelezen in het licht van overweging 14 ervan, dat indien de verweerder geen woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, de bevoegdheid in elke lidstaat wordt geregeld door de wetgeving van die lidstaat, onder voorbehoud van de toepassing van een aantal bepalingen van deze verordening, waaronder artikel 25 ervan.

Bijgevolg blijkt uit een gecombineerde lezing van artikel 6, lid 1, van de Brussel I bis-verordening en artikel 25, lid 1, van die verordening dat een situatie waarin de verweerder geen woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, maar de contractpartijen zijn overeengekomen dat een rechterlijke instantie of rechterlijke instanties van een lidstaat bevoegd zullen zijn om kennis te nemen van hun contractuele geschillen, wordt beheerst door de bevoegdheidsregel die voortvloeit uit een overeenkomst tot aanwijzing van de bevoegde rechter als bedoeld in dat artikel 25, lid 1, en niet door de bevoegdheidsregels van de wetgeving van elke lidstaat waarnaar wordt verwezen in dat artikel 6, lid 1. Deze lezing bevestigt dus de letterlijke lezing die voortvloeit uit punt 35 van het onderhavige arrest, volgens welke artikel 25, lid 1, van toepassing is zelfs indien alle partijen bij het geding hun woonplaats hebben in een derde land.

Ten derde vereist de rechtspraak van het Hof dat de betrokken situatie een grensoverschrijdend element vertoont om binnen de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening te vallen. Dit grensoverschrijdend aspect kan zowel voortvloeien uit het feit dat de verweerder zijn woonplaats heeft op het grondgebied van een andere lidstaat dan die van het aangezochte gerecht als uit andere factoren die met name verband houden met de grond van de zaak, en die zelfs in een derde staat kunnen gelegen zijn. Een dergelijke situatie kan namelijk de vaststelling van de bevoegdheid van de gerechten in internationaal verband aan de orde stellen [zie in die zin arresten van 1 maart 2005, Owusu, C-281/02, EU:C:2005:120, punt 26; 8 september 2022, IRnova, C-399/21, EU:C:2022:648, punt 28; 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element), C-774/22, EU:C:2024:646, punten 26, 28 en 29, en 25 februari 2025, BSH Hausgeräte, C-339/22, EU:C:2025:108, punten 59 en 60].

Bovendien heeft het Hof reeds de mogelijkheid gehad om duidelijk te stellen dat een situatie waarbij de partijen bij een overeenkomst die hun woonplaats hebben in dezelfde lidstaat overeenkomen dat de gerechten van een andere lidstaat bevoegd zijn om kennis te nemen van geschillen die ontstaan uit deze overeenkomst een grensoverschrijdend aspect heeft, zelfs als die overeenkomst geen ander aanknopingspunt met die andere lidstaat heeft. In een dergelijke situatie blijkt reeds uit het enkele feit dat er een overeenkomst tot aanwijzing van de bevoegde rechter bestaat ten gunste van de gerechten van een andere lidstaat dan die waarin de contractpartijen gevestigd zijn, dat de betrokken situatie een internationaal karakter heeft (zie in die zin arrest van 8 februari 2024, Inkreal, C-566/22, EU:C:2024:123, punten 25 en 39).

Naar analogie van de oplossing waarvoor het Hof heeft gekozen in de rechtspraak die is aangehaald in de punten 40 en 41 van het onderhavige arrest, moet worden geoordeeld dat het bestaan van een overeenkomst tot aanwijzing van de bevoegde rechter ten gunste van de gerechten van een lidstaat, terwijl de contractpartijen hun woonplaats in een derde land hebben, een vraag oproept met betrekking tot de vaststelling van de bevoegdheid van de gerechten in internationaal verband, zodat een dergelijke situatie voldoet aan het vereiste van een grensoverschrijdende factor in de zin van die rechtspraak.

In de derde plaats vindt een dergelijke uitlegging steun in de doelstellingen die met artikel 25 van de Brussel I bis-verordening worden nagestreefd, namelijk de eerbiediging van de autonomie van de partijen en de verbetering van de doeltreffendheid van overeenkomsten inzake exclusieve forumkeuze, zoals vermeld in de overwegingen 15, 19 en 22 van deze verordening (zie in die zin arrest van 8 februari 2024, Inkreal, C-566/22, EU:C:2024:123, punt 26).

