HvJ EG, 09-09-2008, nr. C-120/06 P, nr. C-121/06 P

Bij besluit 94/800/EG van 22 december 1994 betreffende de sluiting, namens de Europese Gemeenschap voor wat betreft de onder haar bevoegdheid vallende aangelegenheden, van de uit de multilaterale handelsbesprekingen in het kader van de Uruguay-Ronde (1986–1994) voortvloeiende overeenkomsten (PB L336, blz. 1), heeft de Raad de overeenkomst tot oprichting van de WTO goedgekeurd, alsmede de in de bijlagen 1 tot en met 4 bij deze overeenkomst opgenomen overeenkomsten (hierna: ‘WTO-overeenkomsten’).

Artikel 3, leden 2 en 7, van het memorandum van overeenstemming inzake de regels en procedures betreffende de beslechting van geschillen (hierna: ‘DSU’), dat bijlage 2 bij de overeenkomst tot oprichting van de WTO vormt, bepaalt:

Krachtens artikel 7 DSU stellen de op verzoek van de klager gevormde panels conclusies vast die het DSB helpen bij het doen van de aanbevelingen of uitspraken over de vragen die voor dit orgaan aanhangig zijn gemaakt. Volgens artikel 12, lid 7, DSU legt het panel zijn conclusies voor in de vorm van een schriftelijk rapport aan het DSB indien de partijen bij het geding niet tot een wederzijds bevredigende oplossing hebben kunnen komen.

Uit artikel 16, lid 4, DSU volgt dat het rapport van een panel binnen zestig dagen nadat het aan de leden is toegezonden, wordt aangenomen op een bijeenkomst van het DSB, tenzij één van de partijen bij het geschil het DSB formeel kennisgeeft van haar beslissing beroep in te stellen, of het DSB bij consensus besluit het rapport niet aan te nemen.

Artikel 17 DSU voorziet in de instelling van een vaste beroepsinstantie die kennisneemt van beroepen betreffende aan een panel voorgelegde zaken. Overeenkomstig het zesde lid van dit artikel is het beroep beperkt tot rechtskwesties die in het rapport van het panel aan de orde kwamen en tot de door het panel gegeven juridische interpretaties. Blijkens het dertiende lid van dit artikel kan de beroepsinstantie in het rapport dat zij dient op te stellen, de juridische bevindingen en conclusies van het panel bevestigen, wijzigen of vernietigen.

Artikel 17, lid 14, DSU bepaalt:

Artikel 19, lid 1, DSU luidt als volgt:

Artikel 21 DSU, met als opschrift ‘Toezicht op de tenuitvoerlegging van aanbevelingen en uitspraken’ van het DSB, bepaalt:

Artikel 22 DSU, met als opschrift ‘Compensatie en schorsing van concessies’, bepaalt:

Op 13 februari 1993 heeft de Raad verordening (EEG) nr. 404/93 houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector bananen (PB L 47, blz. 1) vastgesteld. Titel IV ervan, die betrekking heeft op de regeling voor het handelsverkeer met derde landen, voorzag in preferentiële bepalingen voor bananen van oorsprong uit bepaalde staten in Afrika, het Caribische gebied en de Stille Oceaan (hierna: ‘ACS-staten’) die partij zijn bij de Vierde ACS-EEG-Overeenkomst van Lomé van 15 december 1989 (PB 1991 L 229, blz. 3).

Nadat verschillende WTO-leden, waaronder de Verenigde Staten, in februari 1996 klachten hadden ingediend, heeft deze handelsregeling het voorwerp uitgemaakt van een procedure voor geschillenbeslechting.

In haar rapport heeft de beroepsinstantie vastgesteld dat een aantal elementen van de voormelde handelsregeling onverenigbaar waren met de verbintenissen die de Gemeenschap in het kader van de WTO-overeenkomsten is aangegaan, en heeft zij het DSB aanbevolen de Gemeenschap uit te nodigen die regeling in overeenstemming te brengen met deze verbintenissen. Het DSB heeft dit rapport bij uitspraak van 25 september 1997 aangenomen (hierna: ‘uitspraak van het DSB van 25 september 1997’).

Op 16 oktober 1997 heeft de Gemeenschap het DSB overeenkomstig artikel 21, lid 3, DSU laten weten dat zij haar internationale verbintenissen zou naleven.

Overeenkomstig artikel 21, lid 3, sub c, DSU is de redelijke termijn waarbinnen de Gemeenschap aan haar verplichtingen moest voldoen, bij arbitrale uitspraak vastgesteld op 1 januari 1999.

Verordening (EG) nr. 1637/98 van de Raad van 20 juli 1998 tot wijziging van verordening (EEG) nr. 404/93 (PB L 210, blz. 28) heeft blijkens het tweede punt van de considerans ervan de regeling voor de handel in bananen met derde landen gewijzigd, uitgaande van de overweging dat ‘rekening dient te worden gehouden met de internationale verbintenissen die door de Gemeenschap zijn aangegaan in het kader van de [WTO], alsmede met de verbintenissen die zijn aangegaan met de partijen van de vierde ACS-EEG-Overeenkomst, waarbij er tegelijk voor moet worden gezorgd dat de doelstelling van de gemeenschappelijke ordening der markten in de sector bananen wordt bereikt.’

Verordening (EG) nr. 2362/98 van de Commissie van 28 oktober 1998 houdende uitvoeringsbepalingen van verordening nr. 404/93 betreffende de regeling voor de invoer van bananen in de Gemeenschap (PB L 293, blz. 32), is op 1 januari 1999 in werking getreden.

Aangezien de Verenigde Staten van mening waren dat met de aldus ingestelde nieuwe gemeenschapsregeling voor de invoer van bananen de onrechtmatige elementen van de vorige regeling, in strijd met de WTO-overeenkomsten en de uitspraak van het DSB van 25 september 1997, werden bestendigd, hebben zij op 14 januari 1999 het DSB krachtens artikel 22, lid 2, DSU om machtiging verzocht om ten aanzien van de Gemeenschap en haar lidstaten voor een handelsvolume van 520 miljoen USD de toepassing te schorsen van tariefconcessies en daarmee samenhangende verplichtingen uit hoofde van de Algemene Overeenkomst inzake tarieven en handel (GATT) van 1994 en de Algemene Overeenkomst inzake de handel in diensten (GATS).

Aangezien de Gemeenschap dit bedrag heeft betwist en heeft gesteld dat de in artikel 22, lid 3, DSU neergelegde beginselen en procedures niet in acht waren genomen, heeft het DSB op 29 januari 1999 besloten, deze kwestie krachtens artikel 22, lid 6, DSU aan arbitrage te onderwerpen.

