HR, 07-03-2008, nr. C06/337HR

Handelskwekerij heeft tot 19913. een tuinbouwbedrijf geëxploiteerd te [plaats]. In 1981 werden de eerste en tweede kas gebouwd; in 1985 de derde en vierde.4.

Op het perceel waarop Handelskwekerij haar bedrijf uitoefent, is in 1989 voor [eiser 2] en voor [eiser 3] een woonhuis gebouwd.5.

Naast het litigieuze perceel was (toen Handelskwekerij zich daar vestigde reeds jaren6.) een afvalverwerkingsbedrijf van [verweerster] gevestigd dat onder andere tuinbouwafval opsloeg, bewerkte en composteerde. Daarnaast bewaarde en bewerkte het bouw- en sloopafval en hield het zich bezig met opslag en bewaring van ‘allerlei soorten’ afval.

Met het oog op de hiervoor genoemde activiteiten van [verweerster] hebben Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland (hierna: GS) op 16 december 1986 op grond van de Afvalstoffenwet aan [verweerster] een vergunning verleend onder een groot aantal voorschriften.

Op 8 september 1988 heeft Handelskwekerij GS schriftelijk verzocht om binnen tien dagen op te treden tegen [verweerster] wegens overtreding van de onder 1.4 genoemde vergunning voorschriften. Nadat de gestelde termijn was verstreken heeft zij een bezwaarschrift ingediend tegen de fictieve weigering. In het kader van de behandeling van het bezwaarschrift heeft de Provincie Zuid-Holland het bedrijf van [verweerster] gecontroleerd. De Provincie heeft ter zake op 11 oktober 1988 een rapport uitgebracht.

Bij beschikking van 15 mei 1989 hebben GS de bezwaren van Handelskwekerij ongegrond verklaard. Handelskwekerij heeft tegen deze beschikking beroep ingesteld bij de Afdeling rechtspraak van de Raad van State.

Bij dagvaarding van 5 januari 1990 hebben [eiser] c.s. [verweerster] gedagvaard voor de Rechtbank 's‑Gravenhage en — voor zover thans nog van belang7.— gevorderd [verweerster] te veroordelen tot vergoeding van de door hen geleden schade van ƒ 427.903 en schade nader op te maken bij staat en te vereffenen volgens de wet.

[Eiser] c.s. hebben — in de weergave van de Rechtbank en voor zover thans nog van belang8.— aan hun vordering ten grondslag gelegd dat [verweerster] sinds het begin van de jaren tachtig (van de vorige eeuw) in strijd met het vigerende bestemmingsplan haar bedrijfsactiviteiten aanmerkelijk heeft uitgebreid en ten behoeve daarvan steeds meer grond in gebruik heeft genomen. Daardoor kwamen grote hoeveelheden stof op haar percelen en in haar kassen terecht waardoor schade is ontstaan.

[Verweerster] heeft de vordering bestreden.

Bij (tussen)vonnis van 15 januari 1992 heeft de Rechtbank een comparitie van partijen gelast teneinde onder meer inlichtingen te verkrijgen over de vraag welke voorwaarden, verbonden aan de vergunning krachtens de Afvalstoffenwet, beogen om stofoverlast te voorkomen.

In haar (tussen)vonnis van 30 juni 1993 heeft de Rechtbank overwogen dat [eiser] c.s. aan hun vordering slechts ten grondslag hebben gelegd dat [verweerster] onrechtmatig heeft gehandeld door zich niet aan de voorschriften A 13, A 14 en E 199. van de haar ingevolge de Afvalstoffenwet verstrekte vergunning d.d. 16 december 1986 te houden, met als gevolg dat grote hoeveelheden stof op hun percelen en in hun kassen zijn terechtgekomen (rov. 4). De Rechtbank heeft [eiser] c.s. opgedragen deze stellingen te bewijzen.

Nadat 22 getuigen zijn gehoord, heeft de Rechtbank bij vonnis van 20 mei 1998 de vordering afgewezen. Daartoe heeft zij overwogen dat, bezien in het licht van de getuigenverklaringen, hetgeen [eiser] c.s. naar voren hadden gebracht ‘niet de gevolgtrekking rechtvaardigt dat [verweerster] op zodanige wijze in strijd met de vergunningvoorschriften heeft gehandeld dat daardoor van een onrechtmatig handelen ten opzichte van [eiser] c.s. sprake is’. Daaraan doet niet af dat uit de getuigenverklaringen naar voren komt dat [eiser] c.s. in voor hun bedrijfsvoering nadelige mate overlast hebben ondervonden van stofafzetting op hun percelen en in de kassen, terwijl ‘niet onaannemelijk is dat deze overlast ook deels is veroorzaakt door van het bedrijf van [verweerster] afkomstig stof’. Volgens de Rechtbank kan niet worden gezegd dat [verweerster], alle omstandigheden in aanmerking genomen, is tekortgeschoten ‘in datgene wat op grond van de voor haar geldende vergunningsvoorschriften van haar moest worden verwacht’. De Rechtbank heeft in dit verband ook betekenis toegekend aan de omstandigheid dat op het moment dat [eiser] c.s. hun bedrijf ter plaatse vestigden, [verweerster] op het belendende terrein reeds gedurende vele jaren haar bedrijf uitoefende (rov. 5).

