Gemeentelijke ombudsman Rotterdam, 02-11-2007, nr. 02112007

Op 24 september 2007 heeft de ombudsman zijn conceptrapport aangeboden aan het college van burgemeester en wethouders, de burgemeester van de gemeente Rotterdam7. en de dagelijkse besturen van de Rotterdamse deelgemeenten, aan de dienst Publiekszaken Rotterdam, aan de dienst Stedenbouw en Volkshuisvesting dS+V, aan de Directie Veiligheid, aan de dienst Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Op 23 oktober 2007 heeft de ombudsman een reactie van het college van burgemeester en wethouders ontvangen (zie voor integrale tekst van deze reactie Deel 4, bijlagen).

Al met al lijken het college en de ombudsman grotendeels op één lijn te zitten8.. De ombudsman heeft daarom geen aanleiding gevonden zijn conceptrapport drastisch te veranderen: hier en daar is nadere uitleg gegeven om kennelijke misverstanden te ontzenuwen.

Op grond van het voorgaande zullen de in het rapport beschreven normen ook in het vervolg als uitgangspunt gelden bij de beoordeling van eventuele klachten over huisbezoeken.

Het zal niet iedereen gegeven zijn om dit rapport van kaft tot kaft door te lezen. Wie zich binnen een halfuur een beeld wil vormen, wordt geadviseerd om aan de hand van de inhoudsopgave van deel 3 vast te stellen welke onderdelen van de huisbezoeken allemaal geproblematiseerd worden. Vervolgens is het goed om willekeurig enkele casus uit deel 2 te lezen. Nadien volstaat het verder doorlezen van dit Deel 1.

Het optreden van de ombudsman moet ertoe leiden dat de rechtsnormen en de behoorlijkheidsnormen volledig tot hun recht komen. Het probleem is daarbij de borging van de praktijk. De gemeente erkent onorthodoxe methoden te gebruiken om de onmiskenbaar grote problemen in de stad aan te pakken. Dat is een vrije keuze van het gemeentebestuur. De gemeente stelt zich daarbij op het standpunt dat fundamentele rechtsbeginselen volledig gerespecteerd dienen te worden, doch dat daarbij — binnen de grenzen die de wet stelt — maximaal gebruik gemaakt moet worden van de bevoegdheden. De gemeente zoekt de randen van de wet op. Hoe stellen we vast of zij die overschrijdt?

Volgens vaste jurisprudentie mag op grondrechten (zoals het huisrecht en de privacy) gelimiteerd inbreuk gemaakt worden als — ondermeer — de toets van de proportionaliteit en subsidiariteit doorstaan wordt. Inbreuk op grondrechten is een ultimum remedium en geen speeltje of slimme/snelle manier om op goedkope wijze resultaten te bereiken15..

Dear Sir/Madam,

April 8Th 2003

I am writing to you as I am absolutely outraged and appalled by the way I have been treated by officials from the social Department of Rotterdam. I am a temporary resident of the Netherlands renting an apartment in Marconi Plein. On the 18th of March a group of men arrived at my apartment, and claimed that they were from the Huurteam and that they had come to investigate the state of the building and safety of the area. Therefore I was happy to allow them to enter my home as I thought they were trying to help me, I was also happy to answer the questionnaire they had about the building and the area. However after this, one man claimed that he wanted to check the upstairs balcony for safety reasons, but once he arrived in the upstairs bedroom he began checking the clothing, the bed and the toiletries.

This same man then began asking me a series of questions about the sleeping arrangements I have with the man who is also registered at my address.

He asked me if we sleep in the same room, if we sleep in the same bed and finally if we were having a relationship. These questions were all asked in an intimidating manner without any explanation as to why they were being asked. I was and I am still deeply upset about being asked such personal questions. I cannot understand why the harassment of women in their own homes is legal in this country. I do not receive any money from the government, but the man who I live with and who is registered at my address does receive money as he is currently unemployed. This apparently I have now discovered was one of the reasons why our apartment was raided.

I find this arbitrary invasion of privacy appalling, the social Department's disrespect of people's fundamental rights should not be tolerated. The abuse of people's rights just because they are seen to be in a vulnerable situation is something that all Dutch people should be deeply ashamed of. I trust that you will use your position to take action against the employees of the social Department who are responsible for this kind of uncivilised behaviour and ensure that it does not happen to other people in the future.

I look forward to hearing from you soon,

Yours sincerely, Ms S.

Geachte heer Opstelten,

Dinsdag 29 maart 13:50 uur stond het interventieteam bij mij op de stoep en vroeg of men binnen mocht komen? Daar had ik geen moeite mee. Bij vertrek vroeg men mijn handtekening dat men met mijn goedkeuring is binnen geweest. Tot zover OK! Bij mijn buurman op de eerste etage hoorde ik dat er heftig op de deur geklopt werd. Sodeju, zijn jullie helemaal gek geworden? Op basis van mijn handtekening bij mijn buren aankloppen. Dat klopt niet. Aanbellen, zo hoort het!

Dat er iets als interventieteams bestaat, vind ik een schandvlek voor de stad. Ik vind dat u hierin bent doorgeschoten, goedwillende burgers die zich voor hun stad inzetten lastigvallen. Foei. En als de interventieteams zichzelf niet kunnen beheersen lappen ze alle regels aan hun laars, zoals uit voorgaande blijkt. Daarom dien ik een officiële klacht in. De politieman die de troep leidde heet Ysbrandsen. Graag uw reactie.

Was getekend

De heer Van Zuijlen.

Naar aanleiding van dit per e-mail verzonden bericht, heeft de ombudsman contact opgenomen met de klager. Van Zuijlen is zijn hele leven bakkersgezel geweest op de grote vaart, lid van de oud-werknemers club van de Holland Amerika Lijn (HAL) en vakbondsman. Hij heeft toen het interventieteam zijn huis verliet een folder gekregen over maatschappelijk werk. Hij heeft geen afschrift gekregen van de verklaring die hij heeft ondertekend. Van Zuijlen laat aan de ombudsman weten dat hij het interventieteam de toegang zou hebben geweigerd als hij geweten had dat dit kan.

Van Zuijlen voegt eraan toe dat hij het bestaan van de stadsetiquette kent en meent dat de gemeente dan ook maar het goede voorbeeld moet geven.

De Rabassahs merken dat medewerkers van Eneco de stroom hebben afgesloten door ergens in het bovenappartement iets af te koppelen. Zij hebben geen eigen meter en zitten nu in het donker. Rabassah vraagt Stam om een schriftelijke verklaring met de reden dat hij het huis moet verlaten. Stam: ‘Die geef ik u niet, u kunt van mij het telefoonnummer krijgen van de heer Jansen, die u verder kan inlichten’. Met de heer Jansen kan ook een afspraak gemaakt worden om over 5 dagen spullen uit het huis te halen.

Rabassah zegt dan tegen Stam: ‘Waar moet ik heen? Ik heb geen andere plek om naartoe te gaan.’ Stam zegt dat hij maar naar familie moet gaan. Maar die heeft Rabassah niet en dat heeft hij aan de heer Stam gezegd. Stam zegt dat Rabassah dan maar ergens anders naartoe moet gaan.

Dan voert Stam een telefoongesprek met de huiseigenaar, de heer Grashoff. Rabassah begrijpt dat Grashoff alleen goede dingen over hem heeft gezegd: hij zou tijdig betalen en een keurige huurder zijn. Rabassah en zijn vrouw verlaten niettemin de woning. ‘Onder deze druk en omstandigheden kon ik niet anders dan het huis verlaten. We hebben de hele nacht op straat gezworven. Mijn vrouw is nu nog steeds bang.’ Rabassah krijgt de volgende dag via de advocaat van huisbaas Grashoff de tip om de ombudsman te benaderen.

De ombudsman stelt — na informatie ingewonnen te hebben bij de deelgemeente — vast dat aan geen enkele voorwaarde genoemd in de wet Victoria is voldaan. Daarmee geconfronteerd laat de deelgemeente weten dat de stalen deuren zijn geplaatst als een vorm van zaakwaarneming (bescherming tegen inbraak van een verlaten woning).

[ Met zaakwaarneming wordt bedoeld: het bewust behartigen van het belang van een ander, zonder dat daaraan een overeenkomst ten grondslag ligt. Als iemand ten behoeve van een ander die daar door omstandigheden zelf niet toe instaat is, maatregelen neemt om schade te voorkomen of te beperken, dan is er sprake van zaakwaarneming. Per definitie kan er geen sprake zijn van zaakwaarneming als de belanghebbende in staat is zijn eigen belangen goed te behartigen en uitspreekt dat hij niet op die manier geholpen wenst te worden.]

De ombudsman kan deze vorm van zaakwaarneming niet accepteren en op zijn zeer dringende verzoek wordt op 6 oktober 's avonds de stalen deur van het huis weggehaald. Vanaf dat moment wonen de heer en mevrouw Rabassah weer in het huis. Zij hebben wel gas, maar geen elektriciteit. Zij verlichten het huis met behulp van kaarsen, wat het geheel niet minder brandgevaarlijk maakt.

De familie Rabassah verklaart desgevraagd:

Op de familie Rabassah is het optreden van de heer Stam agressief overgekomen: ‘De heer Stam was een beetje boos’. Rabassah voegt eraan toe dat hij zelf een jaar als beveiliger heeft gewerkt.

De familie Rabassah komt de Eneco-medewerker de volgende dag tegen op het politiebureau, waar Rabassah met zijn huisbaas naartoe is gegaan. Rabassah zegt dat hij vernomen had dat men dacht dat hij stroom had gestolen. De medewerker doet het dan af als een misverstand.

Stam heeft de familie Rabassah enige tijd gegund om de spullen bij elkaar te zoeken om mee te nemen voordat het huis wordt dichtgespijkerd. Stam had die tijd ook nodig om mensen op te roepen die het huis met een stalen moesten afsluiten.

Onderzoek heeft de ombudsman geleerd dat het interventieteam op pad was gestuurd door deelgemeentelijke bestuurders die klachten (van kennissen) hadden ontvangen over het wangedrag (schelden spugen intimiderend gedrag) van pubers uit van het kroostrijke gezin dat boven de heer Rabassah woont. Het interventieteam heeft ook de bovenburen bezocht, maar deze hebben het pand niet hoeven verlaten noch zijn er andere maatregelen genomen.

De ombudsman heeft vernomen dat de familie het pand heeft moeten verlaten, omdat het brandgevaarlijk zou zijn. Rabassah ontkent dit resoluut: omdat het niet brandgevaarlijk was konden de bovenburen blijven zitten. De ombudsman concludeert dat de zogenaamde brandgevaarlijkheid geen reden kan zijn om de familie Rabassah uit huis te zetten. Het interventieteam heeft namelijk niets gecontroleerd in zijn huis, alleen de doorverbinding met de meterkast afgestopt en de bovenburen rustig laten zitten.