Bij beslissing van 9 april 1999 hebben de arbiters enerzijds geoordeeld dat verschillende bepalingen van de nieuwe gemeenschapsregeling voor de invoer van bananen in strijd waren met bepalingen van de WTO-overeenkomsten, en anderzijds het bedrag ten belope waarvan de voordelen van de Verenigde Staten waren tenietgedaan dan wel uitgehold, vastgesteld op 191,4 miljoen USD per jaar.

Op 19 april 1999 heeft het DSB de Verenigde Staten machtiging verleend om over de invoer uit de Gemeenschap douanerechten te heffen voor een jaarlijks handelsvolume van 191,4 miljoen USD.

Dezelfde dag hebben de autoriteiten van de Verenigde Staten een ad-valoremrecht van 100 % ingesteld op de invoer van verschillende producten. Tot deze producten uit Oostenrijk, België, Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Portugal, Spanje, Zweden en het Verenigd Koninkrijk, behoorden met name ‘zuur-loodaccu's, andere dan die welke voor de ontsteking van zuigmotoren of als primaire voedingsbron voor elektrische voertuigen worden gebruikt’, alsook ‘artikelen van de soort die in de zak worden meegedragen, met een buitenkant van kunststof of met kunststof versterkt’.

Bij verordening (EG) nr. 216/2001 van de Raad van 29 januari 2001 tot wijziging van verordening nr. 404/93 (PB L 31, blz. 2) is de gemeenschapsregeling voor de invoer van bananen opnieuw gewijzigd.

De punten 1 tot en met 6 van de considerans van verordening nr. 216/2001 luiden als volgt:

Op 11 april 2001 hebben de Verenigde Staten en de Gemeenschap een memorandum van overeenstemming gesloten houdende vaststelling van ‘de middelen waarmee een oplossing kan worden gevonden voor het aanslepende geschil over de regeling voor de invoer van bananen’ in de Gemeenschap. In dit memorandum wordt verklaard dat de Gemeenschap zich ertoe verbindt ‘uiterlijk op 1 januari 2006 een zuiver tarifaire regeling voor de invoer van bananen in te stellen’. In dit document worden de maatregelen vastgesteld die de Gemeenschap belooft te zullen treffen tijdens de overgangsperiode die op 1 januari 2006 verstrijkt. Daartegenover hebben de Verenigde Staten zich ertoe verbonden de heffing van de aanvullende douanerechten die zij over de communautaire invoer mochten heffen, voorlopig te schorsen.

Na de vaststelling van verordening (EG) nr. 896/2001 van de Commissie van 7 mei 2001 houdende toepassingsbepalingen van verordening nr. 404/93 van de Raad ten aanzien van de regeling voor de invoer van bananen in de Gemeenschap (PB L 126, blz. 6), hebben de Verenigde Staten de toepassing van hun aanvullend douanerecht geschorst. Vanaf 1 juli 2001 zijn hun rechten over de invoer uit de Gemeenschap van stationaire accu's en artikelen van de soort die in de zak worden meegedragen, tot de oorspronkelijke tarieven van 3,5 % en 4,6 % verlaagd.

FIAMM is met name actief in de sector van de stationaire accu´s en Fedon in die van de brillendozen en van accessoires die behoren tot de categorie van producten die in de zak worden meegedragen.

Daar zij de Gemeenschap aansprakelijk achtten voor de schade die zij zouden hebben geleden doordat deze producten behoorden tot de producten die tussen 19 april 1999 en 30 juni 2001 waren getroffen door het aanvullend douanerecht dat de autoriteiten van de Verenigde Staten hadden opgelegd, hebben FIAMM en Fedon krachtens artikel 235 EG juncto artikel 288, tweede alinea, EG bij het Gerecht een beroep tot schadevergoeding tegen de Raad en de Commissie ingesteld.

FIAMM en Fedon betoogden primair dat de Gemeenschap niet-contractueel aansprakelijk is ten gevolge van de onrechtmatige gedraging van haar instellingen. Zoals blijkt uit de punten 69 en 92 tot en met 95 van het arrest FIAMM en uit de punten 63 en 85 tot en met 88 van het arrest Fedon, stelden zij met betrekking tot de aangevoerde onrechtmatige gedraging meer bepaald dat het verzuim van de Raad en de Commissie, de gemeenschapsregeling voor de invoer van bananen aldus te wijzigen dat deze binnen de door het DSB gestelde termijn in overeenstemming werd gebracht met de verplichtingen die de Gemeenschap op grond van de WTO-overeenkomsten is aangegaan, een schending uitmaakt van het beginsel pacta sunt servanda, van het vertrouwens- en het rechtszekerheidsbeginsel, van hun eigendomsrechten en hun vrijheid van economisch initiatief en ten slotte van het beginsel van behoorlijk bestuur.

Subsidiair stelden FIAMM en Fedon met name dat de Gemeenschap zelfs bij ontstentenis van een onrechtmatige gedraging van haar organen, niet-contractueel aansprakelijk is.

Blijkens de punten 48 tot en met 59 van het arrest FIAMM en de punten 48 tot en met 55 van het arrest Fedon is de procedure voor het Gerecht als volgt verlopen.

Het beroep van FIAMM is op 23 maart 2000 ingesteld (zaak T-69/00). Bij beschikking van 11 september 2000 is het Koninkrijk Spanje toegelaten tot interventie in deze zaak.

Het beroep van Fedon is op 18 juni 2001 ingesteld (zaak T-135/01).

Op verzoek van de Commissie krachtens artikel 51, lid 1, tweede alinea, van het Reglement voor de procesvoering van het Gerecht zijn deze beide zaken bij besluiten van het Gerecht van 4 juli en 7 oktober 2002 toegewezen aan een uitgebreide kamer bestaande uit vijf rechters.

Naar aanleiding van het defungeren van de in deze zaken aanvankelijk aangewezen rechter-rapporteur, is op 13 december 2002 een nieuwe rechter-rapporteur benoemd.

Bij beschikking van 3 februari 2003 zijn de zaak die tot het arrest FIAMM heeft geleid, en de zaken die hebben geleid tot de arresten van het Gerecht van 14 december 2005, Laboratoire du Bain/Raad en Commissie (T-151/00), en Groupe Fremaux en Palais Royal/Raad en Commissie (T-301/00), gevoegd voor de mondelinge behandeling. De terechtzitting in deze zaken heeft op 11 maart 2003 plaatsgevonden.

Bij besluiten van 23 maart en 1 april 2004 heeft het Gerecht de mondelinge behandeling in de voormelde zaken heropend en heeft het deze samen met de verknochte zaken die hebben geleid tot de arresten van het Gerecht van 14 december 2005, CD Cartondruck/Raad en Commissie (T-320/00), en Beamglow/Parlement e.a. (T-383/00, Jurispr. blz. II-5459), en tot het arrest Fedon, naar de Grote kamer van het Gerecht verwezen. Bij beschikking van 19 mei 2004 zijn deze zes zaken gevoegd voor de mondelinge behandeling.