[Eiser] c.s. zijn in beroep gekomen van de vonnissen van 15 januari 1992, 30 juni 1993 en 20 mei 1998.

[Verweerster] heeft de grieven bestreden en (volgens het Hof)10. impliciet incidenteel appèl ingesteld dat evenwel niet (meer) van belang is.

Volgens 's Hofs tussenarrest van 16 april 2003 hebben [eiser] c.s. aan hun vordering ten grondslag gelegd dat:

Het Hof acht de vordering op de onder a en b genoemde grondslagen niet toewijsbaar:

De vraag of sprake is van onrechtmatige hinder hangt af van de aard, de ernst, de duur en de omvang van de daardoor veroorzaakte schade in verband met de omstandigheden van het geval. Uit de eerdere getuigenverklaring kan niet worden afgeleid wat de ernst is van de stofoverlast, indien daarvan sprake is geweest (rov. 6). Het Hof heeft [eiser] c.s. opgedragen te bewijzen ‘dat en van de mate waarin in de jaren 1987–1990 van [verweerster] afkomstig stof op de percelen van [eiser] en op en in de kassen is terechtgekomen’.

Nadat het Hof 10 getuigen heeft gehoord, heeft het bij arrest van 19 juli 2006 onder verbetering van gronden de bestreden vonnissen bekrachtigd. [Eiser] c.s. zijn er naar het oordeel van het Hof in geslaagd te bewijzen dat van [verweerster] afkomstig stof in en op hun kassen is terechtgekomen (rov. 1).

Het Hof gaat met betrekking tot de ernst en mate van de overlast uit van een prijsbederf van 20 tot 30% en extra kosten aan arbeid en materieel (rov. 2).

Met betrekking tot de ‘omstandigheden ter plaatse’ wijst het Hof op het volgende:

Hierop overweegt het Hof

[Eiser] c.s. hebben tegen de arresten van 16 april 2003 (hierna ook: het tussenarrest) en 19 juli 2006 (hierna ook: het eindarrest) tijdig beroep in cassatie ingesteld. [Verweerster] heeft geconcludeerd tot verwerping van het cassatieberoep. Partijen hebben vervolgens hun standpunten schriftelijk toegelicht ([eiser] c.s. door verwijzing naar de cassatiedagvaarding). Daarna hebben zij nog gere- en gedupliceerd.

Uit de inleidende dagvaarding valt af te leiden dat slechts de schade van Handelsonderneming wordt gevorderd. Dat blijkt met name uit hetgeen onder 8 – 11 wordt aangevoerd. Het Hof bouwt daar in rov. 2 van het eindarrest klaarblijkelijk — en in cassatie niet bestreden — op voort door slechts te spreken van prijsbederf en extra kosten van materieel (foliescherm, schermdoek en chemische middelen).

Dat [eisers 2 en 3] schade zouden hebben geleden en dat (nog steeds) vergoeding daarvan wordt gevraagd, is niet aangevoerd.

Bij deze stand van zaken is onduidelijk welk belang [eisers 2 en 3] bij hun cassatieberoep hebben. Zij kunnen daarin m.i. dan ook niet worden ontvangen.

Uit praktische overwegingen blijf ik hierna spreken van [eiser] c.s.

Alvorens op de klachten in te gaan, lijkt goed onder ogen te zien op welke gronden het Hof de bestreden vonnissen heeft bekrachtigd. Daarbij volg ik de poten waarop de vordering volgens het Hof stoelt; zie onder 2.8.1.

De op overtreding van de (voorschriften verbonden aan de vergunning krachtens de) Afvalstoffenwet gebaseerde vordering loopt stuk op twee zelfstandige — geparafraseerd weergegeven — gronden:

De op verzwaring van het gebruik van het perceel gegronde vordering strandt:

De op onrechtmatige hinder gegronde vordering loopt, ondanks de duur en de ernst ervan als genoemd in rov. 2 van het eindarrest, spaak in:

Verder staat het Hof nog stil bij het aan (overtreding van) de Hinderwet ontleende argument. Het brengt [eiser] c.s. geen soelaas:

Zoals vermeld onder 4.4 heeft het Hof beslissende betekenis toegekend aan het tijdsaspect, nader uitgewerkt onder 2.9.3. Dat oordeel wordt geveld in het kader van de onrechtmatigheid van de hinder.

Naar gangbare inzichten speelt bij beantwoording van de vraag of hinder onrechtmatig is een rol of de hinder veroorzakende activiteiten reeds plaatsvonden voordat de benadeelde zich ter plaatse vestigde.11. Deze benadering is ook in de rechtspraak van Uw Raad gevolgd.12.

Dat betekent — uiteraard — niet dat de benadeelde die zich later ter plaatse vestigt iedere hinder, ongeacht de duur en omvang daarvan, voor lief zal moeten nemen. Uw Raad spreekt in dit verband van ‘een zeker mate van hinder’ die dan zal moeten worden geduld.