Die uitlegging is ook in overeenstemming met het doel van de Brussel I bis-verordening, die gericht is op het creëren van eenvormigheid van de regels inzake jurisdictiegeschillen in burgerlijke en handelszaken bij wege van bevoegdheidsregels die in hoge mate voorspelbaar zijn, en dus een doelstelling van rechtszekerheid nastreeft. De mogelijkheid voor de partijen bij een overeenkomst die in dezelfde derde staat wonen om overeen te komen dat de gerechten van een andere lidstaat bevoegd zijn, draagt ertoe bij dat de eiser weet welk gerecht hij kan aanzoeken en dat de verweerder kan voorzien voor welk gerecht hij kan worden opgeroepen. In deze context verlangt het rechtszekerheidsbeginsel dat de aangezochte nationale rechter zich gemakkelijk kan uitspreken over zijn eigen bevoegdheid zonder dat hij gedwongen is de zaak ten gronde te onderzoeken [zie naar analogie arrest van 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element), C-774/22, EU:C:2024:646, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

De toepassing van de geharmoniseerde regels van artikel 25 van de Brussel I bis-verordening draagt er bovendien toe bij dat binnen het grondgebied van de lidstaten bevoegdheidsconflicten worden voorkomen — conflicten die schadelijk zijn voor de rechtszekerheid en zich zouden kunnen voordoen indien de betrokken situatie zou worden beheerst door de nationale regels van internationaal privaatrecht van de lidstaten. Daarenboven zorgt de toepasselijkheid van deze geharmoniseerde regels ervoor dat er minder kans is op parallel lopende procedures en dat wordt voorkomen dat in verschillende lidstaten onverenigbare beslissingen worden gegeven, zoals het in overweging 21 van deze verordening genoemde oogmerk van een harmonische rechtsbedeling vereist (zie in die zin arrest van 8 februari 2024, Inkreal, C-566/22, EU:C:2024:123, punt 30).

Bijgevolg valt een geschil, zoals in het hoofdgeding, tussen twee contractpartijen die in een derde land wonen en die een rechterlijke instantie van een lidstaat hebben aangewezen om kennis te nemen van hun contractuele geschillen, binnen de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening en artikel 25, lid 1, daarvan.

De omstandigheid dat de overeenkomst tot aanwijzing van de bevoegde rechter waarbij de contractpartijen die woonplaats hebben op het grondgebied van het Verenigd Koninkrijk, een gerecht van een lidstaat — in casu de verwijzende rechter — hebben aangewezen om kennis te nemen van hun geschillen, is gesloten tijdens de overgangsperiode en dat een geding bij dat gerecht pas na afloop van die periode aanhangig is gemaakt, doet niet af aan het antwoord op de onderhavige vraag.

Niet alleen regelt het terugtrekkingsakkoord een dergelijke situatie immers niet, maar blijkt uit de overwegingen in de punten 31 tot en met 46 van het onderhavige arrest dat, ook al hebben de partijen bij een geschil hun woonplaats in een derde land — zoals het Verenigd Koninkrijk sinds 1 februari 2020 — het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening en artikel 25, lid 1, ervan valt.

Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling van toepassing is in een situatie waarin twee partijen bij een overeenkomst, die beiden woonplaats hebben in het Verenigd Koninkrijk, tijdens de overgangsperiode een forumkeuzebeding overeenkomen waarin zij bepalen dat een rechterlijke instantie van een lidstaat bevoegd zal zijn om kennis te nemen van de geschillen die uit die overeenkomst voortvloeien, ook wanneer het geschil tussen die partijen pas na afloop van die periode bij deze rechterlijke instantie aanhangig wordt gemaakt.

Gelet op het antwoord op de eerste vraag, namelijk dat een situatie als die in het hoofdgeding binnen de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening en artikel 25, lid 1, ervan valt, hoeven de tweede tot en met de vijfde vraag niet meer te worden beantwoord.