De terechtzitting heeft op 26 mei 2004 plaatsgevonden.

Bij de bestreden arresten heeft het Gerecht de beroepen van FIAMM en Fedon verworpen.

In de punten 84 tot en met 150 van het arrest FIAMM en in de punten 77 tot en met 143 van het arrest Fedon heeft het Gerecht in de eerste plaats de schadevorderingen van deze rekwiranten verworpen voor zover deze waren gebaseerd op de regels inzake de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Gemeenschap wegens onrechtmatige gedraging van haar instellingen.

Punt 100 van het arrest FIAMM luidt:

Punt 93 van het arrest Fedon luidt als volgt:

Met betrekking tot de voorafgaande vraag naar de inroepbaarheid van de WTO-regels, heeft het Gerecht in de punten 108 tot en met 115 van het arrest FIAMM en de punten 101 tot en met 108 van het arrest Fedon met name het volgende geoordeeld:

Het Gerecht heeft vervolgens de redenen vermeld waarom het van oordeel was dat geen van deze uitzonderingen van toepassing was.

Met betrekking tot de uitzondering die zou gelden indien het voornemen bestond om een in het kader van de WTO aangegane bijzondere verplichting te vervullen, heeft het Gerecht in de punten 116, 121, 122, 125 tot en met 137 van het arrest FIAMM en in de punten 109, 114, 115, 118 tot en met 130 van het arrest Fedon als volgt geoordeeld:

Een toepassing van de uitzondering die zou gelden indien uitdrukkelijk naar specifieke bepalingen van de WTO-overeenkomsten werd verwezen, heeft het Gerecht eveneens uitgesloten, na met name in punt 142 van het arrest FIAMM en punt 135 van het arrest Fedon te hebben vastgesteld dat ‘uit de preambule van de verschillende verordeningen tot wijziging van de invoerregeling voor bananen [niet blijkt] dat de gemeenschapswetgever naar specifieke bepalingen van de WTO-overeenkomsten heeft verwezen, wanneer hij die regeling met deze overeenkomsten in overeenstemming heeft willen brengen’.

In de punten 144 en 145 van het arrest FIAMM en de punten 137 en 138 van het arrest Fedon heeft het Gerecht vervolgens geoordeeld dat ‘de WTO-regels, niettegenstaande de onverenigbaarverklaring van het DSB, noch op grond van bijzondere verplichtingen waaraan de Gemeenschap uitvoering zou hebben willen geven, noch op grond van een uitdrukkelijke verwijzing naar specifieke bepalingen als normen worden aangemerkt waaraan een gedraging van de instellingen kan worden getoetst’ en dat ‘verzoeksters tot staving van hun schadevordering niet met succes kunnen stellen dat de aan de Raad en de Commissie verweten gedraging in strijd is met de WTO-regels’.

Na er in punt 146 van het arrest FIAMM en punt 139 van het arrest Fedon op te hebben gewezen dat ‘[v]erzoeksters' grieven inzake schending van het vertrouwens- en het rechtszekerheidsbeginsel, het eigendomsrecht en de vrijheid van economisch initiatief en ten slotte inzake de niet-naleving van het beginsel van behoorlijk bestuur […] alle op de veronderstelling [berusten] dat de aan de verwerende instellingen verweten gedraging in strijd is met de WTO-regels’, is het Gerecht in de punten 147 en 140 van de voormelde arresten tot de conclusie gekomen dat, ‘daar deze regels niet behoren tot de regels waaraan de gemeenschapsrechter een gedraging van de gemeenschapsinstellingen toetst, […] deze grieven bijgevolg eveneens [moeten] worden afgewezen’.

Gezien het voorgaande heeft het Gerecht in punt 149 van het arrest FIAMM en punt 142 van het arrest Fedon vastgesteld dat, ‘[d]aar de onrechtmatigheid van de aan de verwerende instellingen verweten gedraging niet kan worden aangetoond, […] niet [is] voldaan aan een van de drie cumulatieve voorwaarden voor de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Gemeenschap wegens onrechtmatige gedraging van haar organen’. Derhalve heeft het deze eerste vordering van rekwiranten afgewezen.

Met betrekking tot de vordering op basis van een regeling volgens welke de Gemeenschap zelfs zonder onrechtmatige gedraging van haar instellingen niet-contractueel aansprakelijk kan zijn, heeft het Gerecht in de eerste plaats in de punten 157 tot en met 160 van het arrest FIAMM en de punten 150 tot en met 153 van het arrest Fedon het bestaan van een dergelijke aansprakelijkheidsregeling bevestigd. Daaromtrent heeft het het volgende vastgesteld:

Het Gerecht heeft vervolgens geoordeeld dat rekwiranten een dergelijke reële en zekere schade hadden geleden.

Het heeft bovendien geoordeeld dat er een rechtstreeks causaal verband bestond tussen het optreden van de verwerende instellingen op het vlak van de invoer van bananen in de Gemeenschap en de aldus door rekwiranten geleden schade.

Ten slotte heeft het Gerecht vastgesteld dat de door FIAMM en Fedon geleden schade geen abnormaal karakter vertoonde, en op basis daarvan heeft het hun vorderingen afgewezen voor zover deze waren gebaseerd op de regels inzake de aansprakelijkheid van de Gemeenschap zonder onrechtmatige gedraging van haar organen.

Ter onderbouwing van deze conclusie heeft het Gerecht in de punten 205 en 207 van het arrest FIAMM en de punten 194 en 196 van het arrest Fedon, met name het volgende vastgesteld:

Met hun eerste middel stellen FIAMM en Fedon dat de bestreden arresten geen gemotiveerd en gefundeerd antwoord bevatten op één van de voornaamste argumenten die zij hebben aangevoerd ter onderbouwing van hun respectieve aansprakelijkheidsvorderingen wegens onrechtmatige gedraging van de Gemeenschap.

Zij wijzen erop dat zij zowel in de stukken als tijdens de terechtzitting de nadruk hebben gelegd op de specifieke rechtsgevolgen van de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 waarbij de Gemeenschap is veroordeeld, zoals het Gerecht overigens in punt 100 van het arrest FIAMM en punt 93 van het arrest Fedon zou hebben opgemerkt. Zij hebben aldus gesteld dat, naast de twee soorten uitzonderingen die in de aangehaalde arresten Fediol/Commissie en Nakajima/Raad reeds zijn vastgesteld, het bestaan van een dergelijke uitspraak een derde situatie vormt waarin moet worden toegestaan dat een schending van de WTO-overeenkomsten door de gemeenschapsorganen voor de gemeenschapsrechter kan worden ingeroepen, in het bijzonder wanneer dit enkel en alleen geschiedt met het oog op het verkrijgen van een schadevergoeding.