De vraag wat ‘een zekere mate’ is, kan m.i. niet in algemene zin worden beantwoord.13. Wanneer iemand meent te moeten gaan wonen of zich vestigt naast een snelweg, vliegveld of in de nabijheid van een open riool, zal hij de consequenties daarvan m.i. in het algemeen tot op zekere — vrij grote — hoogte moeten aanvaarden. De maatschappelijke realiteit en trouwens ook de economie zou anders onaanvaardbaar (kunnen) worden verstoord.14. Deze opvatting is geheel in overeenstemming met de rechtspraak van het EHRM, waarin op de economische aspecten een zwaar accent wordt gelegd.15.

Daar komt nog bij dat de prijzen van woningen of grond ongetwijfeld door dergelijke omstandigheden worden beïnvloed; de ‘benadeelde’ heeft daarvan allicht geprofiteerd.

Het ligt niet bijzonder voor de hand dat een fundamenteel andere benadering wordt gekozen ingeval vergunningen in beeld komen. Wat er ook zij van de algemene strekking van de wetgeving waarop zij berusten, zonder expliciete en duidelijke steun in de parlementaire geschiedenis ware niet — laat staan klakkeloos — aan te nemen dat deze onbeperkte bescherming beogen te bieden aan personen die met open ogen en welbewust de hinder opzoeken. Anders gezegd: de relativiteit (het beschermingsbereik) van zo'n wet en de daarop gebaseerde vergunningen strekt zich zeker niet zonder meer uit tot zulke personen of bedrijven.16.

Dit brengt mee dat niet beslissend is wat de algemene strekking van zodanige wetten of daarop gebaseerde vergunningen is. Veeleer komt het aan op de vraag of zij tevens beogen bescherming te bieden voor het concrete geval. In casu: of zij [eiser] c.s. soelaas bieden in een situatie die wordt gekenmerkt door de onder 4.4 en 2.9.3 vermelde omstandigheden.17.

Opmerking verdient nog dat minder vruchtbaar is om zich blind te staren op de strekking van een wet waarop de vergunning stoelt. De relativiteit (of onrechtmatigheid) wordt immers ten minste mede bepaald door de vergunningvoorschriften.18.

Ten overvloede stip ik nog aan dat een vergelijkbaar resultaat kán worden bereikt via de weg van art. 6:101 BW. In situaties als de onderhavige is verdedigbaar sprake van risico-aanvaarding. Uw Raad ziet dat — terecht — niet als afzonderlijk leerstuk maar rubriceert het onder art. 6:101 BW.19. Ten minste verdedigbaar is dat, in causale zin, de schade in situaties als bedoeld onder 4.4 en 2.9.3 ten volle valt te herleiden tot de benadeelde. Dwingend is die benadering intussen niet.

Naar 's Hofs oordeel is schade van een ernst als genoemd onder 2.9.2 niet onrechtmatig op de onder 2.9.3 en 4.4 genoemde gronden. Dat oordeel wordt in cassatie niet bestreden. Daarom ga ik op die kwestie niet nader in.

Nu een reeks klachten scharniert om de relativiteit (art. 6:163 BW) lijkt goed eerst kort stil te staan bij de inhoud en betekenis daarvan.

Met de relativiteit wordt beoogd een te ruime aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad te voorkomen.20. Ingevolge art. 6:163 BW heeft de benadeelde die zijn vordering baseert op onrechtmatige daad geen aanspraak op schadevergoeding als de geschonden norm niet strekt ter bescherming tegen de schade zoals de benadeelde die heeft geleden.

In het duwbak Linda-arrest21. geeft Uw Raad aan hoe de beschermingsomvang moet worden bepaald:

Uw Raad heeft de opvatting verworpen dat een norm in beginsel strekt ter bescherming van allen die als gevolg van overtreding ervan schade kunnen lijden en wel ter bescherming tegen alle schade die aan de dader op de voet van 6:98 BW als een gevolg van die overtreding kan worden toegerekend.22.

Geheel in lijn met dit uitgangspunt heeft Uw Raad verschillende arresten gewezen waarin wordt aangenomen dat de relativiteit ontbreekt zonder dat dit wordt onderbouwd met passages uit de parlementaire geschiedenis of anderszins.23. Soms zelfs in zaken waarin de parlementaire geschiedenis veeleer in tegengestelde zin wijst.24.

Ter vermijding van misverstand: de hier verdedigde opvatting betekent geenszins dat benadeelden van hinder, ook in situatie waarin zij — kort gezegd — de hinder hebben ‘opgezocht’, zonder meer en steeds van schadevergoeding verstoken zullen blijven. Zij kunnen terugvallen op het algemene hinder-leerstuk dat maatoplossingen mogelijk maakt; zie nader onder 5.2 en 7.71.

De cassatiedagvaarding bevat een klachtenregen die neervalt in de vorm van toelichtingen op vier genummerde middelen. Omwille van de overzichtelijkheid worden de verschillende paragrafen (genummerd 16 t/m 43) hierna aangeduid als onderdelen. De daaraan voorafgaande passage behelst geen klachten.

Een aantal onderdelen bevat geen (begrijpelijke) klacht(en), wat er verder ook zij van de daarin verwoorde stellingen. Dat geldt voor de onderdelen 16, 26 (dat van alles aan de orde stelt waarover het Hof geen oordeel heeft geveld), 33 (niet wordt uitgelegd waarom de niet nader genoemde omstandigheden van belang zouden zijn), 34 (hetgeen hier staat is te abstract), 37 en 39.