De ombudsman concludeert — de papieren van Rabassah gelezen hebbend — dat van Rabassah binnenkort gevorderd zal worden om de woning te ontruimen.

Op het moment dat de familie Rabassah geen woning meer heeft, wordt — na een twee maanden zoektermijn — de uitkering opgeschort. De familie Rabassah zegt al 4 jaar lang ingeschreven te staan en voortdurend te reageren op aanbiedingen van vrijkomende woningen. Zij maken nergens kans.

Mijnheer Souidi huurt een kamer bij de heer Geluk. De verhuurder heeft een alcoholprobleem, dat leidt tot klachten van buren. Als Souidi rond 20 september 2006 afwezig is, wordt de woning met een stalen deur afgesloten in het kader van de wet Victor (op grond waarvan de gemeente onder stringente voorwaarden drugspanden kan sluiten).

Souidi heeft hierover contact opgenomen met de gemeente, die hem vertelt dat hem een brief gestuurd zou zijn. Deze brief heeft hij nooit ontvangen. Souidi zwerft en gebruikt medicijnen waar hij soms duizelig van wordt.

Volgens de ombudsman vormde Souidi waarschijnlijk geen aanleiding voor de sluiting. De lasten van het algemeen belang mogen daarom niet grotendeels op zijn schouders terechtkomen.

Als duidelijk is dat Souidi op het adres bij de heer Geluk staat ingeschreven, zal de ombudsman bevorderen dat hij andere woonruimte krijgt aangeboden of weer terug kan naar zijn eigen kamer. In ieder geval moet Souidi de gelegenheid krijgen zijn kamer netjes te ontruimen op het moment dat hij alternatieve woonruimte heeft.

Later blijkt de heer Saoudi onvindbaar.

De ombudsman legt uit dat er een klacht is binnengekomen over het optreden van het interventieteam, die is doorgestuurd naar de dienst burgerzaken en het Programmabureau Veilig. Met name de reactie van het Programmabureau Veilig en de beschrijving van Harmachi zijn tegenstrijdig. Dat is de reden om de direct betrokkenen in elkaars aanwezigheid te horen. Het projectbureau wordt vertegenwoordigd door de heer Stam en het hoofd van de afdeling.

Voor het leesgemak wordt alleen de heer Stam (fictieve naam) als spreker namens de dienst opgevoerd.

De ombudsman: ‘Deze hoorzitting is gericht op waarheidsvinding. Daarom moet iedereen antwoord geven op mijn vragen en mij ook ongevraagd alles melden dat kan bijdragen aan een goed en objectief oordeel in deze zaak — u heeft een zogenoemde actieve informatieplicht. Ik zal mij niet alleen beperken tot het onderzoek naar wat er precies bij het bezoek aan het huis van Harmachi is gebeurd, maar u ook in zijn algemeenheid over het handelen van interventieteams bevragen.’ De heer Stam: : ‘U bent door de gemeente meerdere malen uitgenodigd om te vernemen hoe de interventieteams werken en om mee te denken over de aanpak met interventieteams. Hier bent u niet op ingegaan U heeft alleen uw reactie op radio en televisie gegeven’.

De ombudsman erkent dat hij de toezegging van zo'n uitnodiging heeft gehad, maar nadien heeft hij vruchteloos contact gezocht met de dienst om de uitnodiging om te zetten in een feitelijk dagje meelopen, dat kon er rond die tijd (medio 2005) maar niet van komen. De ombudsman heeft inderdaad gereageerd in de media, dat geschiedde echter alleen nadat de media hem daartoe hadden benaderd (niet andersom) en omdat in eerste instantie de aandacht op het onderwerp was gekomen door optreden van de dienst zelf.

De heer Stam: ‘Nu Harmachi hier aanwezig is, gaan wij de ombudsman alleen informatie geven over de werkwijze van de interventieteams in het algemeen. Wij leggen niet al onze procedures open en bloot. Ik neem aan dat u dat snapt. Als u meer informatie zou willen, dan wordt u hierbij opnieuw uitgenodigd om mee te gaan met een interventieteam.’

De ombudsman geeft aan dat hij het van waarde vindt als dit soort zaken volledig transparant zijn. Hij stelt vast dat de ombudsman en de gemeente tegenover elkaar staan.[…]

De ombudsman: ‘Heeft u een lijst van aanwezigen bij het huisbezoek met hun functieomschrijving?’

De heer Stam: ‘De lijst van aanwezigen kan niet worden geven. Ik weet ook niet wie er precies van de politie aanwezig was bij het huisbezoek.’

De ombudsman: ‘Er is dus, als ik het goed begrijp, wel een dossier van deze zaak, maar u voelt zich op grond van de privacyregelgeving niet vrij om dat aan de ombudsman ter inzage te geven?’

De heer Stam: ‘Er is van elke pand dat wij betreden een dossier.’

De ombudsman: ‘Wat staat er zoal in zo'n dossier?’

De heer Stam: ‘Als ik dat ga vertellen is het geen geheim meer.’

De ombudsman: ‘U hoeft niet inhoudelijke te vertellen wat er in staat, maar kunt wel aangeven welke onderwerpen erin behandeld zijn.’

De heer Stam: ‘U heeft dossiers opgestuurd gekregen en u heeft achtergrondinformatie gekregen, dus u kunt zelf uitzoeken welke vragen er zoal gesteld worden.’

De ombudsman: ‘Ik wil het graag eenvoudig houden. Als u een dossier heeft dan staan er een naam in, een adres. Kunt u ook vertellen op grond waarvan dit adres is geselecteerd om te onderzoeken?’

De heer Stam: ‘Door een melding.’

De ombudsman: ‘Weet u van wie die melding was?’

De heer Stam: ‘Ik weet niet wie in dit geval de melding gedaan heeft. Die gegevens staan niet in het dossier. U moet begrijpen dat de interventieteams soms optreden naar aanleiding van een melding. Dat kan een telefoontje zijn. Of het kan zijn dat een van deelnemers aan het interventieteam vindt dat we naar een adres toe moeten. Het kan ook zijn dat het pand in een straat ligt waar alle panden bezocht worden. Deze gegevens worden niet vastgelegd in het dossier, we weten dus niet meer wat de aanleiding voor het betreffende huisbezoek was.’

De ombudsman: ‘Nemen aan de interventieteams ook bijzondere opsporingsambtenaren deel?’

De heer Stam: ‘Soms is er een bijzondere opsporingsambtenaren bij, soms niet.’

De ombudsman: ‘Dat lijkt vrij willekeurig; is er geen vast stramien dat er altijd een bijzondere opsporingsambtenaren bij is?’

De heer Stam: ‘Het hangt van het gebied af hoe de samenstelling van het team is. U kunt zich voorstellen als we heel veel woningen van een woningcorporatie bezoeken dat de woningcorporatie deelneemt in het team. Wij hebben een vaste kern, dat is ook in een brief aan u meegedeeld, die bestaat meestal uit iemand van de deelgemeente, de projectleider, de politie en iemand van de sociale dienst. Voor de rest is het variabel.’

De ombudsman: ‘Wat is het verschil tussen een bezoek van het interventieteam zonder dat er een melding is en een bezoek op basis van een melding?’

De heer Stam: ‘Als er een klacht is, wil dat niet zeggen dat het om opsporingsactiviteiten gaat. Als er gezegd wordt dat ergens een hennepkwekerij is, gaat het interventieteam daar niet naartoe, omdat dat een opsporingsactiviteit is voor de politie.’

De ombudsman: ‘Voor mij is nog niet helemaal duidelijk hoe de verantwoordingsstructuur is. Kunt u me dat eenvoudig duidelijk maken, wie eigenlijk de baas is van u en de andere leden van het interventieteam?’

De heer Stam: ‘Er is geen gebruikelijke hiërarchische structuur van een directeur, onderdirecteur, het personeel. Het is een integraal team, dus wij zijn als gemeente niet de baas over de politie als die er bij is. De politie staat mensen af voor het integrale team. Daardoor zijn het meer horizontale lijnen — als we het zo mogen noemen — dan verticale lijnen. De verantwoordelijkheid qua operatie — dus hoe er wordt opgetreden en op welke gebieden — ligt deels bij B&W, deels bij de stuurgroep Veilig en voor een deel bij het dagelijks bestuur van de deelgemeente, dat de keuze heeft om de teams in te zetten, waar het bestuur dat lokaal gezien het meest nodig vindt.’

De ombudsman: ‘De structuur wordt me nu iets duidelijker. In de regel heb je toch ambtelijke bazen, al was het maar om over het functioneren te oordelen. Als er klachten over je zijn, hoe verloopt de beoordeling dan?’

De heer Stam: ‘Door de projectleider. Dat is nu de heer Zaagman.’

De ombudsman: ‘En voor u betekent dit dat u in dienst bent bij de deelgemeente?’

De heer Stam: ‘Ja, dat is mijn werkgever.’

De ombudsman: ‘We hebben het daarnet even gehad over wat de aanleiding was voor het onderzoek. Als er binnen wordt getreden, dan…’

De heer Stam: ‘Wij treden niet binnen, wij vragen vriendelijk of wij binnen mogen komen en dan is het aan de bewoner op dat moment om ons toe te laten of niet. Als de bewoner ‘nee’ zegt, dan gaan we weg.’

De ombudsman: ‘En dan vraagt u ook wat de reden is van de weigering?’

De heer Stam: ‘Altijd.’

De ombudsman: ‘En als men geen reden wenst te geven?’

De heer Stam: ‘Wij vragen altijd netjes of wij daar binnen mogen komen. De Afdeling Burgerzaken, die over de gemeenschappelijke basisadministratie (GBA, het ‘bevolkingsregister’) gaat, bepaalt of er gecontroleerd mag worden wie er op dat moment daadwerkelijk woonachtig zijn op het genoemde adres. Dus of je mag verifiëren of degenen die ingeschreven staan ook degenen zijn die er feitelijk wonen. Woningtoezicht heeft het recht om te kijken hoe de woning er zelf uit ziet en of er achterstallig onderhoud is. Daarnaast melden we ook dat de sociale dienst, als die op dat moment in het team aanwezig is, kan controleren. Of Eneco (de aansluitingen in orde?). Elke dienst is op dat moment zelf aansprakelijk voor zijn doen en laten.’

De ombudsman: ‘Waren er op dat moment ook Eneco-mensen aanwezig?’

De heer Stam: ‘Ja. (…) Ik stel de mensen altijd voor.’

Harmachi: ‘Mag ik, als ze zich niet hebben voorgesteld, nogmaals de vraag stellen: wat komt u doen? Mag dat, heb ik daar recht op, of niet?’

De heer Stam: ‘Al is het tien keer.’