De overwegingen van het Gerecht en de loutere verwijzing naar de vroegere rechtspraak in de punten 110 tot en met 112 van het arrest FIAMM en 103 tot en met 105 van het arrest Fedon zijn in dit verband irrelevant, aangezien deze rechtspraak over een andere vraag uitspraak doet, namelijk of een in de WTO-overeenkomsten neergelegde materiële regel kan worden ingeroepen teneinde de wettigheid van gemeenschapsregelingen te toetsen en deze regelingen, in voorkomend geval, niet-toepasselijk te verklaren.

Zoals met name blijkt uit de punten 114 en 115 van het arrest FIAMM en de punten 107 en 108 van het arrest Fedon, heeft het Gerecht de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 enkel in zijn beschouwingen betrokken teneinde vast te stellen of, gezien het bestaan van deze uitspraak, één van de twee tot nu toe in de rechtspraak vastgestelde uitzonderingen op de regel dat de WTO-overeenkomsten geen rechtstreekse werking hebben, in casu kon worden toegepast.

Daardoor heeft het Gerecht onvoldoende rekening gehouden met de argumentatie van FIAMM en van Fedon dat de Gemeenschap, na het verstrijken van de haar verleende redelijke termijn om de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 uit te voeren, slechts twee mogelijkheden had, te weten aan deze uitspraak voldoen of er niet aan voldoen. Derhalve ontbreekt in casu de flexibiliteit van het stelsel voor geschillenbeslechting van de WTO, die de partijen met name in staat stelt onderhandelde oplossingen te zoeken en die de basis vormt voor de in punt 112 van het arrest FIAMM en punt 105 van het arrest Fedon aangehaalde rechtspraak, die de wettigheidstoetsing van een gemeenschapsregeling aan de WTO-overeenkomsten uitsluit. In deze omstandigheden verzet zich dus niets tegen de toekenning van rechtstreekse werking aan een uitspraak van het DSB.

Is de vaststelling van de onwettigheid beperkt tot de constatering dat aan de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 niet binnen de vastgestelde termijn is voldaan, dan is hiervoor bovendien geen onderzoek ten gronde van de betrokken gemeenschapsmaatregel vereist. Een dergelijke vaststelling kan derhalve geen invloed hebben op de wijze waarop de Gemeenschap besluit deze onwettigheid op te heffen, daar elke oplossing mogelijk blijft, voor zover deze met de WTO-overeenkomsten in overeenstemming is en door de tegenpartij wordt aanvaard.

Het Gerecht heeft daarenboven onvoldoende rekening gehouden met de argumentatie van FIAMM en van Fedon dat een schadevordering, in tegenstelling tot een beroep tot nietigverklaring of een prejudiciële vraag betreffende de geldigheid van een gemeenschapsregeling, er niet toe kan leiden dat de betrokken gemeenschapsregeling wordt opgeheven of niet-toepasselijk verklaard, zodat zij de organen van de partijen bij de WTO-overeenkomsten ook niet de mogelijkheid kan ontnemen onderhandelde oplossingen te vinden. Dit argument is des te relevanter daar de schadevordering in casu na de beëindiging van het geschil wordt onderzocht.

Deze overwegingen volstaan eveneens om het in punt 111 van het arrest FIAMM en punt 104 van het arrest Fedon aangehaalde argument te ontkrachten, dat de WTO-overeenkomsten zijn gebaseerd op een grondslag van wederkerigheid en wederzijds voordeel.

De Raad stelt dat het Gerecht de inroepbaarheid van de WTO-regels en van de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 naar behoren naast elkaar heeft onderzocht, zoals met name blijkt uit punt 129 van het arrest FIAMM en punt 122 van het arrest Fedon.

De bestreden arresten zijn bovendien in overeenstemming met de rechtspraak die stelt dat de WTO-overeenkomsten in beginsel niet behoren tot de normen waaraan het Hof de wettigheid van handelingen van de gemeenschapsinstellingen toetst, en het Gerecht heeft terecht geoordeeld dat geen van beide uitzonderingen op dit beginsel in casu van toepassing is.

Aangezien de WTO-overeenkomsten er niet toe strekken rechten aan particulieren te verlenen, kan de mogelijke schending van deze overeenkomsten evenmin tot de aansprakelijkheid van de Gemeenschap leiden, daar anders de manoeuvreerruimte waarover de WTO-leden beschikken om al dan niet aan een uitspraak van het DSB te voldoen, zou worden beknot.

De Raad is trouwens van mening dat het onderscheid dat rekwiranten maken tussen de juridische gevolgen van een uitspraak van het DSB en de juridische gevolgen van de materiële regels waarvan deze uitspraak de schending heeft vastgesteld, artificieel is. In het kader van een beroep tot schadevergoeding kan met een dergelijke uitspraak immers enkel rekening worden gehouden voor zover de rechtstreekse werking van deze materiële regels van tevoren is vastgesteld.

De Commissie stelt dat FIAMM en Fedon hun stelling dat het mogelijk is zich rechtstreeks te beroepen op een uitspraak van het DSB, in eerste aanleg geenszins hebben ontwikkeld als een specifieke en autonome theorie op basis waarvan de onwettigheid van een gedraging van de Gemeenschap kan worden vastgesteld, noch hun argumentatie daarop hebben toegespitst. Zij hebben in wezen klassieke argumenten aangevoerd teneinde aan te tonen dat het verzuim om de gemeenschapsregeling na de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 aan te passen om te voldoen aan de WTO-overeenkomsten, een schending van rechtsregels van hogere orde inhield.

FIAMM en Fedon hebben enkel subsidiair aangevoerd dat, indien wordt aangenomen dat de WTO-overeenkomsten niet rechtstreeks toepasselijk zijn, rechtstreekse werking dient te worden toegekend aan de uitspraak van het DSB van 25 september 1997. Deze stelling hebben zij evenwel niet verder uitgewerkt of onderbouwd.

Het Gerecht, dat overigens niet verplicht is uitspraak te doen over elk argument van rekwiranten, heeft dus op passende wijze rekening gehouden met de argumentatie van FIAMM en van Fedon door zich in de punten 108 tot en met 150 van het arrest FIAMM en de punten 101 tot en met 143 van het arrest Fedon in hoofdzaak te concentreren op het onderzoek van het optreden van de gemeenschapsinstellingen, zonder echter na te laten in de punten 108 en 144 van het arrest FIAMM en de punten 101 en 137 van het arrest Fedon te verwijzen naar de gevolgen van de uitspraak van het DSB van 25 september 1997. Op basis van de — zelfs impliciete — motivering van de bestreden arresten zijn FIAMM en Fedon daarenboven in staat de redenen te begrijpen waarom het Gerecht heeft geoordeeld dat de onwettigheid van het optreden van de instellingen zelfs na een uitspraak van het DSB niet was bewezen.

Indien het Hof evenwel zou oordelen dat de bestreden arresten onvoldoende gemotiveerd zijn, kan het het dictum ervan bevestigen en tegelijkertijd de motivering ervan vervolledigen.