Onderdeel 17 voldoet niet aan de eisen van art. 407 lid 2 Rv. nu niet wordt vermeld waar in de dingtalen stellingen als daarin ontvouwd zijn betrokken.25.

Voor zover de klachten zich richten tegen het dictum van 's Hofs arrest missen ze doel omdat daarin niet is te lezen wat er volgens de klachten zou staan.

Middel 1 ziet op ‘handelen in strijd met wettelijke plicht, inbreuk subjectief recht en Schutznorm’. Het komt op tegen rov. 4 en 5 van het arrest van 16 april 2003. Het voert aan dat het Hof ten onrechte, althans onvoldoende gemotiveerd, heeft beslist dat [eiser] c.s. geen bescherming konden ontlenen aan de (vergunning krachtens de) Afvalstoffenwet, de Hinderwet, het ontbreken van een vergunning en het bestemmingsplan.

Alle klachten die betrekking hebben op de (inmiddels niet meer geldende) Hinderwet en, naar ik begrijp, het ontbreken van een daarop gebaseerde vergunning, lopen stuk op 's Hofs, zoals hierna zal blijken,26. tevergeefs bestreden oordeel, samengevat onder 4.5. Aldus valt het doek over de onderdelen 18, 20 (voor zover al begrijpelijk) en 23.

De onderdelen 19 en 27 vertolken de stelling dat een wettelijke norm allen beschermt tenzij gedaagde het tegendeel bewijst. Tevergeefs evenwel; zie onder 6.4.

Onderdeel 21 voert, naar ik begrijp, aan dat overtreding van een bestemmingsplan onrechtmatig is jegens ‘de buren’.

Het is aan gerede twijfel onderhevig of deze klacht voldoende duidelijk is nu zij in genen dele is toegesneden op de onderhavige zaak, doch blijft steken in een algemene stelling.

Het onderdeel doet nog beroep op het arrest Claas/Van Tongeren.27.In die zaak ging het om de vraag of een burger bij de burgerlijke rechter een vordering kan instellen strekkend tot een verbod van met een bestemmingsplan strijdig gebruik van grond. Uw Raad beantwoordde die vraag — kort gezegd — bevestigend.

Daarmee is evenwel nog niet gezegd dat een bestemmingsplan tevens strekt tot voorkoming van schade in een situatie met de bijzondere karaktertrekken van de onderhavige zaak.

Ik gaf al aan dat en waarom een ongeclausuleerd bevestigende beantwoording van die vraag uiterst riskant is; zie onder 5.4. Zij zal, naar moet worden gevreesd, de stoot geven tot veel ellende waarvan de omvang en gevolgen niet kunnen worden overzien. We leven nu eenmaal in een gecompliceerde en fragiele samenleving waarin, naar van algemene bekendheid is, wettelijke regels en vergunningen niet steeds ten volle (kunnen) worden nageleefd. Voor een deel wordt dat door de overheid gedoogd. Ik bedoel allerminst een pleidooi te houden ten faveure van personen of bedrijven die zich niet aan de regels houden. Maar het recht zou m.i. te ver doorschieten wanneer zij in alle gevallen de rekening daarvan krijgen gepresenteerd. De algemene regeling inzake hinder biedt voldoende mogelijkheden om in voorkomende gevallen tot passende oplossingen te geraken.

In dit verband veroorloof ik mij nog de kanttekening dat een enigszins vergelijkbare benadering wordt gevolgd in het kader van aansprakelijkheid voor beroepsziektes hoewel het daar (vrijwel) steeds gaat om letsel en dus om schades die ten minste evenveel (zo niet meer) aandacht verdienen dan vermogensschade.28.Volgens Uw Raad wordt bedrijven in voorkomende gevallen enige tijd gegund om onderzoek te doen.29.

Ik zou er daarom een lans voor willen breken dat de klacht reeds hierop afstuit.

[Eiser] c.s. verliezen bovendien uit het oog dat 's Hofs oordeel op twee gronden steunt; zie onder 4.3. Tegen de daar onder b genoemde grond zijn geen klachten gericht. Ook daarin vindt het onderdeel m.i. zijn Waterloo.

Voor het geval Uw Raad hierover anders mocht oordelen, sta ik nader stil bij deze kwestie.

In de Memorie van Toelichting wordt ingegaan op het doel van de WRO:

Onder ‘ruimtelijke ordening’ wordt verstaan:

In de MvAII is de volgende omschrijving gegeven van het begrip ‘ruimtelijke ordening’:32.

Met betrekking tot het bestemmingsplan vermeldt de MvT dat daarin:

Bestemmingsplannen kunnen in detaillering sterk van elkaar verschillen. Zij bestaan dikwijls uit verschillende elementen, waaronder een plankaart, een plantoelichting en in vrijwel alle gevallen ook voorschriften omtrent het gebruik van de in het plan begrepen grond en de zich daarop bevindende opstallen. Deze in art. 10 WRO aangeduide voorschriften, de gebruiksvoorschriften, kunnen bijvoorbeeld concrete ‘vormen van gebruik binnen een bestemming (…) verbieden’ of (juist in het algemeen) aan een ieder ‘alle gebruik in strijd met de gegeven bestemming’ ontzeggen.34. De rechtsplicht om de in het plan begrepen grond en opstallen te gebruiken op een wijze die strookt met het bestemmingsplan, vloeit voort uit de gebruiksvoorschriften. Het bestemmingsplan heeft het karakter van een algemeen verbindend voorschrift.35.