Harmachi: ‘Ik ben bij u langs geweest en heb vragen gesteld over uw bezoek. Heeft u daarop een antwoord gegeven of niet?’

De heer Stam: ‘Daar heb ik antwoord op gegeven.’

Harmachi: ‘Nee, u heeft gezegd ‘dat heb ik al eerder verteld, ga maar’. Ik zei tegen u: Ik heb een klacht, u hebt mij niet serieus genomen.’

De heer Stam: ‘Klopt.’

Harmachi: ‘U zei tegen mij: als u een klacht heeft, gaat u maar. Daarna heeft u mij uitgelachen.’

De heer Stam: ‘Klopt.’

Harmachi: ‘Toen ik bij u langs kwam en vroeg wat het interventieteam heeft gedaan, heeft u gezegd: ‘Dat heb ik tegen u verteld.’

De heer Stam: ‘Dat heb ik ook tegen u gezegd. En ik heb een folder bij u achtergelaten. Als u een klacht tegen mij wilt indienen, is het logisch dat ik die klacht niet aanneem. Dan moet u bij het stadhuis of de deelgemeente zijn. Ik ga geen klacht tegen mezelf aannemen. Ik denk dat dat heel reëel is.’

De ombudsman: ‘Wij hebben dit vastgelegd. Dit probleem staat los van de informatie over het waarom van het binnentreden.’

De heer Stam: ‘U zegt steeds binnentreden, wij treden niet binnen!’

De ombudsman: ‘Ik ben daar nog niet zo goed in, ik bedoel langskomen.’

De heer Stam: ‘Ja, ik vind het wel vervelend. Want als we het over binnentreden hebben, komen we met een machtiging van de hulpofficier van justitie en dan houden we ons aan de regels. U moet ons niet in de mond leggen dat we onrechtmatig zijn binnengetreden.’

De ombudsman: ‘Dat gebeurt niet. U hoeft helemaal niet boos te worden.’

De heer Stam: ‘Dat vind ik wel vervelend.’

Harmachi: ‘Binnentreden… Het was wèl binnentreden. Er is niet gevraagd: ‘Mag ik binnenkomen?’ Ik heb aan u gevraagd: ‘Hebt u een bevel bij u?’‘Nee’ zei u, ‘Maar mogen wij naar binnen?’ U kwam wel naar binnen. Ik heb maar één iemand toestemming gegeven. Maar als u bij mij mijn huis binnenkomt, hoeft u mij niet te vertellen wat ik moet doen. De vraag is: mag je — als je toestemming krijgt om binnen te komen — van alles gaan opschrijven (rapportages maken), allerlei zaken doen en dan wegwezen? Die mijnheer met de Eneco-map stond een kast in de keuken open te doen zonder te vragen. De politieman was in de lange gang en heeft een deur van een extra kamertje, een opruimkamertje, geopend om daarin te kijken. U zei dat dat niet onder u valt, maar is dat netjes? Ik ben gewoon thuis. Er kan daar gewoon iemand liggen te slapen of iets dergelijks. Als u volgende keer komt, moet u met een bevel komen.’

De heer Stam: ‘Ik hoef niet met een bevel te komen.’

Harmachi: ‘Dan komt u niet binnen.’

De heer Stam: ‘U hoeft ons ook niet binnen te laten.’

Harmachi: ‘Nee, u zei: ‘Volgende keer kom ik bij de buren kijken of hier alles opgeruimd is’.’

De heer Stam: ‘Wij willen een schoon en veilig Rotterdam hebben, waar iedereen even plezierig woont. En als omwonenden op dat moment last hebben van uw tuin kunnen wij inderdaad zeggen dat u die rommel in de tuin moet opruimen.’

Harmachi: ‘Als iemand met een klacht komt, kan hij beter naar mij komen.’

De ombudsman: ‘Het is helder wat u zegt. De heer Stam: (het Programmabureau Veilig) heeft gezegd dat de toestemming om binnen te komen op normale wijze is verkregen. U hoorde daarnet dat dit door de heer Harmachi wordt tegengesproken. Kunt u mij duidelijk maken hoe dat volgens u gaat, op die normale wijze?’

De heer Stam: ‘Wij hebben gevraagd of wij binnen mogen komen. Wij hebben ons eerst voorgesteld als het interventieteam dat kwam kijken wie er op dat adres wonen en verblijven; een controle van de GBA-gegevens, althans een verificatie daarvan. Als wij dan worden binnengelaten gaan we binnen verder vragen stellen met behulp van een checklist.’

[Let op: er blijkt sprake te zijn van een tip over rommel in de tuin en men begint met GdeBA-controle]

De ombudsman: ‘En als mensen zeggen: nou, liever niet. Is het dan direct op de hakken rechtsomkeert?’

De heer Stam: ‘Dan doen we nog een verzoek en vragen waarom ze het niet willen. Als zij daar dan een gegronde reden voor hebben dan haken we af.’

[Let op: de burger geeft op basis van vrijwilligheid toestemming voor het betreden van zijn huis en hoeft geen enkele reden te geven als hij daar niet aan mee wenst te werken]

De ombudsman: ‘Moeten ze een reden hebben om u te weigeren?’

De heer Stam: ‘Ik neem aan dat ze daar een reden voor hebben. Ik heb wel eens gehad dat iemand zegt: liever niet, want ik sta op het punt om naar mijn werk te gaan. Nou, jammer dan, dan kom ik een andere keer wel terug. Prima.’

De ombudsman: ‘Maar als ze zeggen: ‘ik wil het niet, want ik wil het niet…?’

De heer Stam: ‘Dan zijn we nog niet klaar natuurlijk, want volgens het GBA is de desbetreffende bewoner verplicht om inlichtingen te verstrekken. Hij moet zich legitimeren en eventueel andere documenten overleggen. Dat wil nog niet zeggen dat mijnheer ons dan binnen moet laten, maar mijnheer krijgt dan een proces-verbaal aangezegd, op grond van de GBA-wetgeving. Dan wordt hij gewaarschuwd dat hij een maand hechtenis kan krijgen of een geldboete van de tweede categorie. Overigens is dit uitzonderlijk. Vandaar dat wij even de reden vragen. We moeten wel de reden weten. Is het onwil of heeft hij een geldig excuus en moet hij ergens naartoe?’

De ombudsman: ‘Laten we even terug gaan naar de reden van het onderzoek. Als de deelgemeente zegt: ‘Ik wil wat extra aandacht voor deze wijk’, er dus geen specifieke reden is om een bepaald adres te onderzoeken en de bewoner zegt dat hij geen zin heeft om mee te werken aan het onderzoek — is dat voor u dan reden om u op uw hakken om te draaien en een volgend adres te proberen?’

De heer Stam: ‘Ik ken de zaak van Harmachi niet. Maar stel dat op het desbetreffende adres een uitkering wordt verstrekt en dat er iemand van de Sociale Dienst bij is, dan wil die op dat moment natuurlijk ook even kijken of die uitkering rechtmatig is. Gewoon een rechtmatigheidstoets in het kader van de Wet Werk en Bijstand. Deze wet geeft ons geen binnentredingsbevoegdheid, maar wel een controlebevoegdheid. Daarnaast zijn er ook nog andere gronden, zoals de onderwijswetgeving, de bouwverordening, de huisvestingsvergunning, en noem maar op. Dus het is een algemene brede gemeentelijke controle. De deelgemeente wijst de straat aan. En daarin controleren wij soms gewoon alle adressen om de goedwillende bewoners het idee te geven dat je bij de overheid niet alleen kunt klagen, maar ook heel direct met bijvoorbeeld een politieman kunt praten. Of bijvoorbeeld bij iemand van een woningcorporatie een klacht kunt neerleggen en ook afspraken maken hoe die worden opgelost. In het geval van meneer Harmachi waren er problemen met vuil in de achtertuin. Dan is het ook de taak van het interventieteam om deze mijnheer daarop aan te spreken en de gelegenheid te geven daar iets aan te doen. Doet mijnheer dat niet, ja dan volgen andere gemeentelijke stappen, zoals bestuurlijke aanschrijving en noem maar op. Harmachi: Er was geen vuil in mijn achtertuin, ik was bezig met een verbouwing. Ik heb tijdens uw bezoek ook al toegelicht dat ik een afspraak had gemaakt met de Roteb om het grofvuil op te halen. Dat had men kunnen verifiëren. De Roteb komt niet op elk moment langs dus ik moest even mijn eigen rommel opslaan. Waar had ik anders met het vuil naartoe moeten gaan? Ik ben niet dagelijks thuis, ik woon op de kazerne. Dus ik kan niet op elk moment de Roteb bedienen. Ik heb ook van u al een brief thuis gekregen waaruit blijkt dat u weet dat ik niet altijd thuis ben. Ik heb geen dierentuin thuis. U doet onderzoek in zwarte straten. Ik heb nog nooit meegemaakt dat mensen zo reageren op een bewoner, op een burger van Rotterdam.’

De heer Stam: ‘Daar moet ik me toch van distantiëren van dit soort opmerkingen, want daar is geen sprake van.’

De ombudsman: ‘Mijnheer Harmachi, hoeveel mensen zijn er naar uw beleving binnen geweest in de woning?’

Harmachi: ‘Ik ben geschrokken van zoveel mensen, maar omdat er een politieman met uniform bij was, heb ik ze binnengelaten. Anders zou ik geweigerd hebben — of zij een proces-verbaal hadden opgemaakt of niet.’

De ombudsman: ‘Het uniform vond u wel belangrijk?’

Harmachi: ‘Ja, dacht ik, dit moet kennelijk. De rest van de groep is achtergebleven en iedere keer kwam er iemand anders binnen. Ik wist niet hoeveel. In mijn ogen waren het twaalf personen, maar ik weet niet precies of het er echt twaalf waren.’

De heer Stam: ‘In totaliteit kunnen het nooit meer geweest zijn dan zes personen.’

De ombudsman: ‘Wie van die zes hebben zich gelegitimeerd?’

De heer Stam: ‘Allemaal.’

Harmachi: ‘Nee, niet één persoon, geen pasje niets. Hij (Harmachi wijst naar de leider van het interventieteam) vroeg of hij binnen mocht komen. Ik zeg: ‘Hebt u een bevel daarvoor?’‘Nee geen bevel, ik vraag netjes of ik binnen mag komen.’ Ik zeg: ‘U mag wel binnen.’ Verder heeft niemand gezegd waar hij voor kwam.’

De ombudsman: ‘Dat is dus in tegenspraak met wat de gemeente zegt.’

De heer Stam: ‘Ja, dat zijn mijnheer zijn woorden; mijn woorden zijn anders.’

De ombudsman: ‘Welk middel gebruikte u ter legitimatie?’

De heer Stam: ‘Een legitimatiemiddel, dat ik nu niet bij me heb, want ik ben nu niet op mijn werk.’