De vraag of justitiabelen die schade hebben geleden, zich op de WTO-overeenkomsten kunnen beroepen teneinde de geldigheid van een gemeenschapsregeling ter discussie te stellen wanneer de onverenigbaarheid van deze regeling met de voormelde overeenkomsten bij uitspraak van het DSB is vastgesteld en de redelijke termijn om aan deze uitspraak te voldoen, is verstreken, heeft het Hof immers in zijn arrest van 1 maart 2005, Van Parys (C-377/02, Jurispr. blz. I-1465), ontkennend beantwoord.

In dit verband kan geen onderscheid worden gemaakt tussen een toetsing van de wettigheid van het gemeenschapsoptreden met het oog op nietigverklaring en een dergelijke toetsing met het oog op vergoeding. Bovendien zou de vergoeding van de industrietak die is getroffen door de overeenkomstig de WTO-overeenkomsten vastgestelde schorsingsmaatregelen, afbreuk doen aan het herstel van het evenwicht tussen de concessies waartoe deze maatregelen bijdragen, en dus aan de wederkerigheid.

Het Koninkrijk Spanje is eveneens van mening dat de bestreden arresten aan het motiveringsvereiste voldoen. Het Gerecht heeft immers in punt 100 van het arrest FIAMM en punt 93 van het arrest Fedon de stelling van FIAMM en van Fedon betreffende de rechtstreekse werking van een uitspraak van het DSB vermeld. In de punten 116 tot en met 150 van het arrest FIAMM en in de punten 109 tot en met 143 van het arrest Fedon heeft het deze stelling weerlegd in het kader van het onderzoek van de vraag of het bestaan van een dergelijke uitspraak de gemeenschapsrechter machtigt tot een wettigheidsheidstoetsing van het optreden van de gemeenschapsinstellingen aan de WTO-regels.

Bovendien heeft het Gerecht niet van een onjuiste rechtsopvatting blijk gegeven door te oordelen dat een dergelijke toetsing in casu uitgesloten was. In het bijzonder zou het risico van aansprakelijkheidsvorderingen tegen de Gemeenschap haar positie verzwakken en haar ervan afhouden alle mogelijkheden van de regeling voor geschillenbeslechting uit te putten, waaronder met name die tot vaststelling van vergeldingsmaatregelen door de tegenpartij en het latere zoeken naar een oplossing.

Rechtens rechtvaardigt trouwens niets dat een onderscheid wordt gemaakt naargelang de wettigheidstoetsing van de gemeenschapshandeling met het oog op nietigverklaring dan wel met het oog op schadevergoeding geschiedt, aangezien de criteria voor deze toetsing steeds dezelfde zijn en meer bepaald niet afhankelijk kunnen zijn van de aan- of afwezigheid van schade of van het ogenblik waarop deze schade wordt aangevoerd.

Om te beginnen zij eraan herinnerd dat, zoals de advocaat-generaal in punt 20 van zijn conclusie heeft uiteengezet, het eerste middel van de hogere voorziening weliswaar volgens het opschrift ervan ertoe strekt een motiveringsgebrek op te werpen, maar dat uit een inhoudelijke analyse van de verzoekschriften blijkt dat deze eveneens materiële grieven tegen de bij de bestreden arresten vastgestelde oplossing bevatten. Daarenboven draaide de discussie tussen de partijen zowel in de stukken als tijdens de terechtzitting in wezen rond deze materiële grieven. Voor de beoordeling van het eerste middel moet dan ook een onderscheid worden gemaakt tussen de twee onderdelen die het bevat: in het eerste wordt een motiveringsgebrek van de bestreden arresten aangevoerd en in het tweede wordt gesteld dat het Gerecht blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting inzake de voorwaarden voor het ontstaan van de aansprakelijkheid van de Gemeenschap wegens onrechtmatige gedraging van haar organen.

Met hun tweede middel stellen FIAMM en Fedon dat het Gerecht onlogisch heeft geredeneerd en een aantal vaststaande beginselen uit de rechtspraak heeft geschonden, doordat het bij de beoordeling van hun op de foutloze aansprakelijkheid van de Gemeenschap gesteunde vorderingen heeft vastgesteld dat hun schade geen abnormaal karakter vertoonde.

In de bestreden arresten zou het Gerecht in het bijzonder het dubbele vereiste voor de kwalificatie van een schade als ‘normaal’ niet in acht hebben genomen, te weten dat de schade enerzijds voorzienbaar en anderzijds inherent aan de activiteiten van de betrokken sector moet zijn.

Volgens FIAMM en Fedon is schade veroorzaakt door strafheffingen die door een derde land in de sector industriële accu´s of brillendozen zijn opgelegd naar aanleiding van een geschil in de sector bananen, immers niet inherent aan de eerste twee sectoren, wat met name in artikel 22, lid 3, sub a, DSU tot uiting komt. Deze schade is des te minder voorzienbaar gelet op het volkomen nieuwe punitieve karakter ervan en op de afwezigheid van een precedent in de geschiedenis van de GATT en de WTO en in de betrekkingen tussen de Gemeenschap en de Verenigde Staten.

De redenering van het Gerecht dat de geleden schade niet abnormaal is daar artikel 22, lid 3, DSU de vaststelling van vergeldingsmaatregelen toelaat, bevat een tegenstrijdigheid. Het standpunt dat schade normaal is daar deze het gevolg is van een door het toepasselijke recht toegestane handeling, komt er namelijk op neer dat wordt uitgesloten dat door een rechtmatige handeling veroorzaakte schade aansprakelijkheid kan doen ontstaan, wat de bestreden arresten nochtans aanvaarden.

De Raad stelt dat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat de aangevoerde schade behoort tot de normale risico´s die een exporteur bij de huidige organisatie van de wereldhandel op zich dient te nemen.

Hij betwist echter een aantal overwegingen van de bestreden arresten en verzoekt het Hof verscheidene gronden op deze punten te wijzigen, dan wel, uitspraak doend over de incidentele hogere voorzieningen die hij in dit verband heeft ingediend, deze arresten gedeeltelijk te vernietigen.

In de eerste plaats betwist de Raad de vaststelling in punt 160 van het arrest FIAMM en punt 153 van het arrest Fedon, dat er een algemeen beginsel bestaat dat de rechtsstelsels der lidstaten gemeen hebben, op basis waarvan de Gemeenschap aansprakelijk kan worden gesteld zonder onrechtmatig optreden van haar organen. Schade die door bepaalde rechtmatige handelingen van de overheid is veroorzaakt, komt immers nauwelijks in de helft van de nationale rechtsordes van de lidstaten voor vergoeding in aanmerking, en dan nog binnen zeer nauwe grenzen.