Het bestemmingsplan komt tot stand na een weging van alle relevante omstandigheden. Van Zundert schrijft hierover:

Het bestemmingsplan berust op (vanuit maatschappelijk oogpunt bezien) een balans tussen de diverse betrokken belangen. Het draagt derhalve, hoe gedetailleerd de daarin opgenomen voorschriften ook zijn, een algemeen karakter. Ofschoon het bestemmingsplan vele betrokkenen aangaat en hun belangen raakt, is het niet opgesteld ter behartiging van één of meer personen in het bijzonder.

Uit het voorafgaande moge volgen dat er onvoldoende aanknopingspunten zijn voor het oordeel dat bestemmingsplannen beogen burgers in individuele gevallen tegen schadeveroorzakende hinder te beschermen. Laat staan ongeacht de verdere omstandigheden.

Voor deze benadering is m.i. ook steun te vinden in het arrest [D]/[E].37.[E] c.s. werden geconfronteerd met een uitbouw van [D]; deze had daarvoor een bouwvergunning gekregen; deze was volgens [D] in overeenstemming met het bouwbesluit, de bouwverordening en de WRO. [E] c.s. vorderden gedeeltelijke afbraak. Die vordering werd door Rechtbank en Hof toegewezen. In cassatie wordt overwogen:

Aan het belang van dit arrest voor de onderhavige zaak doet niet af dat in het arrest in zekere zin de spiegelbeeldsituatie aan de orde was nu niet in strijd met het bestemmingsplan was gehandeld.

Dit alles laat uiteraard onverlet dat overtreding van een bestemmingsplan wel een (vaak belangrijke) factor kan zijn die meeweegt bij beoordeling van de onrechtmatigheid. Het gaat m.i. evenwel te ver om uit de enkele overtreding af te leiden dat sprake is van onrechtmatigheid tegenover iedere gedupeerde, zelfs wanneer het gaat om naburen. Grote voorzichtigheid past met name ingeval van omstandigheden die, zoals in casu — het is de rode draad van deze conclusie — tamelijk buitenissig zijn.

Ook in het arrest Barneveld/Gasunie38. is de relativiteit van de WRO aan de orde, zij het in een bijzondere context. De Gemeente werd door Gasunie aangesproken omdat zij Gasunie niet had verwittigd van verlening van een bouwvergunning als gevolg waarvan schade aan een leiding was ontstaan omdat deze moest worden verlegd. Voor zover thans van belang wordt overwogen:

Ook dit arrest maakt duidelijk dat overtreding van een bestemmingsplan (planvoorschriften) een benadeelde te stade kan komen.39. Er kan m.i. evenwel niet uit worden afgeleid dat dit steeds het geval zal zijn, ongeacht de verdere omstandigheden van het geval. Dat ligt ook niet voor de hand nu Uw Raad de opvatting dat wettelijke regels een algemene strekking hebben en alzo alle belangen van een ieder beschermen, heeft verworpen; zie onder 6.4.

In het kader van de hierna te bespreken Afvalstoffenwet is er nog op gewezen dat in de WRO‘in verband met de bestemming voorschriften [kunnen] worden gegeven, maar deze zijn in het algemeen globaal’.40. Globale voorschriften kunnen bezwaarlijk een zó ruime strekking hebben als [eiser] c.s. propageren.

Ik veroorloof mij nog de kanttekening dat een ander oordeel, waarin bestemmingsplannen etq een algemene strekking zou worden gegeven, die zich ook uitstrekt ten opzichte van personen die met open ogen en welbewust het gevaar hebben gezocht, niet gemakkelijk zou zijn te rijmen met arresten zoals dat over de Iraanse vluchteling.41. Daarbij valt met name te bedenken dat het in dat soort zaken gaat om een toch al kwetsbare groep die geheel afhankelijk is van de overheid. In situaties als in dat arrest bedoeld, kan bovendien — anders dan in de onderhavige zaak — de vluchteling in geen enkel opzicht iets worden verweten; hij wordt de dupe van foutief overheidshandelen en blijft met lege handen achter.

Kortom: hoewel voor de door het onderdeel verdedigde algemene stelling best iets te zeggen valt, zet het m.i. te hoog in. Daarop loopt het stuk.

Onderdeel 22 vertolkt eenzelfde klacht nopens de Afvalstoffenwet.

Het middel doet geen beroep op de litigieuze vergunning, noch ook op hetgeen het vergunningverlenend gezag daarmee voor ogen stond. Weliswaar zijn deze stukken bij cvr in geding gebracht, maar daarop kan geen acht worden geslagen nu zij niet door klachten worden ontsloten.

In onderdeel 30 komen deze voorsc hriften wel, maar tevergeefs, aan bod; zie onder 7.53 e.v.

Deze klacht mislukt m.i. omdat zij slechts één van de twee poten waarop 's Hofs oordeel stoelt, bestrijdt; zie onder 4.2.

Voor het geval Uw Raad daarover anders mocht oordelen, sta ik — onvermijdelijk vrij uitvoerig — stil bij met name de parlementaire behandeling van de (inmiddels niet meer geldende) Afvalstoffenwet.

