8.1 Inleiding

Documentgegevens:

E.V.A. Eijkelenboom, datum 01-05-2019

Datum: 01-05-2019
Auteur: E.V.A. Eijkelenboom
JCDI: JCDI:ADS605000:1
Vakgebied(en): Financieel recht / Financieel toezicht (juridisch)
Ondernemingsrecht / Corporate governance
Ondernemingsrecht / Jaarrekeningenrecht

Als gevolg van de invoer van onafhankelijk extern toezicht op accountantsorganisaties en de wettelijke verplichting voor OOB-accountantsorganisaties om te beschikken over een stelsel van onafhankelijk intern toezicht worden waarborgen gecreëerd waarmee beoogd wordt het stelsel van kwaliteitsbeheersing van accountantsorganisaties te versterken. Daarmee wordt getracht de kwaliteit van de wettelijke controle te bevorderen met als doel om het gerechtvaardigd vertrouwen in de accountant en de door hem ten behoeve van het publiek gegeven verklaringen te herstellen.1 Deze maatregelen beïnvloeden de controle op indirecte wijze. De uitbreiding van de accountantsverklaring beoogt eveneens bij te dragen aan gerechtvaardigd vertrouwensherstel in de accountant en accountantsverklaring door het inzicht van de gebruiker van de jaarrekening in de controlewerkzaamheden te vergroten.2 De uitbreiding van de accountantsverklaring heeft directe invloed op de controle.

Het is voor de gebruiker van de jaarrekening lastig om de controlewerkzaamheden, en de kwaliteit ervan, te beoordelen. Dit heeft meerdere oorzaken. Zo kent het begrip auditkwaliteit geen eenduidige definitie.3 En kwalificeren de controlewerkzaamheden en de daaruit voortvloeiende accountantsverklaring als vertrouwensgoed. Om zich een oordeel te kunnen vormen over de auditkwaliteit dient de gebruiker van de jaarrekening derhalve eerst vast te stellen hoe hij auditkwaliteit definieert en vervolgens de informatiebronnen te achterhalen waarop hij zijn beoordeling kan baseren. De gebruiker van de jaarrekening kan hierbij slechts gebruik maken van publiek beschikbare bronnen over de controlewerkzaamheden, accountant en accountantsorganisatie die verstrekt worden door de accountant(sorganisatie) of door derden.4

De accountantsverklaring is een van de weinige bronnen met informatie over de controlewerkzaamheden die direct van de accountant afkomstig is en voor alle gebruikers van de jaarrekening toegankelijk is.5 Door de uitbreiding van de accountantsverklaring is meer informatie over de controlewerkzaamheden publiek beschikbaar geworden. De uitgebreide accountantsverklaring vormt voor de gebruiker van de jaarrekening dan ook een belangrijke informatiebron.

In de uitgebreide accountantsverklaring verschaft de accountant de gebruiker van de jaarrekening onder meer informatie over de door hem tijdens de controle gehanteerde materialiteit, de reikwijdte van de groepscontrole en de kernpunten van controle.6 Er zijn inmiddels verschillende onderzoeken verschenen naar de uitgebreide accountantsverklaring in de Nederlandse praktijk.7 Een onderzoek naar de ontwikkeling van materialiteitsgegevens uit de accountantsverklaringen in de verschillende boekjaren ontbreekt hierbij. De informatie die de accountant verstrekt over de door hem gehanteerde materialiteit draagt echter bij aan de bevordering van het inzicht in de controlewerkzaamheden en haar beperkingen.8 In dit hoofdstuk beoordeel ik de doelmatigheid en doeltreffendheid van de uitgebreide accountantsverklaring met behulp van materialiteitsgegevens uit de uitgebreide accountantsverklaring. Ik maak daarvoor gebruik van informatie uit de accountantsverklaring over (i) de tijdens de controle door de accountant gehanteerde materialiteit en van (ii) informatie over de accountant die de controlewerkzaamheden uitvoerde en accountantsorganisatie waar hij werkzaam is.9 Alvorens ik tot het weergeven en beoordelen van de materialiteitsgegevens uit de uitgebreide accountantsverklaring overga, bespreek ik in paragraaf 8.2. het concept materialiteit. Tevens ga ik op hoofdlijnen in op eerder verschenen wetenschappelijk onderzoek naar materialiteit. In paragraaf 8.3. licht ik vervolgens toe op welke wijze materialiteitsgegevens mogelijk kunnen bijdragen aan het inzicht in de kwaliteit van de accountantsorganisatie. In paragraaf 8.4. presenteer ik de door de accountant gehanteerde materialiteit bij de wettelijke controles van Nederlandse OOB’s in de boekjaren 2014 tot en met 2017. Ik besluit met een conclusie in paragraaf 8.5. Een gedeelte van het onderzoek uit dit hoofdstuk is begin 2019 gepubliceerd in het Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie.10