De ombudsman: ‘Is dat een pasje waarop staat dat u van het interventieteam bent, met een deelgemeente-stempel?’

De heer Stam: ‘Ja, met een deelgemeente-stempel en een foto van mij.’

De ombudsman: ‘Wordt het feit dat er gelegitimeerd is in het dossier vastgelegd?’

De heer Stam: ‘Ja, te allen tijde.’

De ombudsman: ‘Dat staat dus in het dossier?’

De heer Stam: ‘Ja.’

De ombudsman: ‘U heeft al gezegd dat u er problemen mee heeft om ons in het dossier te laten kijken. Ik wijs u er alvast op dat wij onderzoeksbevoegdheden hebben op grond van de Verordening gemeentelijke Ombudsman. Hoe verloopt de regie nadat het interventieteam is binnengelaten? Harmachi stelt in zijn brief dat u hem heeft gesommeerd op een bepaalde plaats te gaan staan en dat hij vanuit die plek heeft gezien hoe medewerkers van uw interventieteam (met Eneco-mapjes) keukenkastjes hebben opengemaakt, de inhoud hebben gecontroleerd en een agent in uniform kamerdeuren heeft geopend.’

De heer Stam: ‘Het hoofd van het interventieteam draagt de verantwoordelijkheid voor de gang van zaken tijdens het huisbezoek. Als er dingen fout gaan, spreekt hij de betrokken medewerker daarop aan, ook al heeft hij formeel geen bevoegdheid tegenover bijvoorbeeld medewerkers van woningbouwverenigingen, de Eneco, de politie. Wat Harmachi stelt is absoluut niet waar: wij hebben niet gezegd waar hij moest gaan staan en zijn huis is niet doorzocht. Daarvoor hadden wij geen toestemming.’

Harmachi: ‘Ik ben door het hoofd van het interventieteam meegenomen naar een plek in de tuin. Van daaruit kon ik zien dat mensen mijn keukenkastjes openden en dat de agent in uniform kamerdeuren opende. Er is tegenspraak of het huis nu wel of niet is doorzocht. Er is overeenstemming over het feit dat er geen bevoegdheid of toestemming was om het huis te doorzoeken.’

De ombudsman: ‘Duidelijk is dat Harmachi lange tijd gedwaald heeft toen hij over het optreden een klacht wilde indienen. Ook uit de verklaring van zojuist blijkt dat u aanvankelijk geweigerd heeft om een klacht over het optreden van het interventieteam op te nemen. Hoe is dat nu geregeld?’

De heer Stam: ‘We hebben gemerkt, aan de hand van wat mijnheer is overkomen, dat het toch niet in alle gevallen goed gaat. Daarom hebben wij gezegd dat wij hier op actie ondernemen. Je blijft in het gemeenteapparaat altijd zitten met mensen die wel of niet goed de procedures kennen.’[…]

De ombudsman: ‘Als u in uw functie van hoofd interventieteam dingen doet, hoort het dan niet onder het toezicht van het Programmabureau Veiligheid? Waar legt u verantwoording af? Is er een link naar het Programmabureau?’

De heer Stam: ‘Iedere zes weken bespreken de projectleiders zaken als deze: wat is daar gebeurd en wat kunnen we daarvan leren? We kwamen er in dit overleg achter dat de snelheid waarmee wij de klacht van mijnheer hebben afgehandeld, te wensen over liet. Voor de rest werken de teams met onze instructies, maar is er feitelijk geen hiërarchische verhouding. Bij integrale teams heb je nooit een hiërarchische structuur.’

De ombudsman: ‘Dat is lastig, want nu is het even zoeken hoe het precies zit.’

De heer Stam: ‘Kijk naar het Westland Interventie Team. Dat heeft hetzelfde soort zaken. Daar werkt de sociale dienst, het centrum voor werk en inkomen en andere sociale partners samen om illegale arbeid op te sporen en te bestrijden. Ja, wie is verantwoordelijk? De teamleider.’

De ombudsman: ‘De interventieteams proberen natuurlijk te kijken hoe je dat procedureel fatsoenlijk doet. Bestaan er nu ook uitspraken van de bestuursrechter in Rotterdam over het optreden van de interventieteams?’

De heer Stam: ‘Nee.’

De ombudsman: ‘U hebt gezegd: ‘Ik heb nog nooit meegemaakt dat wij een machtiging nodig hadden om binnen te komen.’ Bij hoeveel zaken werd u de toegang geweigerd en ging u via een machtiging alsnog naar binnen?’

De heer Stam: ‘We kunnen voor de GBA-wetgeving geen machtiging vragen om binnen te treden. Op grond van de Huisvestingwet mogen we wel met een machtiging naar binnen. Bijvoorbeeld als er het vermoeden bestaat van een illegaal logement. Dat is dan de verantwoordelijkheid van de inspecteurs van Woningtoezicht. Die hebben een eigen bevoegdheid om binnen te treden. Wij kijken soms of wij eventueel via de politie een machtiging kunnen krijgen van de vreemdelingenpolitie. Daarnaast hebben we nog eventueel de Opiumwet en de Vuurwapenwet. Maar hoe vaak er een machtiging bij komt, tja…’

De ombudsman: ‘Ik stel deze vraag omdat je als je met een zeker elan aan het optreden bent juist ten aanzien van de mensen die bewust de deur dicht houden zou kunnen denken: daar willen we nou per se wel naar binnen. Dan moet je een breekijzer vinden om binnen te komen.’

De heer Stam: ‘Ja, dat vinden wij ook wel. Laat ik een voorbeeld geven van de Strevelsweg. Daar hebben we geen enkele keer een machtiging gebruikt. Daar zijn we in januari 2001 begonnen en in mei hebben we daar de laatste vier hennepkwekerijen opgeruimd. De mensen wisten dat we bezig waren, hebben allemaal een brief gehad en bij die hennepkwekerijen zijn we allemaal binnengelaten.’

De ombudsman: ‘Daarom is dit ook wel interessant.’

De heer Stam: ‘Als iemand zegt: mijnheer, ik laat u niet binnen en wij hebben verder geen enkel strafbaar feit aan de orde te stellen of illegaliteit te veronderstellen, ja, dan is het een kwestie van een proces-verbaal opmaken voor die weigering op grond van de GBA-wetgeving. Of misschien toch helemaal niks als we geen politieagent of bijzonder opsporingsambtenaar bij ons hebben. Hebben we die wel bij ons dan maken we proces-verbaal op. Hebben we die niet bij ons… ja, dan komt mijnheer er misschien zo van af en gaan we weg. Hoe vaak gebeurt dat? Nog minder dan procenten.’

De ombudsman: ‘Het is even goed om het kader te zien.’

De heer Stam: ‘Ik heb het in het afgelopen jaar nog niet één keer meegemaakt.’

Harmachi: ‘En dan zeg ik u: meewerken met de gemeente deed ik graag, maar nu was het de laatste keer. Als u een proces-verbaal wilt maken, hoeft u niet langs te komen, want uit gewoon dossieronderzoek blijkt dat ik niet thuis woon. Wat heeft het voor zin om medewerking te verlenen aan een huisbezoek als ik daarna toch moet bewijzen dat ik thuis woon?’

De heer Stam: ‘Het kan ook zijn dat er een andere oorzaak is. Mijnheer had namelijk aangegeven dat het huis binnen zes weken verkocht zou zijn en hij zou vertrekken. Dat hebben wij gewoon doorgegeven.’

Harmachi: ‘Ik ben naar Irak vertrokken, maar het huis was op dat moment niet verkocht. Ik zei tegen u dat ik als militair naar Irak zou gaan.’

De heer Stam: ‘U heeft zoiets gezegd als: ‘Ik ga hier weg’. Dat geven we dan dooraan Burgerzaken en die dienst stuurt u een brief om te vragen of u werkelijk gaat verhuizen. Als dat niet zo is, moet u dat even aantonen en blijft u gewoon ingeschreven staan.’

Harmachi: ‘De heer Stam heeft mijn privacy geschonden, dat vond ik nog erger. Er zijn door toedoen van de gemeente andere mensen op de hoogte gesteld van het feit dat iemand die bij mij thuis woonde verhuisd is. Dat gaat niemand wat aan. Kennelijk dacht men dat ik ook meeverhuisde.’

De heer Stam: ‘Wij werken nauw samen met Burgerzaken omdat er gemeenschappelijke procedures zijn. Wij geven een signaal af. In dit geval: ‘Mijnheer is voornemens om binnen zes weken weg te gaan’. En dan gaat Burgerzaken niets anders doen dan een onderzoek instellen.’

De ombudsman: ‘Ja, daar is niets mee mis. Ik wil u nog in de gelegenheid stellen iets te vragen of te zeggen.’

Harmachi: ‘Ik gaf in het verleden graag medewerking aan de gemeente. In de toekomst zal ik weigeren. Dus wegwezen. Verder meen ik dat men mij in mijn eigen huis niet moet vertellen wat ik allemaal moet doen. Als u in een kast wilt kijken of in een andere kamer moet u dat vragen. Ik heb u binnengelaten; u bent mijn gast. Als ik zeg: ‘Dat niet, of dat wel…’ is dat mijn eigen zaak. Als u er niet blij mee bent, of wat dan ook — we hebben een rechtbank, daar kan een procedure gestart worden.’

De ombudsman: ‘Dat is helder. Ik heb nog wel een vraag aan de gemeente. Voor de duidelijkheid zou ik graag een organigram van het Programmabureau hebben: hoe zien de organisatie en de politieke verantwoordelijkheid van dit bureau eruit?’

De heer Stam: ‘Ik ben niet de baas van het Programmabureau. Nogmaals, er is geen hiërarchische verhouding tussen het interventieteam en het programmabureau, maar wel tussen de teamleider en de deelgemeente. Er is ook een hiërarchische verhouding tussen een politieman en het wijkbureau binnen die deelgemeente. Verder is er een hiërarchische verhouding tussen mij en de heer Van der Woude., dat lijkt me ook duidelijk. Maar ik heb geen hiërarchische verhouding met de interventieteams. De interventieteams werken volgens onze methodiek. Wij komen samen, ik zorg voor kennis, ik zorg voor gezamenlijke afspraken met diensten, zoals de vreemdelingendiensten, de Roteb, de sociale dienst en noem maar op om te voorkomen dat iedereen verschillende afspraken maakt. Om te zorgen voor een uniforme werkwijze hebben wij onder meer een programma ontwikkeld. Ik wil nog een belangrijk ding melden. Mijnheer Harmachi's woning ligt in het zogenaamde ‘hot spot’-gebied van Rotterdam. Dus dat zijn straten die extra aandacht nodig hebben om tot verbetering te komen.’