De considerans van de Wet houdende regelen inzake huishoudelijke afvalstoffen, autowrakken en andere categorieën van afvalstoffen (hierna: ‘de Afvalstoffenwet’)42. geeft weer welk doel met deze wet wordt nagestreefd: bescherming van het milieu.43.

Om een ‘inrichting’ in de zin van de Afvalstoffenwet te mogen exploiteren, was een vergunning vereist.44.

De beslissing op een verzoek om een vergunning op grond van de Afvalstoffenwet dient te berusten op een afweging van alle voor de bescherming van het milieu (in de brede betekenis die aan dit begrip in de Afvalstoffenwet is toegekend) relevante factoren, voor zover niet geregeld in een van de in art. 97 Afvalstoffenwet genoemde wetten.

Ook andere aspecten dan ‘het tegengaan van gevaar, schade en hinder’ als bedoeld in de (inmiddels eveneens ingetrokken) Hinderwet dienden te worden betrokken bij de beoordeling van het verzoek om een vergunning. Dit blijkt onder meer uit de volgende passages uit de parlementaire behandeling:

Uit de geciteerde passages volgt dat het begrip ‘milieu’ ruim moet worden uitgelegd.48. De Afvalstoffenwet moet een bijdrage leveren aan de verbetering van het ‘gewone dagelijkse leven’.49.

De MvT wijst er nog op dat maatregelen moeten worden getroffen om te voorkomen dat afval weg kan waaien.50.

Bij de beoordeling van het verzoek om een vergunning (op grond van de Afvalstoffenwet) moest ook worden gelet op de hinder die de omgeving mogelijkerwijs van de activiteiten van de inrichting heeft te duchten.51.

Bij de beslissing op het verzoek om een Afvalstoffenwetvergunning moest ingevolge art. 39 Afvalstoffenwet rekening worden gehouden met ‘de in de toekomst met betrekking tot de belasting van het milieu te verwachten ontwikkelingen in het gebied waar de inrichting is of zal zijn gelegen’.

Art. 41 lid 1 Afvalstoffenwet bepaalt dat in het belang van de bescherming van het milieu voorschriften konden worden verbonden aan de vergunning.

Uit dit een en ander kan m.i. worden afgeleid dat overtreding van (voorschriften krachtens) de Afvalstoffenwet in voorkomende gevallen konden worden ingeroepen ter onderbouwing van de stelling dat onrechtmatig jegens een benadeelde is gehandeld. Maar er valt m.i. niet uit af te leiden dat deze bescherming onbeperkt was, laat staan dat zij zich uitstrekte tot gevallen als de onderhavige.

Ook in dit verband lijkt nuttig te wijzen op moeilijk uit te leggen spanningen die bij een andersluidende opvatting zouden onstaan in vergelijking met gevallen als bedoeld onder 7.28. Ook moet worden gevreesd voor gevaren als genoemd onder 7.12.

Het onderdeel acht ik daarom ongegrond.

Onderdeel 24 doet beroep op de zogenaamde correctie-Langemeijer.52. Het is evenwel zo abstract en zo weinig toegesneden op de onderhavige kwestie dat er geen deugdelijke klacht in kan worden gelezen. Met name wordt niet uit de doeken gedaan waarom toepassing van deze correctie ertoe zou leiden dat in het onderhavige geval onrechtmatig is gehandeld. Dat spreekt ook niet voor zich in welk geval die toelichting (mogelijk) overbodig was geweest.

Onderdeel 25 gaat nader op deze kwestie in. Met name wordt aangevoerd dat [eiser] c.s. ervan mochten uitgaan dat [verweerster] haar bedrijf niet zwaarder of intensiever zou gebruiken dan in 1970.

Deze klacht loopt spaak in 's Hofs onder 2.9.3 en 4.4 weergegeven oordeel. Daaruit volgt zonneklaar dat [eiser] c.s. zulks redelijkerwijs niet hebben kunnen denken.

Het tweede middel, gepresenteerd onder het kopje belang Hinderwet, trekt ten strijde tegen rov. 5 van het tussen- en 3, 4 en 6 van het eindarrest.

Onderdeel 28 bestrijdt 's Hofs onder 4.5 onder a weergegeven oordeel. Naar de kern genomen voert het aan dat [eiser] c.s. in 1981 verwachtten dat [verweerster] zich aan de wet zou houden.

Zelfs wanneer veronderstellenderwijs van deze heel onaannemelijke bewering wordt uitgegaan (het tegendeeel was immers ook toen al evident) mist de klacht doel. In de daarop volgende jaren moet voor een ieder (en dus ook voor [eiser] c.s.) volkomen duidelijk zijn geweest dat door de onderneming van [verweerster] ter plaatse stof vrijkwam. Desondanks hebben [eiser] c.s. nieuwe kassen (nog wel zo dicht mogelijk bij de bron van het stof) én twee woonhuizen ter plaatse gebouwd; zie 's Hofs in zoverre niet bestreden oordeel vermeld onder 2.9.3 en 4.4.

Onderdeel 29 vervalt goeddeels in herhalingen en wordt in zoverre meegetrokken in de val van zijn voorgangers. Voor het overige is het onbegrijpelijk.