Toon alle voetnoten

Voetnoten

Voetnoten

Zie nader paragraaf 5.2. en 5.3. en de hoofdstukken 6 en 7.

Zie paragraaf 5.4.

Zie nader paragraaf 2.2.

Voorbeelden van informatie door derden zijn berichtgeving in de media, onderzoeksrapporten van de toezichthouder en juridische uitspraken.

Zie nader paragraaf 5.4. Gebruikers van de jaarrekening hebben naast de accountantsverklaring ook andere publieke bronnen waaraan zij informatie over de (kwaliteit van de) werkzaamheden van de accountantsorganisatie, de bij haar werkzame accountants en of de (kwaliteit van de) controlewerkzaamheden kunnen ontlenen. Voorbeelden hiervan zijn de onderzoeksresultaten van de AFM, MCA en NBA, uitspraken in gerechtelijke procedures waarin accountants(organisaties) betrokken zijn en de door OOB-accountantsorganisaties verstrekte transparantieverslagen. Het is echter lastig gebruik te maken van deze publiek beschikbare bronnen als indicator van kwaliteit. Dit komt niet alleen omdat het begrip kwaliteit geen eenduidige definitie kent. Zo bevatten slechts een drietal AFM-onderzoeksrapportages – AFM 2014, AFM 2015b en AFM 2017b – informatie die toegespitst is op een specifieke accountantsorganisatie (zie nader paragraaf 6.4.1.) Ook de hoeveelheid Nederlandse (tucht)rechterlijke uitspraken waarin de kwaliteit van de controlewerkzaamheden centraal staat is gering (zie Van Beek, Boonzaaijer, De Doelder e.a. (red.) 2016). Dit maakt dat het bekroonde onderzoek van Palmrose (1988) naar auditkwaliteit in relatie tot de hoeveelheid juridische procedures bij de grootste Amerikaanse accountantsorganisaties vooralsnog niet te reproduceren is in Nederland op basis van publiek beschikbare informatie. Palmrose (1988) heeft als hypothese voor haar onderzoek “Users can view auditors with relatively low (high) litigation activity as higher (lower) quality suppliers” (p. 56). Haar onderzoeksbevindingen zijn in lijn met de hypothese. Palmrose komt op basis van een analyse van 472 zaken (waaronder enkele schikkingen) tot de conclusie dat de kwaliteit van de Big 8 accountantsorganisaties hoger is dan de kwaliteit van de niet- Big 8 accountantsorganisaties. De gebruiker die tevens aandeelhouder is zou ook gebruik kunnen maken van de informatie over de controlewerkzaamheden die de accountant op de algemene vergadering verstrekt op grond van art. 2:117 lid 5 BW.

Art. 2:393 BW jo. Standaard 700 en 701 NV COS.

Zie bijvoorbeeld PwC 2014; De Bos en Strating 2014; Abma 2014; Abma 2015; NBA 2015 en Brouwer, Eimers en Langendijk 2016.

In de onderzoeksbevindingen na de pilot met de uitgebreide accountantsverklaring wordt het aanvullend inzicht dat materialiteitsgegevens kunnen verschaffen in de controlewerkzaamheden benadrukt, PwC 2014.

Zie voor een nadere onderbouwing van en toelichting op de methodologie paragraaf 3.2.

10.

Eijkelenboom 2019.