Er blijkt een preventieteam langs te zijn geweest. Dat team bestaat uit vertegenwoordigers van de politie en commerciële bedrijven, die inbraakwerende middelen proberen te slijten, zoals dievenklauwen, raamsloten en secu-strips. Mevrouw Rijken heeft alles al en is daarom een beetje verbaasd over dit opdringerige bezoek. Op het moment dat ze haar verbazing laat blijken, staat de begeleidende agente erop dat zij zich — in haar eigen huis — identificeert. Mevrouw Rijken zegt dan: ‘Ik heb zes weken geleden al alle informatie aan het interventieteam gegeven. Ik ben slecht ter been. Moet ik nu weer twee trappen oplopen om mij te identificeren in mijn eigen huis?’ De politieagente zegt: ‘Ik vraag het toch vriendelijk?’ En blijft aandringen. De hierbij aanwezige wijkagent — een bekende van mevrouw Rijken — onderneemt niets.

Achteraf blijkt dat dit preventieteam alleen maar langs gaat bij particuliere huiseigenaren. Mevrouw Rijken is één van de weinige particuliere eigenaren in de omgeving.

Mevrouw Lavreij belt de ombudsman op 12 oktober 2005 en meldt een medewerker dat het interventieteam de dag tevoren is langs geweest.

Geachte heer Bol,

Naar aanleiding van ons telefoongesprek gisterenmiddag stuur ik u mijn klachten per email. Zoals gezegd is mij niet duidelijk wat de bevoegdheden van uw dienst zijn. Ik kan daarom niet in alle gevallen beoordelen of de klachten te maken hebben met wanprestaties van uw collega's of van verkeerde instructies vanuit de politiek aan uw collega's of nog iets anders.

Ik ga hieronder telkens de voorvallen opsommen en zal met een nummer (1 tot en 14) markeren waar het een klacht betreft.

Op 13 februari hebben we ons bij de gemeente Rotterdam gemeld om ons aan te melden als nieuwe bewoner van Rotterdam. De medewerkster van de gemeente vertelde ons dat we in een hot spot wonen en dat er daarom een huiscontrole zal plaatsvinden. Ik zei dat we NIET in een hot spot wonen. De medewerkster van de gemeente was onverbiddelijk. Haar computer meldde ‘hot spot’, dus was er geen discussie mogelijk. Wij zijn toen rechtsomkeert naar huis gegaan, zonder ons in te schrijven.

Twee dagen later hebben we ons alsnog ingeschreven. Tegen zulke onverbiddelijkheid is ter plekke toch geen kruid gewassen. Er wordt een afspraak gemaakt voor mij op 22 februari en voor mijn vriendin op 27 februari. (Later werden telefonisch beide afspraken verzet naar 22 februari 's avonds) bij controle van de hot spotadressen op de website van de gemeente Rotterdam (http://www.rotterdam.nl/smartsite2055208.dws?Menu=150327&MainMenu=0) bleek dat de computer bij burgerzaken verkeerd geïnformeerd is. Hier staat de exacte afbakening van de ‘hot spots’. Ons huis zit er niet bij. De dichtstbijzijnde hotspot is zelfs ca 500 meter verderop.

Uw collega's van burgerzaken hebben ons dus onder valse voorwendselen een huiscontrole opgedrongen. Ik verwijt de dienst burgerzaken een onzorgvuldige administratie en uw medewerker bij burgerzaken onwil om haar uitspraken via bijv internet of hotspot brochures te verifiëren.

Op 15 feb heb ik gebeld met xxxxxx met de vraag hoe ik de ambtenaren van de gemeente zal kunnen herkennen. M.a.w. hoe ze zich identificeren. Ik zou worden teruggebeld

Op 17 feb ben niet nog niet teruggebeld en heb zelf nog eens gebeld: Later belt om ca 16 uur, ‘Jos Sonneveld’ hysterisch op, biedt aan dat de ambtenaren die langs gaan komen kort van te voren bellen om hun bezoek aan te kondigen. Hij is niet bereid de namen of personeelsnummers van de ambtenaren te noemen die gaan langskomen, noch om een voorbeeld van een personeelskaart te faxen. ‘Ambtenaren hoeven zich niet met hun rijbewijs of paspoort te identificeren. Komen alleen langs volgens afspraak.’ Toen ik vroeg hoe ik dan een ambtenarenkaart kan herkennen, dreigde hij mij niet in te schrijven en gooide even later de hoorn er op.

Bij deze controle — het is nu augustus 2004 — maken controleurs onder meer foto's en stellen vast dat er sprake is van een soort woongroep in plaats van een pension. Dochter Bernhards vraagt om een kopie van het dossier, zodat ze de volgende keer kan aantonen dat het geen pension is. De kopie heeft zij nooit ontvangen.

In november 2004 volgt een nieuwe controle door andere ambtenaren, die niets weten van bovengenoemd dossier en de standpunten die daar in zijn opgenomen.

Het is inmiddels 2005 als de vrouw van eigenaar Bernhards bij de voordeur op twee agenten stuit die vragen of ze binnen mogen kijken. Omdat er politie bij is, stemt de vrouw toe. Zij komt uit uit Guinee Bissau, waar men anders omgaat met politie. Op dat moment stormen aan de achterzijde van het huis drie politiemannen met kogelvrije vesten naar binnen en nog twee andere ambtenaren, onder wie in ieder geval medewerkers van Eneco. Terwijl een deel van het team de vrouw beneden aan de praat houdt, gaat een ander deel zonder toestemming door het huis en onderzoekt onder meer de slaapkamers en de bedden. Alle gezinsleden moeten zich identificeren. De kinderen van — op dat moment — veertien en acht jaar oud schrikken hiervan en zijn zeer boos

Naar aanleiding van dit ‘bezoek’ geeft de politie in een gesprek toe dat dit niet zo had mogen gebeuren. Het stoort Bernhards dat men de familie kennelijk ergens van verdenkt, maar niet duidelijk maakt waarop de verdenking is gebaseerd. De politie komt met argumenten die moeilijk te geloven zijn: ‘Er zijn veel in- en uitloopbewegingen die met drugs te maken zouden hebben.’

In 2005 wordt opnieuw of de bovenwoning gecontroleerd wel of geen pension is. Uit het bezoek vloeien geen acties voort.

Op 12 mei 2006 heeft de dochter Bernhards telefonisch contact met haar vader, die zich in verbinding stelt met de controleurs. Daarbij hoort Bernhards de ene controleur tegen de andere zeggen dat de woning gecontroleerd is en in orde bevonden. De controleurs zeggen toe een telefoonnummer achter te laten, zodat controleurs bij een volgende gelegenheid kunnen vaststellen dat de woning gecontroleerd en in orde is.

Op 4 september komen onaangekondigd enkele medewerkers van de gemeentelijke basisadministratie langs bij Bernhards, die niet thuis is. Hun wordt de toegang geweigerd. Op de stoep controleren zij de namen en geboortedata van alle gezinsleden. Omdat zij toch verder wil controleren, spreken zij af de volgende dag opnieuw langskomen en dan met Bernhards te spreken.

De volgende dag komen twee mensen langs, die een badge met Interventieteam op hun kleding hebben. Een van hen legitimeert zich en begint over het gesprek van de vorige dag: ‘U kent de reden waarvoor we komen…’

Bernhards weet van niets en zegt: ‘Leg maar eens uit waarom u hier komt controleren en niet bij de heer burgemeester?’

De leden van het interventieteam vertellen dat dit te maken heeft met de historie van het pand.

Volgens Bernhards kan dit niet kloppen. De woning is immers gecontroleerd en in orde bevonden.

De leden van het interventieteam kunnen niet aangeven waarvoor ze komen en waarom ze dit adres zo intensief controleren. Ze gaan onverrichter zake weg. Nog steeds weet Bernhards niet wat de reden is voor de verdenkingen en de permanente controles.

Het interventieteam laat een kaart achter van de GBA, waarvan de suggestie uitgaat dat de bewoners van het adres nu worden uitgeschreven. Bernhards vraagt de ombudsman onder meer na te gaan wat de stand van zaken is en wat hij verder voor acties van de gemeente kan verwachten.

Op 25 februari krijg ik een schriftelijke uitnodiging om op dinsdag 28 februari 2006 om één uur 's middags uur langs te komen bij de dienst sociale zaken en werkgelegenheid. Mij wordt verzocht de giroafschriften mee te nemen van de PGB-rekening, de rekening voor het persoonsgebonden budget, en de rekening van mijn dochter. Op 21 december 2005 ben ik al bij de dienst langs geweest om de rechtmatigheid en doelmatigheid van de uitkering te bespreken. Daarbij heb ik al afschriften overlegd van mijn privé-girorekening, waarop overschrijvingen staan naar de PGB-rekening en de rekening van mijn dochter. Ik heb de dienst een toelichting gegeven op dit betalingsverkeer.

In verband met de afspraak van dinsdag 28 februari bel ik de cliëntmanager op maandag 27 februari. Ik krijg via een bandje te horen dat de cliëntmanager dinsdag aanwezig is. Op dinsdag spreken wij af dat de afspraak wordt verzet naar 7 maart. De afspraak zal schriftelijk worden bevestigd. Dat gebeurt niet.

Op maandag 6 maart bel ik de dienst met de vraag of ik inderdaad een afspraak heb op dinsdag 7 maart. Men kan niets vinden. Klantmanager Been werkt niet op maandag. Ik ga ervan uit dat ik op een later tijdstip een brief zal ontvangen voor een nieuwe afspraak.

Op dinsdag 7 maart belt mevrouw Been mij om kwart over een, dat er toch een afspraak is. Ik bied aan om te komen, maar dat vindt zij niet nodig. ‘Wij komen naar u toe.’

Ik vraag waarom. Ik beschouw het namelijk als een inbreuk op mijn privacy om twee complete vreemden in mijn huis te moeten toelaten. De reden voor het bezoek is een vermoeden van fraude. Volgens een tipgever zou ik samenwonen met de heer Kwakernaat. Deze tip dateert van drie jaar geleden. Als ik niet meewerk zal de uitkering worden gestopt.

Mevrouw Been legitimeert zich niet, de heer Broccoli, controleur, wel. Ik geef nogmaals te kennen dat ik het niet eens ben met de gang van zaken. Weer wordt gezegd dat mijn uitkering gestopt wordt als ik niet meewerk. Ik overhandig fotokopieën van de PGB-rekening, waarin ik de informatie over zorgverleners onzichtbaar heb gemaakt. Verder geef ik originele afschriften van de rekening van mijn dochter en de originele beschikking indicatiebesluit PGB.

Mevrouw Been zegt dat het wegplakken van informatie niet is toegestaan vanwege ‘fraude’. Ik moet een ‘rondleiding’ geven door de woning en daarbij alle kasten en laden openen. Ik heb een vrij ruime woning met veel kastruimte. Er valt dus aardig wat te bekijken. Als mevrouw Been een mooie oude kast in mijn slaapkamer ziet, zegt zij: ‘U houdt nogal van antiek, he?’