Zelfs indien het bestaan van een dergelijk beginsel zou kunnen worden vastgesteld, is het Gerecht er in elk geval ten onrechte van uitgegaan dat dit beginsel op een geval als het onderhavige kan worden toegepast, aangezien met name:

In de tweede plaats is in de bestreden arresten ten onrechte het bestaan van een zekere schade vastgesteld, daar FIAMM en Fedon noch het bestaan, noch de omvang, noch het juiste bedrag van deze schade hebben aangetoond.

Wat in de derde plaats het oorzakelijke verband betreft, heeft het Gerecht geen rekening gehouden met het vereiste dat de schade een voldoende rechtstreeks gevolg van een gedraging van de betrokken instelling moet zijn. Er bestaat namelijk geen automatisch verband tussen de uitspraak van het DSB van 25 september 1997 en de instelling van het betrokken aanvullende douanerecht, daar de autoriteiten van de Verenigde Staten op discretionaire wijze hiertoe hebben besloten en de getroffen producten en de omvang van de heffing hebben vastgesteld, terwijl zij met name ook de door de Gemeenschap aangeboden compensaties hadden kunnen aanvaarden.

De Commissie stelt eveneens dat het Gerecht in de bestreden arresten terecht heeft geconcludeerd dat er geen abnormale schade is. Voor de kwalificatie van een schade als ‘normaal’ is met name niet vereist dat het risico op deze schade inherent is aan de sector waarin de marktdeelnemer actief is. De deelname aan de internationale handel gaat gepaard met het risico dat een invoerend land om de meest uiteenlopende redenen beslissingen neemt die een invloed hebben op de handel, ongeacht de markt van de betrokken producten.

Zodoende concludeert de Commissie tot verwerping van het tweede middel van de hogere voorzieningen. Zij stelt echter, net als de Raad, eveneens dat het Gerecht op verschillende punten blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting met betrekking tot de problematiek van de aansprakelijkheid van de Gemeenschap zonder onrechtmatige gedraging van haar organen. Aangezien het dictum van de bestreden arresten evenwel gegrond is, verzoekt zij het Hof verscheidene gronden op dit punt te wijzigen.

Met betrekking tot de stelling dat een dergelijke aansprakelijkheid in beginsel bestaat, stelt de Commissie in de eerste plaats dat het Gerecht op basis van de vage motivering in punt 159 van het arrest FIAMM en punt 152 van het arrest Fedon niet een zo belangrijke vernieuwing kon doorvoeren.

Dit beginsel is immers nooit aanvaard in de rechtspraak, die deze vraag systematisch heeft opengelaten en in dat verband enkel en alleen een louter hypothetisch referentiekader heeft geformuleerd, zonder de voorwaarden waaronder, de gebieden waarop en de situaties waarin deze aansprakelijkheid in voorkomend geval zou kunnen ontstaan, vast te stellen.

Door in punt 160 van het arrest FIAMM en punt 153 van het arrest Fedon de voorwaarden voor een dergelijke aansprakelijkheid vast te stellen, heeft het Gerecht bovendien impliciet maar noodzakelijkerwijs geoordeeld dat het voormelde beginsel van toepassing is op het soort gevallen dat in de onderhavige zaak aan de orde is, zonder evenwel te onderzoeken of deze conclusie gerechtvaardigd is in het licht van de algemene beginselen die de rechtsstelsels der lidstaten gemeen hebben.

In het bijzonder heeft het Gerecht zijn analyse niet toegespitst op gevallen van overheidsaansprakelijkheid ten gevolge van wetgevend handelen. In punt 159 van het arrest FIAMM en punt 152 van het arrest Fedon heeft het integendeel zeer algemeen verwezen naar de mogelijkheid om van de schadeveroorzaker een schadevergoeding te verkrijgen wanneer deze laatste geen fout heeft begaan.

Uit een onderzoek van de 25 rechtsordes van de lidstaten blijkt dat een groot aantal ervan niet voorziet in enige vergoedingsplicht wegens rechtmatig overheidsoptreden op basis van een ruime beoordelingsbevoegdheid, bijvoorbeeld op grond van solidariteits- of rechtvaardigheidsoverwegingen, anders dan in gevallen zoals onteigening ten algemenen nutte of vergoeding door de staat van schade veroorzaakt door diens gevaarlijke activiteit of vergoeding door de staat wegens de bijzondere band die deze met het slachtoffer heeft, die in casu niet relevant zijn. Weliswaar kan het eerstgenoemde type aansprakelijkheid in de rechtsordes van bepaalde andere lidstaten in uitzonderlijke omstandigheden worden aangetroffen, maar deze is in het algemeen beperkt tot louter administratieve handelingen, met als belangrijke uitzondering het Franse recht dat als enige dit soort aansprakelijkheid duidelijk aanvaardt in geval van wetgevend optreden, voor zover de schade abnormaal, bijzonder, zwaar en rechtstreeks is, de wetgever het algemeen belang niet nastreeft en hij de mogelijkheid van een schadevergoeding niet heeft uitgesloten.

Dit beginsel, dat eigen is aan het Franse recht, kan daarenboven niet worden overgenomen in de communautaire rechtsorde. Dit beginsel is namelijk gebaseerd op de omstandigheid dat in Frankrijk een rechterlijke controle van de grondwettigheid van de wetten door de Conseil d´État uitgesloten is. De communautaire rechtsorde voorziet daarentegen in een toetsing van de wettigheid van de handelingen van de wetgever aan het Verdrag en aan de fundamentele beginselen, evenals in de mogelijkheid de Gemeenschap aansprakelijk te stellen in geval van schending van deze hogere normen.

Ten tweede stelt de Commissie dat het Gerecht, door in de bestreden arresten tot het bestaan van een reële en zekere schade te concluderen, in het bijzonder haar argumenten heeft verdraaid, heeft nagelaten het reële en zekere karakter van deze schade te onderzoeken en de beginselen inzake de verdeling van de bewijslast heeft geschonden.

Ten derde stelt de Commissie om gelijkaardige redenen als die welke de Raad aanvoert, dat het Gerecht zich heeft vergist bij de juridische kwalificatie van de feiten, door te oordelen dat in casu het causaliteitsvereiste is vervuld.

Het Koninkrijk Spanje concludeert eveneens tot verwerping van het tweede middel van de hogere voorzieningen. De omstandigheid dat in het kader van de WTO vergeldingsmaatregelen worden opgelegd, ook in andere sectoren dan die waarop een geschil betrekking heeft, is noch onvoorzienbaar, noch uitzonderlijk, zoals uit de praktijk blijkt.