Middel 3 draagt het kopje strijd met de Afvalstoffenvergunning [verweerster]. Het komt op tegen rov. 5 van het tussenarrest en rov. 3–6 van het eindarrest. Met name wordt bestreden dat onvoldoende onderbouwd is dat [verweerster] in de jaren 1987–1990 in strijd met de vergunningvoorwaarden heeft gehandeld.

Onderdeel 30 beroept zich in dit verband op de voorschriften A13 en 14, E19, D1, D7a en D10–13. Bovendien zouden [eiser] c.s. zich hebben beroepen op de kwetsbaarheid van de omgeving.

Deze klacht is ongegrond. Immers strekken vergunningvoorschriften als de onderhavige, als gezegd, niet zonder meer en steeds tot bescherming van de benadeelde. Dat geldt in het bijzonder in een setting als door het Hof genoemd, hiervoor onder 2.9.3 en 4.4 weergegeven.

Voor zover dit middel betrekking heeft op de D-voorschriften kan het ook anderszins niet slagen. [eiser] c.s. zijn niet opgekomen tegen rov. 4 van het tussenvonnis en het daarop voortbouwende eindvonnis (met name rov. 2 e.v.) van de Rechtbank waarin wordt geoordeeld dat zij zich ter onderbouwing van hun schadevergoedingsvordering wegens schending van de voorschriften verbonden aan de ‘Afvalstoffenvergunning’ enkel nog beriepen op de voorschriften A13, A14 en E19. Weliswaar komt in de inleiding op de grieven een passage voor (sub 11) waarin de onder 7.53 bedoelde voorschriften worden genoemd, een grief tegen genoemde oordelen behoefde het Hof er geenszins in te lezen. Eens te minder nu de inleiding wordt afgerond met een conclusie (sub 20) waarom onrechtmatig zou zijn gehandeld. De Afvalstoffenwet(vergunning) wordt daarin niet genoemd. [Eiser] c.s. hebben ter toelichting op hun tweede grief (sub 27) aangevoerd dat zij ter onderbouwing van de gestelde onrechtmatige daad van [verweerster]‘meer hebben gesteld’ dan alleen een beroep op de voorschriften A13, 14 en E19, maar niet wordt aangegeven wat dit meerdere inhield. Volstaan wordt met een verwijzing naar een eerdere akte van 18 pagina's met een stapel bijlagen; zonder nadere aanduiding van de relevante passages kon het Hof daaraan voorbijgaan. Bij deze stand van zaken mocht het Hof er vanuit gegaan dat de litigieuze vordering, voor zover gegrond op overtreding van de Afvalstoffenwetvergunning, slechts zag op de voorschriften A13, A14 en E19.

Bovendien is ten dele duister waarom beroep op de onder 7.53 genoemde voorschriften wordt gedaan; voor het overige was het beroep zó abstract dat het Hof er m.i. niet nader op in behoefde te gaan:

Voorschrift E19 heeft betrekking op het vochtig houden van puin; A 13 en 14 op het sproeien of afdekken van stoffen die kunnen gaan stuiven. Naar 's Hofs — in cassatie niet bestreden — oordeel gaat het hier niet om een resultaats-, maar om een inspanningsverbintenis. [Verweerster] heeft op de best mogelijke wijze getracht stofoverlast te voorkomen. [Eiser] c.s. hebben onvoldoende onderbouwd waarom dat anders was (rov. 5 van het eindarrest). Tegenover de verklaring waarop 's Hofs oordeel is gebaseerd, is het enkele beroep op de mvg onder 33 m.i. ontoereikend.

Kort en goed: het beroep op de genoemde voorschriften gaat m.i. niet op; de klacht faalt.

Onderdeel 31 doet beroep op een bij cvr overgelegd rapport van [betrokkene 2], de provinciale ambtenaar die ook in rov. 5 van het eindarrest wordt genoemd. In dat rapport wordt geconstateerd dat, als gevolg van een overmachtsituatie, de bouw van een hal en de installatie van biofilters nog niet in orde is.

De relevantie van biofilters is mij in dit verband niet goed duidelijk. De opmerking over de hal knoopt, naar valt aan te nemen, aan bij voorschrift D7a. Onder 7.55 gaf ik al aan waarom daarop m.i. tevergeefs beroep wordt gedaan. De klacht faalt, ook los van het feit dat het Hof daaraan niet is toegekomen omdat het van oordeel was dat de relativiteit ontbrak.

Onderdeel 32 beroept zich op stofmonsters die illustreren dat stof is vrijgekomen. Dat zou wijzen op overtreding van de daarin genoemde voorschriften.

Het Hof heeft niet miskend dát sprake was van stofoverlast. Dat blijkt heel duidelijk uit rov. 2 van het eindarrest. Om de hiervoor aangegeven redenen leidt dat in casu evenwel niet tot aansprakelijkheid.

Middel IV is gericht tegen rov. 6 van het arrest van 16 april 2003 en rov. 3–6 van het arrest van 19 juli 2006. Het komt op tegen 's Hofs oordeel dat [verweerster] aan [eiser] c.s. geen onrechtmatige hinder heeft toegebracht.