Beneden moet ik uitleggen van wie de hoedjes en de jassen op en aan de kapstok zijn. De inpandige berging met daarin een aantal (zomer)dekens en logeerbeddengoed ontlokt mevrouw de uitspraak: ‘Nogal veel beddengoed.’

Ik moet mijn hele medicijnenvoorraad laten zien. Mevrouw Been: ‘Dat zijn wel veel medicijnen.’

Op vrijdag 10 maart moet ik om elf uur 's ochtends op het kantoor van de dienst verschijnen voor een nabespreking over het huisbezoek en het doelmatigheidsonderzoek. Er is niet geconstateerd dat ik samenwoon. Maar als er de komende twee jaar weer een tip binnenkomt over eventueel samenwonen, wordt de sociale recherche ingeschakeld.

Er zal maar iemand een hekel aan je hebben en allerlei verhalen over je inspreken op een tiplijn. Dat is bij mij namelijk het geval geweest. Gelukkig heb ik nog een bewijs dat ik gestalkt ben. Dat moet ik nog wel even laten zien aan de dienst.

Al met al heeft het ertoe geleid dat ik niemand meer vertrouw en nog verder in een sociaal isolement zal raken. Ook kan ik me niet aan de indruk onttrekken, dat bepaalde (grond)rechten niet gelden als je van een uitkering afhankelijk bent. Ik voel me nu een tweederangsburger.

De zaak komt aan het rollen als op 8 maart 2006 de uitkering van mevrouw Sutil wordt stopgezet. Zij gaat bij de dienst sociale zaken en werkgelegenheid langs om te vragen wat daarvoor de reden is. Men kan het haar niet vertellen, maar zegt toe haar hierover nog te zullen benaderen.

Op 15 maart krijgt mevrouw Sutil onverwacht huisbezoek van de dienst. Zij is zelf niet thuis. Haar ex-man wil op dat moment net haar huis verlaten, nadat hij de gootsteen heeft gerepareerd.

Mevrouw Beun en een andere, onbekende donkere, medewerkster van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid legitimeren zich niet. De donkere dame gaat zitten op de trap. Mevrouw Beun voert het woord en zegt ‘dat ze het huis wil bekijken’. De ex-man zegt dat hij zojuist klaar is met zijn klus, dat de bewoonster van het huis niet thuis is en dat hij op het punt staat het pand te verlaten. Hij trekt zijn jas aan en doet de voordeur dicht.

De overbuurman van mevrouw Sutil krijgt later ook bezoek van de medewerksters van de dienst. Zij hebben bij hem aangebeld en zijn bij hem binnen geweest.

De medewerksters hebben hem onder meer gevraagd of de ex-man van mevrouw Sutil nog bij haar woont. De overbuurman zegt dat hij al heel lang op hetzelfde adres woont en dat hij de ex-man slechts een enkele keer even heeft zien langskomen bij zijn overbuurvrouw.

Mevrouw Sutil en mevrouw Radstake zijn ondertussen twee keer op het stadhuis geweest. Daar hebben zij aan Cindy Molenaar verteld dat de uitkering ten onrechte is stopgezet en dat zij al twee keer voor niets bij de dienst sociale zaken en werkgelegenheid zijn langs gegaan om te horen waarom. Zij vragen aan mevrouw Molenaar wat mevrouw Sutil nu moet doen. Mevrouw Molenaar zegt dat mevrouw Sutil moet wachten op een oproep. (Mevrouw Sutil heeft deze nooit ontvangen). Op 16 maart belt mevrouw mevrouw Beun mevrouw Sutil met de mededeling dat zij op 20 maart gebeld zal worden over de resultaten van het onderzoek dat op dat moment nog gaande is. Als dit telefoontje uitblijft, neemt mevrouw Sutil weer contact op met mevrouw Molenaar. Die nodigt haar uit om de volgende dag om drie uur 's middags bij haar langs te komen.

Mevrouw Molenaar belt tijdens dit bezoek de heer Jansen met de vraag waarom de toezegging om helderheid te verschaffen niet is nagekomen.

Op dinsdag 21 maart wordt mevrouw Sutil om vier uur 's middags gebeld door de heer Klaassen: zij wordt de volgende ochtend om negen uur verwacht bij de dienst. Die ochtend wordt zij ontvangen door mevrouw Beun en de andere medewerkster, die bij het huisbezoek aanwezig was. Mevrouw Sutil moet bankafschriften overleggen, haar paspoort inleveren en de papieren waaruit blijkt dat zij naar school gaat. Van alles wordt een kopie gemaakt. Mevrouw Sutil krijgt geen bewijzen of afschriften.

Als mevrouw Sutil wordt gedwongen een papier te ondertekenen, geeft zij aan dat zij de inhoud daarvan niet begrijpt. Haar wordt gezegd dat zij vastgehouden zal worden bij de dienst sociale zaken en werkgelegenheid en dat de medewerkers naar haar huis zullen gaan om het huis te onderzoeken als zij het document niet ondertekent. Mevrouw Sutil geeft toe. Van de ondertekende papieren krijgt zij geen kopie.

Mevrouw Sutil krijgt te horen dat de dienst sociale zaken en werkgelegenheid bij een eerder bezoek aan haar huis foto's heeft gemaakt van haar ex-man. Deze foto's krijgt zij niet te zien. De oud-buurvrouw van mevrouw Sutil zegt dat zij het logisch vindt als de dienst de bewijzen die zij zegt te hebben ook aan mevrouw Sutil laat zien.

Na een uur te zijn bevraagd door de dienst krijgt mevrouw Sutil te horen dat de medewerksters aansluitend een huisbezoek willen afleggen. Mevrouw Sutil voelt zich duidelijk overvallen door deze wens. Zij had liever even van tevoren gehoord dat zoiets zou kunnen gebeuren, omdat haar huis op dat moment onvoldoende opgeruimd is naar haar zin. Mevrouw Sutil ervaart de aankondiging van het huisbezoek als een opdracht die zij niet kan of mag weigeren.

Weer thuis zegt mevrouw Sutil tegen haar dochter dat zij op het kantoor van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid twee papieren heeft moeten tekenen. De dochter spreekt goed Nederlands en vraagt aan de medewerksters van de dienst of zij mag zien wat haar moeder heeft moeten tekenen. De medewerkers van de dienst staan dit niet toe en zeggen volgens mevrouw Sutil tegen haar dochter: ‘Jij moet op de bank zitten. Jij moet je stilhouden en niet (Hindoestaans) met je moeder praten.’ Om de zaak te sussen heeft mevrouw Sutil haar dochter gemaand zich stil te houden.

Vervolgens moet mevrouw Sutil het hele huis (alle kamers, de schuur, koffers) ondersteboven halen. Daarna halen de medewerksters van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid alle spullen (handdoeken, kleding, dekens) uit de kasten zonder deze terug te leggen. De buurvrouw heeft foto's heeft gemaakt van de ravage na de doorzoeking.

Aan mevrouw Sutil en de overbuurman vertellen de medewerksters dat zij tips hebben gekregen dat de ex-man nog bij mevrouw Sutil in huis zou wonen. Kennelijk is de dienst op zoek naar bewijzen dat de ex-man nog in het huis van mevrouw Sutil verblijft.

Voor alle duidelijkheid ontkent mevrouw Sutil ook tegenover de ombudsman dat haar ex-man bij haar woont. Hij heeft een eigen adres en komt alleen maar langs om klusjes uit te voeren en om zijn dochter te zien.

Later blijkt dat de dienst inderdaad een tip heeft gekregen. De dienst heeft mevrouw Sutil echter niet verteld dat zij niet hoeft mee te werken aan het onderzoek naar die tip, dus niet hoeft te antwoorden en de deur niet hoeft open te doen et cetera.

De medewerksters van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid treffen vier sleutels aan en mevrouw Sutil moet aangeven op welke deuren deze passen. Eén daarvan is van de schuur, die de dienst als laatste onderzoekt. Als de medewerksters weggaan moet mevrouw Sutil nog een document ondertekenen. Zij vermoedt dat het een verslag is van de doorzoeking, maar kan dat niet goed controleren.

Bij het verlaten van de woning zegt een van de medewerksters dat mevrouw Sutil geen uitkering zal krijgen en dat ze de zaak nader zullen onderzoeken. De uitkering is vanaf dat moment definitief stopgezet.

Volgens mevrouw Sutil kan dit besluit alleen gebaseerd zijn op twee bankafschriften van haar ex-man die men in haar huis gevonden heeft. Eén daarvan is het betalingsbewijs van een wasmachine die haar ex-man ongeveer twee jaar geleden voor haar heeft gekocht bij Radio Modern. Verder hebben de medewerksters geen belastend materiaal aangetroffen: geen onderbroeken van haar ex-man, geen kleding en geen medicijnen.

Mevrouw Sutil is na het huisbezoek overstuur naar de overbuurman gelopen en heeft bij hem uitgehuild. Op zijn advies is zij vervolgens naar een sociaal raadsvrouw gegaan.

Het onaangekondigde huisbezoek heeft haar in ernstige verlegenheid gebracht. Dat men bij de buren navraag heeft gedaan naar haar handel en wandel vindt mevrouw Sutil heel erg. Dat voor dit soort zware onderzoeken geen huisbezoekingsbevel of zoiets nodig is, vindt zij maar vreemd. En het steekt haar dat de medewerksters van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid tijdens het huisbezoek deden alsof ze de baas waren in haar huis.

De ombudsman zegt toe de stand van zaken rond de uitkering te onderzoeken en nader onderzoek te doen naar de gang van zaken bij het huisbezoek.

Op 10 april 2006 treft de heer Harsi in zijn huis een kaart aan waarop staat dat de dienst tevergeefs geprobeerd heeft om een huisbezoek af te leggen. Harsi wordt gevraagd telefonisch contact op te nemen met zijn klantmanager, mevrouw Nevada.

Op 18 april ontvangt Harsi een brief van zijn klantmanager. Hij schrijft onmiddellijk terug. ‘Heden 18 april ontving ik uw briefje. U trof mij op 10 april niet thuis. Het is u bekend dat de deurbel niet werkt. U weet ook dat ik op elke afspraak altijd thuis ben. Het is prettig als u vooraf een afspraak maakt. Mijn telefoonnummer is 06 000. Mijn excuus voor het of ongemak of misverstand.’ Op 4 mei stuurt de dienst Harsi een brief met het verzoek om op 12 mei om tien uur 's ochtends op gesprek te komen. Op 11 mei treft Harsi een brief aan waaruit blijkt dat de dienst om 's ochtends tien uur geprobeerd heeft een huisbezoek af te leggen. Harsi wordt verzocht contact op te nemen met zijn klantmanager.