Bij incidentele hogere voorziening in zaak C-120/06 P en bij memorie in interventie in zaak C-121/06 P vordert het Koninkrijk Spanje tevens de vernietiging van de bestreden arresten voor zover het Gerecht heeft geoordeeld dat het gemeenschapsrecht als algemeen beginsel dat de rechtsstelsels der lidstaten gemeen hebben een systeem van aansprakelijkheid voor rechtmatig handelen omvat. Door dit beginsel de ruime draagwijdte te verlenen die naar voren komt uit de in punt 160 van het arrest FIAMM en punt 153 van het arrest Fedon opgesomde voorwaarden, is het Gerecht daarenboven voorbijgegaan aan zijn eigen vaststelling in punt 159 van het arrest FIAMM en punt 152 van het arrest Fedon.

Het aanvaarden van de mogelijkheid om de Gemeenschap aansprakelijk te stellen wegens een verzuim om normatief op te treden, zelfs wanneer de schadelijder geen enkele regel kan inroepen die de Gemeenschap tot optreden verplicht, maakt bovendien een schending uit van het wederkerigheidsbeginsel, op basis waarvan het Gerecht de mogelijkheid van een aansprakelijkheid voor onrechtmatig optreden heeft afgewezen.

In haar opmerkingen over de memorie in interventie van het Koninkrijk Spanje stelt Fedon dat het Gerecht terecht heeft geoordeeld dat het beginsel dat de Gemeenschap aansprakelijk kan worden gesteld voor rechtmatig optreden van haar organen in vaste rechtspraak is aanvaard en afgebakend, zoals het Hof in het reeds aangehaalde arrest Dorsch Consult/Raad en Commissie in herinnering heeft gebracht.

Rekening houdend met de liberale strekking van de communautaire rechtsorde moet artikel 288, tweede alinea, EG, dat ertoe strekt de eerbiediging van het fundamentele beginsel van de rechtsstaat te waarborgen, dat particulieren en in het bijzonder hun eigendomsrechten en vrijheid van economisch initiatief beschermt, zodanig worden uitgelegd dat de voorkeur wordt gegeven aan de meest liberale beginselen die de rechtsordes van de lidstaten kenmerken. In een Unie met 25 lidstaten moet deze bepaling bovendien soepel worden uitgelegd, daar zij anders niet-toepasbaar zou worden. Met de rechtsordes van de nieuwe lidstaten kan in casu echter geen rekening worden gehouden, aangezien de desbetreffende uitbreiding na de feiten van de onderhavige zaak, heeft plaatsgevonden.

Ten slotte stelt Fedon dat de grief van het Koninkrijk Spanje dat het verweten gedrag een verzuim was, niet-ontvankelijk is, daar deze niet in eerste aanleg is opgeworpen. In ieder geval kan de aansprakelijkheid van de Gemeenschap zowel ten gevolge van een verzuim als van een handelen van de instellingen ontstaan.

Met het eerste middel van hun incidentele hogere voorzieningen hebben de Raad en het Koninkrijk Spanje respectievelijk geconcludeerd tot vernietiging van de arresten FIAMM en Fedon en tot vernietiging van het arrest FIAMM, op grond dat het Gerecht van een onjuiste rechtsopvatting blijk heeft gegeven, doordat het als beginsel heeft vastgesteld dat de Gemeenschap aansprakelijk kan worden gesteld, ook al kan er geen onrechtmatige gedraging aan haar organen worden toegerekend, of in ieder geval, doordat het heeft geoordeeld dat een dergelijk beginsel toepassing vindt op een gedraging zoals die welke in het onderhavige geval ter discussie staat. De Commissie verzoekt het Hof, zonder een incidentele hogere voorziening in te stellen, het dictum van de bestreden arresten te bevestigen maar de gronden op deze punten te wijzigen.

Aangezien de aldus geformuleerde grieven het bestaan of de toepasselijkheid zelf van de in de bestreden arresten toegepaste aansprakelijkheidsregeling betwisten, dienen zij in casu als eerste te worden onderzocht.

Indien de aldus gestelde onjuiste rechtsopvatting bewezen werd geacht, zouden immers noch het tweede middel van de principale hogere voorzieningen betreffende het abnormale karakter van de geleden schade, noch de twee andere middelen van de incidentele hogere voorzieningen betreffende het onzekere karakter van de schade respectievelijk het ontbreken van een oorzakelijk verband, beantwoording behoeven, aangezien de aansprakelijkheidsregeling in het kader waarvan deze drie voorwaarden geacht worden te gelden, dan niet zou bestaan of niet van toepassing zou zijn.

Subsidiair vorderen FIAMM en Fedon de toekenning van een billijke schadevergoeding wegens de buitensporige duur van de procedure in eerste aanleg.

Onder verwijzing naar het arrest van 17 december 1998, Baustahlgewebe/Commissie (C-185/95 P, Jurispr. blz. I-8417, punten 26-49), betoogt FIAMM in dit verband ten eerste dat deze zaak voor haar van groot financieel belang is, ten tweede dat de feitelijke vragen in casu zeer duidelijk zijn, ten derde dat geen enkele partij met haar houding heeft bijgedragen tot de verlenging van de procedure en ten vierde dat het Gerecht niet met bijzondere omstandigheden was geconfronteerd.

De Commissie stelt dat de vorderingen van FIAMM en Fedon op dit punt niet-ontvankelijk zijn.

Met betrekking tot de hogere voorziening van Fedon volgt deze niet-ontvankelijkheid in de eerste plaats dwingend uit artikel 112, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof van Justitie, daar Fedon haar vordering niet heeft gemotiveerd.

Daarenboven zijn deze vorderingen in beide hogere voorzieningen ratione materiae niet-ontvankelijk. Blijkens de artikelen 57 en 58 van het Statuut van het Hof van Justitie mag een hogere voorziening immers geen betrekking hebben op nieuwe feiten die in eerste aanleg nog niet zijn uiteengezet. Voorts kan de langdurigheid van de procedure voor het Gerecht niet als een onregelmatigheid in de procedure worden gekwalificeerd, daar deze geen invloed heeft gehad op de uitkomst van de geschillen.

Ten slotte zijn de vorderingen ook ratione personae niet-ontvankelijk, aangezien de Gemeenschap in de onderhavige procedure door de Raad en de Commissie is vertegenwoordigd en niet door het Hof, waarvan het Gerecht integrerend deel uitmaakt, terwijl de handeling die tot de gestelde aansprakelijkheid zou hebben geleid, in casu aan het Gerecht wordt verweten.

Bovendien is een op de billijkheid gebaseerde schadevergoeding naar het voorbeeld van de vergoeding die is toegekend in de zaak die tot het reeds aangehaalde arrest Baustahlgewebe/Commissie heeft geleid, in casu uitgesloten daar FIAMM en Fedon niet zijn gehouden tot betaling aan de Gemeenschap van een bedrag dat kan worden verminderd.