Bij de bespreking van de resterende klachten zij vooropgesteld dat het antwoord op de vraag of sprake is van onrechtmatige hinder, afhangt:

Anders dan het middel in verschillende onderdelen aanvoert, heeft het Hof dit niet miskend. Dat blijkt genoegzaam uit rov. 6 van zijn arrest van 16 april 2003 en de nadere uitwerking in rov. 2 e.v. van het eindarrest. De onderdelen 33 (voor zover al voldoende duidelijk), 34 en 35 lopen daarop stuk.

Onderdeel 35 ziet daarenboven voorbij aan 's Hofs uitvoerige analyse van de plaatselijke omstandigheden in rov. 3 en 4 van het eindarrest.

Onderdeel 36 hamert er andermaal op dat [eiser] c.s. ervan uit mochten gaan dat [verweerster] zich aan de ‘toepasselijke publiekrechtelijke regels’ zou houden. In het licht van de vaststaande feiten en 's Hofs onder 2.9.3 en 4.4 weergegeven oordeel is evenwel volstrekt onduidelijk waarom zij zulks mochten aannemen. In elk geval moet zonneklaar zijn geweest dat de werkelijkheid anders was.

Voor zover onderdeel 38 het oog heeft op stankoverlast en de ter voorkoming daarvan vereiste maatregelen faalt het omdat de vordering daarop geen betrekking meer had; zie rov. 1 van het tussenarrest.

Voor het overige valt het in herhalingen en behoeft het geen afzonderlijke bespreking.

Onderdeel 40 verwijt het Hof het composteren van tuinafval en het puinbreken ‘ineen te schuiven’. De daaraan gekoppelde klacht biedt geen nieuwe gezichtspunten en stuit af op 's Hofs onder 2.9.3 en 4.4 vermelde oordeel dat — zoals ik al meermalen heb aangegeven — niet (met vrucht) wordt bestreden.

Voor zover onderdeel 41 al een voldoende duidelijke klacht behelst, biedt het geen nieuws.

Voor zover het erover bedoelt te klagen dat het Hof is uitgegaan van de feitelijke situatie, is zonder nadere toelichting, die evenwel ontbreekt, niet duidelijk waarom het Hof dat niet mocht doen.

Ten overvloede: het Hof heeft ampel gemotiveerd waarom in casu geen sprake was van onrechtmatige hinder. Dat oordeel stoelt op het rechtens juiste uitgangspunt dat niet iedere hinder onrechtmatig is. Wil hinder als onrechtmatig kunnen worden aangemerkt, dan moet deze van dien aard zijn dat hij in redelijkheid niet behoeft te worden getolereerd.54. Schade als gevolg van hinder die moet worden geduld, komt niet voor vergoeding in aanmerking. Het hangt van de omstandigheden van het geval af welke hinder redelijkerwijs moet worden geduld. Eén van de in ogenschouw te nemen factoren is wie zich het eerste ter plaatse heeft gevestigd; de benadeelde of degene die de schade veroorzaakt; zie onder 5.2.

De vraag of 's Hofs oordeel dat hinder van een ernst en omvang als de onderhavige moest worden geduld in het licht van de omstandigheden zoals uitgewerkt in rov. 3 e.v. van het eindarrest moet blijven rusten omdat daartegen geen klacht is gericht.

Onderdeel 42 noemt nog, maar vruchteloos, een aantal omstandigheden die het Hof zou hebben veronachtzaamd:

Onderdeel 43, ten slotte, verwijt het Hof zich te hebben bekeerd tot de verklaring van [betrokkene 2]. Daarin zou evenwel een ontoereikende weerlegging zijn te vinden van de in rov. 5 van het eindarrest genoemde stelling van [eiser] c.s. dat een zeil beter tegen stof beschermt dan een net.

Ik geef graag toe dat 's Hofs arrest op dit punt niet geheel zuiver is geformuleerd. Ook mij komt het voor dat een net geen bijster adequate bescherming tegen stof biedt.

In rov. 5, gelezen in samenhang met rov. 3 van het eindarrest, brengt het Hof tot uitdrukking dat alles tezamen genomen (dus niet alleen door een net) alle redelijkerwijs te vergen maatregelen werden getroffen. Daarbij heeft het Hof ongetwijfeld het oog op de in die verklaring mede genoemde sproeinstallaties. Bovendien gaat het, ook volgens het onderdeel, niet om zand o.i.d. maar om puin.

Zelfs wanneer zou moeten worden aangenomen dat het Hof louter het oog heeft op de netten kan zijn oordeel, dat van feitelijke aard is en daarom slechts op onbegrijpelijkheid kan worden getoetst, m.i. de toets der kritiek doorstaan. [betrokkene 2], naar het Hof in cassatie niet bestreden heeft geoordeeld ter zake kundig (op dit terrein), heeft verklaard dat het afdekken van vrachtwagens met netten voldoende was.

Het moge zijn dat dit oordeel op het eerste gezicht enige vragen oproept, het Hof mocht m.i. afgaan op het oordeel van een ter zake deskundige. Onbegrijpelijk is het oordeel niet, zeker niet nu het gaat om puin en niet om zand o.i.d.

Hoe dit alles ook zij: de klacht strandt al op de hiervoor uitvoerig besproken relativiteit.

Nu alle klachten falen, valt na ruim twintig jaar wat mij betreft definitief het doek over deze kwestie.

Deze conclusie strekt tot:

De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden,

Advocaat-Generaal