Van zijn huisbaas, de heer Wojtila, hoort Harsi dat de medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid hem de sleutel van de kamer van Harsi hebben gevraagd en dat zij de kamer van Harsi hebben doorzocht. Het huisbezoek zou als volgt zijn verlopen:

De medewerkers bellen aan en de huisbaas doet open. De medewerkers laten een legitimatiebewijs zien en suggereren dat zij een soort politie zijn. Zij eisen dat Wojtila de kamer van Harsi opent. Wojtila doet dat en loopt mee met het onderzoeksteam. Hij ziet dat de onderzoekers kasten openen, de vuile was bekijken, in boeken snuffelen en de koelkast openen. Het team constateert dat er te weinig in de koelkast staat en dat er geen brieven te vinden zijn.

Harsi begrijpt dat zijn klantmanager en een andere vrouw het huisbezoek hebben uitgevoerd en dat dit tien minuten heeft geduurd.

Harsi huurt een kamer en heeft het huurcontract overhandigd aan de ombudsman, samen met een bewijs dat hij op dit adres is ingeschreven in de gemeentelijke basisadministratie (GBA). Harsi heeft een goede relatie met zijn huisbaas. Hij vindt het niet erg als de ombudsman contact met Wojtila opneemt. De ombudsman wil ook van de huisbaas vernemen hoe het huisbezoek is verlopen. Verder moet duidelijk worden of hier een zelfstandige woonruimte is gehuurd en of Harsi op dat adres in de GBA stond ingeschreven. Nadat dit vast is komen te staan, adviseert de ombudsman de heer Harsi om aangifte van ambtelijke huisvredebreuk te doen bij de politie.

‘Nu moeten we even het huis gaan bekijken,’ zegt één van de controleurs daarna.

Mevrouw Van Stolwijk zegt dat dit niet zo goed uitkomt, omdat het wegens een interne verhuizing een puinhoop is in de kamers.

‘Het zal toch moeten…,’ is de reactie.

‘Nou okee dan. Ik heb niets te verbergen hoor.’

Eén van de controleurs merkt desondanks fijntjes op dat het er ‘rot en onverzorgd’ uitziet. ‘Die rommel is vast niet van een dag!’

Mevrouw Van Stolwijk heeft zelf de kasten moeten demonteren, verplaatsen en in elkaar zetten. Omdat zij nog lang niet klaar is, doet de kamer in kwestie dienst als rommelkamer.

Mevrouw Van Stolwijk voelt zich gekwetst, vernederd en gechoqueerd.

‘Moet ik me dan verontschuldigen voor de rommel? Ik heb het toch proberen uit te leggen?’

Het vernederende schuilt hem er vooral in dat mevrouw Van Stolwijk ondanks herhaalde verzoeken niet wordt erkend als mantelzorger . Als mantelzorger zou zij niet verplicht zijn om te solliciteren of (‘vrijwillig’) te werken. Want haar drie kinderen behoeven alle drie in meer of mindere mate extra zorg. De twee dochters kampen met ernstige problemen die maken dat zij vaak moet bijspringen. En haar zoon is autistisch. Daarnaast heeft mevrouw Van Stolwijk vier kleinkinderen en een ‘oma-zeggertje’, die regelmatig komen logeren. Net als de hond van de dochter. Voor de zoon wordt al jarenlang vruchteloos goede scholing gezocht. Zolang die niet gevonden is, blijft hij met medeweten van de leerplichtambtenaar van Rotterdam thuis. Daarom steekt het mevrouw Van Stolwijk als een van de controleurs opmerkt: ‘Waarom is deze zoon nog thuis? Daar moet werk van gemaakt worden!’

Het huisbezoek gaat verder en mevrouw Van Stolwijk moet haar klerenkast openen en de inhoud laten zien, zoals de (onder)kleding.

Als zij weer in de woonkamer zijn, nemen de controleurs de personalia van alle bewoners nogmaals door en krijgt mevrouw Van Stolwijk een lijst van zaken die ze binnen een week moet inleveren. Dat zal mevrouw Van Stolwijk doen.

Graag wil zij de controleurs uitleggen waarom zij recentelijk nogal wat betalingen heeft ontvangen, die de opmerkelijke bankafschriften kunnen verklaren. Het betreft nabetalingen die geregeld zijn door een sociaal raadsman, zoals studietoelagen, zorgtoeslagen etcetera. De controleurs hebben haar de ruimte niet gegeven dit toe te lichten.

Bij het weggaan vraagt een controleur terloops waar de vader van de kleinkinderen nu is. Mevrouw Van Stolwijk antwoord daarop dat zij geen idee heeft. ‘Zij hebben geen contact met de vader. Er is namelijk nooit sprake geweest van een relatie, samenwonen of een gezinsverband.’

‘O. De kinderen zijn niet erkend,’ zegt de ene controleur dan tegen de andere.

Bij het vertrek verontschuldigt mevrouw Van Stolwijk zich nog voor de rommel: ‘Ik ben echt soms veel van huis maar heb ook lichamelijke klachten waardoor ik minder kan doen.’

‘Dan moet je maar niet zoveel gaan werken,’ zegt een van de controleurs daarop.

Mevrouw Van Stolwijk is verbijsterd: zij moest immers werken van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid!

Mevrouw Van Stolwijk heeft in de week na het huisbezoek twee keer telefonisch gevraagd of zij de papieren persoonlijk mocht komen laten zien en er dan een toelichting bij mocht geven. Ook vroeg zij of er bij de dienst sociale zaken en werkgelegenheid kopieën gemaakt konden worden, zodat zij meteen langs kon komen. In Pernis kon zij op dat moment geen kopieën maken en elders kostten zij 40 cent per stuk.

‘Dan gaat u maar naar het CWI. Daar kun je gratis kopieën maken.’

‘Maar dan moet ik met de bus en metro naar Rotterdam.’

‘Daar heb je een uitkering voor!,’ luidt het antwoord van de dienst.

Het ergst vindt mevrouw Van Stolwijk dat ze — zo leidt ze af uit de houding en toon van de medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid — al veroordeeld wordt, terwijl zij niets verkeerds heeft gedaan en zij niet de kans heeft gehad om iets te toe te lichten.

Ik wil niet dat er met me gesold wordt en word wild als mijn klantmanager iets zegt als: ‘gaan we lastig doen? Dan denk ik dat we maar eens een huisbezoekje moeten afleggen!’. Ik ben vervolgens op onderzoek uitgegaan naar de reden van het huisbezoek. Ik heb het volgende uitgevonden:

Het huisbezoek interventieteam geschiedde o.l.v. de heer P.J. Van Veen. Ik heb de heer Van Veen de volgende vragen gesteld:

Omdat ik nogal wat vragen heb en ik van de heer Van Nes geen antwoord op mijn vragen krijg heb ik op 6 juni 2007 SOZAWE schriftelijk verzocht tot inzage in mijn dossier.

Op 27 juni 2007 kreeg ik vanaf 11.00 tot 12.00 de gelegenheid mijn dossier in te zien.

De tijd was te kort om mijn gehele dossier in te kunnen zien. Daarom is er op 3 juli 2007 om 11.00 een vervolgafspraak gemaakt. De documenten in het dossier zaten door elkaar en wat betreft de huisbezoeken van 20 december 2005 en 21 maart 2007 heb ik geen enkele informatie gevonden, hetgeen mij zeer bevreemt.

Op 3 juli 2007 had ik een tweede afspraak bij Van Nes om mijn dossier in te kunnen zien.

Vanaf 11.00 uur kreeg ik de gelegenheid om mijn dossier in te zien. De heer De Wijs was daarbij aanwezig. Van Nes had zelf een andere cliënt met wie hij in gesprek was. Van Nes kwam af en toe binnenlopen. Aangezien Van Nes de week ervoor deel 1 en deel 2 van het dossier had en nu alleen deel 2 ter inzage had klaarliggen, vroeg ik naar deel 1. Van Nes deelde mij mee dat hij dacht dat ik deel 1 niet hoefde in te zien omdat alle recente gegevens in deel 2 zouden zitten. Hij moest dat deel weer opvragen, dus om deel 1 in te zien moest er weer een nieuwe afspraak gemaakt worden en dat kon pas eind augustus. Verder had hij geen tijd gehad om alle door mij gevraagde documenten te kopiëren, ik zou deze binnen twee weken ontvangen.

De meeste van mijn brieven en andere belangrijke informatie die ik t.a.v. Van Nes aan de balie van SOZAWE heb afgegeven zitten niet in het dossier. Informatie over de twee huisbezoeken zit ook niet in het dossier. Er staan onwaarheden in mijn dossier. Ik zou bijvoorbeeld niet voldoende hebben meegewerkt om aan het werk te komen. Ook zou het reïntegratietraject door mijn zwangerschap en bevalling plotsklaps tot stilstand zijn gekomen, wat absoluut niet waar is. Over de twee huisbezoeken ben ik het meest verontwaardigd, omdat ik er niets over in mijn dossier heb teruggevonden. Ook het formulier onderhoudsplichtige dat ik drie keer bij SOZAWE t.a.v. Van Nes heb afgegeven zit niet in het dossier. Door het ontbreken van deze belangrijke informatie wekt Van Nes de indruk dat ik onvoldoende heb meegewerkt en hij dus juist gehandeld heeft.

[…]

Hoogachtend,

Sheila Dester

[zaak loopt nog]

Mevrouw Murphy meldde mij ‘Op maandag 31 oktober 2004 werd ik benaderd door twee onbekende dames die mij zeiden dat zij van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zouden zijn. Zij wilden een onaangekondigd huisbezoek bij mij uitvoeren. De dames waren niet bereid om mij hun legitimatie te laten zien. Ook wilden zij mij niet vertellen wat zij wilden onderzoeken. Ik heb hen weggestuurd.’

Nadat mevrouw Murphy zich met bovenstaand verhaal had gemeld bij de ombudsman heeft laatstgenoemde de directeur Uitvoering Wet werk en bijstand van de gemeente Rotterdam een brief geschreven. Daarin uit de ombudsman de zorg dat het bezoek aan mevrouw Murphy misschien niet door medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid is afgelegd, maar door mensen die op de hoogte zijn van dit soort huisbezoeken en met een smoes proberen binnen te komen. Wellicht om de woning leeg te halen.

‘Ik heb mede vanwege die zorg medewerkers van uw dienst verzocht zo snel mogelijk uit te zoeken of er daadwerkelijk een huisbezoek is afgelegd door medewerkers van sociale zaken en werkgelegenheid en mij dat dan terug te melden. Aanvankelijk telefonisch en vandaag per email ontving ik het bericht ‘dat het een tweetal uitzendkrachten betrof waarvan de pasjes nog in de maak waren. Ze hebben ze blijkbaar vandaag ontvangen.’