Ten slotte wordt de langdurigheid van de procedure voor het Gerecht hoe dan ook verklaard door de ingewikkeldheid van de zaken, door de onvoorzienbare procedurele verwikkelingen ten gevolge van de samenvoeging van meerdere zaken die in vijf verschillende procestalen zijn ingeleid en waarbij drie instellingen en een interveniënt zijn betrokken, door de toewijzing van deze zaken aan een uitgebreide kamer, alsook door de omstandigheid dat de zaak die tot het aangehaalde arrest Van Parys heeft geleid en die gelijkaardige principiële vragen opwierp, hangende was voor het Hof.

Volgens het Koninkrijk Spanje zijn de vorderingen van FIAMM en Fedon niet-ontvankelijk, daar zij in eerste aanleg niet zijn geformuleerd en derhalve in de bestreden arresten niet konden worden behandeld.

De vorderingen van rekwiranten tot toekenning van een billijke genoegdoening om reden dat de procedure voor het Gerecht de redelijke termijn heeft overschreden, kunnen in casu niet worden toegewezen.

Met betrekking tot de vordering van Fedon volstaat het vast te stellen dat deze vordering, die in het petitum van het verzoekschrift is opgenomen, in het corpus ervan op geen enkele wijze wordt vermeld.

Naar luid van artikel 112, lid 1, sub c, van het Reglement voor de procesvoering moet een verzoekschrift in hogere voorziening de aangevoerde middelen en argumenten rechtens bevatten. Dergelijke middelen en argumenten — die verschillen van de conclusies van het beroep, waarop artikel 112, lid 1, sub d, van toepassing is — ontbreken in casu volledig in het verzoekschrift van Fedon, zodat de door haar ingestelde vordering tot billijke schadevergoeding, die op geen enkele wijze is gemotiveerd, kennelijk niet-ontvankelijk moet worden verklaard.

Met betrekking tot de vordering van FIAMM zij eraan herinnerd dat het middel dat de procedure voor het Gerecht een redelijke termijn heeft overschreden, in beginsel niet tot vernietiging van het arrest van het Gerecht kan leiden indien er geen enkele aanwijzing is dat de lengte van de procedure de uitkomst van het geschil heeft beïnvloed (zie in die zin arrest Baustahlgewebe/Commissie, reeds aangehaald, punt 49).

In de onderhavige zaak heeft FIAMM overigens niet gesteld dat de zogenaamd buitensporige duur van de procedure de uitkomst van het geschil heeft beïnvloed, noch gevorderd dat het arrest FIAMM op die grond wordt vernietigd.

Blijkens artikel 113, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering moet de hogere voorziening steeds strekken tot gehele of gedeeltelijke vernietiging van het arrest van het Gerecht en, in voorkomend geval, tot gehele of gedeeltelijke toewijzing van het in eerste aanleg gevorderde.

In dit verband zij erop gewezen dat in de zaak die heeft geleid tot het reeds aangehaalde arrest Baustahlgewebe/Commissie, waarop FIAMM zich beroept, de bij het Hof ingestelde hogere voorziening was gericht tegen een arrest van het Gerecht waarbij dit in de uitoefening van de volledige rechtsmacht waarover het te dien einde beschikt, rekwirante in die zaak een geldboete had opgelegd wegens schending van de mededingingsregels. Deze volledige rechtsmacht komt eveneens toe aan het Hof wanneer het een dergelijk arrest van het Gerecht vernietigt en over het beroep uitspraak doet.

In punt 33 van het voormelde arrest heeft Hof in dit opzicht gewezen op het recht van rekwirante in die zaak op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn, en met name op het recht op een uitspraak over de gegrondheid van de haar door de Commissie ten laste gelegde schending van het mededingingsrecht en van de haar daarvoor opgelegde geldboete.

Na te hebben vastgesteld dat het Gerecht deze termijn in die zaak had overschreden, heeft het Hof, om redenen van proceseconomie en teneinde deze onregelmatigheid in de procedure direct en doeltreffend te verhelpen, geoordeeld dat een tot de loutere vaststelling van het bedrag van de geldboete beperkte vernietiging en herziening van het arrest van het Gerecht in die zaak de toekenning van de vereiste billijke genoegdoening mogelijk maakte (arrest Baustahlgewebe/Commissie, reeds aangehaald, punten 47, 48 en 141).

De onderhavige hogere voorziening is daarentegen gericht tegen een arrest van het Gerecht houdende afwijzing van een beroep tot schadevergoeding dat op artikel 288, tweede alinea, EG is gebaseerd.

Daaruit volgt dat de vernietiging van het bestreden arrest er niet toe kan leiden dat via de herziening van dit arrest een billijke genoegdoening voor de buitensporige duur van de procedure voor het Gerecht wordt toegekend, daar in deze procedure het Gerecht, evenals het Hof op hogere voorziening, in geen geval rekwiranten dient te veroordelen tot betaling van een bedrag waarvan deze billijke genoegdoening in voorkomend geval zou kunnen worden afgetrokken.

In die omstandigheden dient de vordering van FIAMM tot toekenning van een billijke genoegdoening voor de buitensporige duur van de procedure voor het Gerecht, eveneens niet-ontvankelijk te worden verklaard.

Bovendien dient erop te worden gewezen dat ook al heeft de procedure voor het Gerecht in casu daadwerkelijk lang geduurd, de redelijkheid van de termijn moet worden beoordeeld met inachtneming van de specifieke omstandigheden van elke zaak, in het bijzonder het belang ervan voor de betrokkene, de complexiteit van de zaak en het gedrag van de verzoeker en van de bevoegde autoriteiten (zie met name arrest Baustahlgewebe/Commissie, reeds aangehaald, punt 29, en arrest van 15 oktober 2002, Limburgse Vinyl Maatschappij e.a./Commissie, C-238/99 P, C-244/99 P, C-245/99 P, C-247/99 P, C-250/99 P- C-252/99 P en C-254/99 P, Jurispr. blz. I-8375, punt 210).

Met betrekking tot het gedrag van de bevoegde autoriteit en de complexiteit van de zaak moet worden vastgesteld dat de aanzienlijke duur van de procedure voor het Gerecht in casu grotendeels kan worden verklaard door een samenloop van objectieve omstandigheden die verband houden met het aantal parallelle zaken die achtereenvolgens bij het Gerecht zijn ingesteld, alsook door het belang van de daarbij opgeworpen juridische vragen.

Deze omstandigheden verklaren immers een reeks onvoorzienbare procedurele verwikkelingen die doorslaggevend waren voor het ontstaan van een vertraging bij de beslechting van de betrokken geschillen en die in casu niet als abnormaal kunnen worden aangemerkt, zoals de samenvoeging wegens verknochtheid van zes zaken die in meerdere procestalen zijn ingeleid, of de hernieuwde toewijzing ervan, eerst aan een uitgebreide kamer, vervolgens aan een nieuwe rechter-rapporteur na het vertrek van de oorspronkelijk aangewezen rechter-rapporteur, en ten slotte aan de Grote kamer van het Gerecht, waarbij deze laatste toewijzing met een heropening van de mondelinge behandeling gepaard ging.