Voordat ik mij een oordeel aanmatig over deze gang van zaken nodig ik u uit binnen uw organisatie uit te zoeken of het hier gaat om een eenmalige misser dan wel dat dit vaker kan zijn voorgekomen. Verder baart het mij zorgen dat ik via deze weg moet vernemen dat één van de meest ingrijpende onderzoeksmiddelen die uw dienst heeft, lijkt te zijn uitbesteed aan ‘uitzendkrachten’. Graag verneem ik van u wat de ratio achter deze gang van zaken is.

Hoogachtend,

mr M.H.J.M. van Kinderen,

gemeentelijke ombudsman Rotterdam

De medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid bellen niet gewoon beneden aan bij de algemene toegangsdeur tot de portiekflat, maar gaan met iemand anders mee naar binnen of hebben bij een van de buren aangebeld. Zij staan onverwachts aan de voordeur, kloppen aan en roepen ‘Mevrouw Seegers, mevrouw Seegers, doet u eens open!’

Mevrouw Seegers vraagt: ‘Wie bent u?’ Daarop antwoorden de medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid: ‘Ja, doet u even open.’ Als mevrouw Seegers vraagt hoe de bezoekers boven zijn gekomen, krijgt zij geen antwoord. Wel roept een van de medewerkers: ‘Huisbezoek!’. Dat komt mevrouw Seegers zeer ongelegen, omdat zij een afspraak heeft met de dokter. Een van de medewerksters zegt dat zij daar niets mee te maken heeft en vraagt om het telefoonnummer van de huisarts. ‘Dan bel ik hem wel even af.’ Mevrouw Seegers zegt daarop zelf de afspraak af. ‘Tja wat moest ik anders? Ik wist niet wat ik moest doen?’ Mevrouw Seegers zegt tegen de medewerksters dat zij drie jaar geleden een hersenbloeding heeft gehad, dat zij zich niet druk mag maken en dat ze daarom zo nu en dan moet gaan zitten. Zij kan zich niet verweren tegen het optreden van de onderzoeksters, van wie slechts één zich legitimeert. In de woonkamer gekomen zegt een van de medewerksters dat mevrouw Seegers prachtige spullen heeft. Mevrouw Seegers geeft aan dat ze daar op een eerlijke wijze aan is gekomen.

Mevrouw Seegers staat de onderzoeksters toe even boven te kijken. In de logeerkamer zien zij de medicijnen en kleding van de heer Zwaan. Zwaan woonde tot voor kort in bij iemand die zijn huis is uitgezet en mocht daarom zijn spullen opslaan bij mevrouw Seegers. Zwaan verblijft inmiddels op de camping en heeft de meeste van zijn spullen meegenomen.

In de logeerkamer vinden de medewerksters echter ook enkele mappen van de heer Zwaan, die zij helemaal overhoop halen. In deze mappen zitten verzekerings- en autopapieren van Zwaan. Tussen de verzekeringspapieren zit een polis van een begrafenisverzekering, waaruit blijkt dat mevrouw Seegers de begunstigde is en de nalatenschap moet regelen. Zwaan legt de ombudsman achteraf uit dat hij geen familie heeft en iemand dit toch moet regelen.

Een van de medewerksters vraagt mevrouw Seegers wat voor relatie zij heeft met de heer Zwaan. Mevrouw Seegers verklaart dat Zwaan een oude huisvriend is van de familie Seegers. Hij was in het verleden goed bevriend met haar broer en heeft jaren ingewoond bij haar moeder. Mevrouw Seegers voegt eraan toe dat zij altijd voor haar moeder en kleinkinderen heeft gezorgd en er zeker geen behoefte aan heeft om dag en nacht een man in huis te hebben. Als Zwaan een keer langskomt voor ‘een bakkie koffie’ vindt zij dat wel leuk. Maar daar blijft het bij. De medewerksters vragen daarna of zij de inhoud van alle laatjes mogen zien. Dat vindt mevrouw Seegers nog goed. ‘Ik weet toch niet dat ik mag weigeren,’ zegt zij achteraf. Geëmotioneerd vertelt zij dat een medewerkster uit een van de laatjes een fotoalbum pakte van haar moeder die enige jaren geleden is overleden. Dat werd haar te gortig: ‘En daar blijf je af! Nu is het afgelopen, dit is van mij!’

Op grond van het huisbezoek constateert de dienst sociale zaken en werkgelegenheid dat mevrouw Seegers een gezamenlijke huishouding voert met de heer Zwaan. Daarom heeft de dienst haar uitkering per 1 april 2006 beëindigd.

Tegen deze stopzetting maakt mevrouw Seegers bezwaar, met hulp van een sociaal raadsman.

Verder heeft mevrouw Seegers gemerkt dat de dienst sociale zaken en werkgelegenheid navraag over de relatie met Zwaan heeft gedaan bij haar buren en bij de bewonersorganisatie Cool, waar zij deelneemt aan een project. Aan de buren is gevraagd op welke camping de heer Zwaan verblijft. Bij het bezoek aan een van de buren stuit de dienst op een inwonende zoon, waarna de uitkeringen op dit adres worden gekort.

Na het huisbezoek aan mevrouw Seegers laat de Sociale Verzekeringsbank, die verantwoordelijk is voor de AOW-uitkering, een controle uitvoeren bij de heer Zwaan.

Mevrouw Seegers en de heer Zwaan voelen zich aangetast in hun persoonlijke levenssfeer.

Mevrouw Hoogewoning heeft niets gehoord over de uitkomst van het onderzoek, dat voor haar uitkering geen gevolgen heeft gehad. Wel wordt mevrouw Hoogewoning wegens bedreiging veroordeeld tot een voorwaardelijke taakstraf van 36 uur. Bovendien is haar een contactverbod met de dienst sociale zaken en werkgelegenheid opgelegd voor drie maanden.

Mevrouw Hoogewoning heeft een klacht ingediend over het huisbezoek van de twee medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid.

Tijdens het huisbezoek verbazen Broccoli en zijn collega zich erover dat er zo weinig papieren zijn. Mevrouw Akoudad legt uit dat zij dyslectisch is en officiële stukken afhandelt met de hulp van een vriendin in Capelle aan de IJssel.

De heren vragen of zij de inhoud van de koelkast mogen controleren. De ‘bijdehante’ manier waarop zij dat doen, vindt mevrouw Akoudad onprettig. Ook de volgende vraag gaat haar te ver: of zij kan bewijzen dat de aangetroffen tandenborstel van haar is?

Mevrouw Akoudad voldoet aan het verzoek de kastjes te openen in de doucheruimte. Daar treffen de mannen ‘ mannenspullen’ aan: Nivea, shampoo en deodorant. Mevrouw Akoudad maakt duidelijk dat dit de spullen van de hoofdbewoner zijn en dat haar spullen voornamelijk boven liggen — om te voorkomen dat men elkaars spullen gebruikt.

Omdat een gedeelte van haar wasgoed in de kelder ligt en een gedeelte bij de vriendin in Capelle, waar zij zo nu en dan een wasje mag draaien, twijfelen de controleurs aan de juistheid van mevrouw Akoudads adres. Zij zeggen dat zij maar beter bij haar vriendin in Capelle kan gaan wonen.

Het huisbezoek mondt uit in een ruzieachtige sfeer, omdat de medewerkers van de dienst mevrouw Akoudad onder druk zetten om verklaringen af te leggen over de andere bewoners in huis. Mevrouw Akoudad weigert dat en zegt dat de dienst maar contact met die bewoners moet opnemen. Deze opmerking schiet de medewerkers kennelijk in het verkeerde keelgat.

Op het moment van het huisbezoek was mevrouw Akoudad zoals gezegd ernstig ziek en zwanger. Bovendien stond zij op het punt de schuldhulpverlening rond te krijgen. De schuldhulpverleners staken hun diensten echter als de uitkering van mevrouw Akoudad na het huisbezoek wordt opgeschort. De schuldhulpverleners blijken weinig gevoelig voor de argumenten die mevrouw Akoudad en haar ex-partner aanvoeren.

Eén van de medewerkers van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid, mevrouw Da Souza, zegt haar dat zij het benodigde rechtmatigheidsformulier niet meer hoeft in te leveren. Enige tijd later (9 juni 2006) krijgt mevrouw Akoudad echter een brief dat de schuldhulpverlening het rechtmatigheidsformulier niet heeft ontvangen en dat zij dat alsnog zo spoedig mogelijk moet doen, op straffe van een korting van vijf procent.

Na het huisbezoek belt mevrouw Akoudad danig overstuur haar vriend, die voor elkaar krijgt dat op 10 mei een gesprek plaatsvindt op het kantoor van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid. Naar aanleiding van dit gesprek wordt opnieuw een (onaangekondigd) huisbezoek afgelegd door mevrouw Da Souza, met één van de controleurs die bij het eerste bezoek aanwezig was (niet Broccoli) en een onbekende mevrouw.

Het tweede huisbezoek wordt op 10 mei afgelegd tussen twaalf uur en twee uur 's middags en verloopt zo mogelijk nog rampzaliger. In de kamer van mevrouw Akoudad treffen de controleurs een extra tandenborstel aan, waarna een van de vrouwen vraagt voor wie die zou zijn.

Mevrouw Akoudad meldt dat dat haar in principe niets aangaat maar dat ze wel bereid is om te vertellen dat ze daar haar schoenen mee poetst.

De medewerkster vraagt waar die schoenen dan zijn.

Mevrouw Akoudad geeft geïrriteerd aan dat het nu zomer is, dat zij zwanger is, dat haar voeten zijn gezwollen en dat zij dus nu alleen maar slippers draagt. Daarna zegt zij dat de schoenen in de kelder liggen. Maar de dienst gaat daar niet kijken. Omdat de medewerksters van de dienst geen make-up zien vragen ze of mevrouw Akoudad dat niet gebruikt. Als zij zegt dat zij dat inderdaad niet gebruikt, wordt dat zichtbaar in twijfel getrokken. Vervolgens kunnen de controleurs maar niet aanvaarden dat mevrouw Akoudad al haar andere spullen — waaronder haar sieraden — in de kelder heeft opgeslagen. Mevrouw Akoudad legt uit dat zij claustrofobisch is en daarom zoveel mogelijk beneden opslaat.

Naar aanleiding van het tweede huisbezoek krijgt mevrouw Akoudad te horen dat zij binnenkort een brief zal ontvangen met een besluit. Zij heeft daar minstens drie keer over gebeld en steeds weer te horen gekregen dat de brief eraan zou komen. Uiteindelijk wordt op 9 juni bekendgemaakt dat de uitkering is beëindigd.

Mevrouw Akoudad heeft de hulp ingeroepen van een advocaat.

Mevrouw Van Deursen heeft een klacht ingediend. Zij is een jonge alleenstaande moeder met een een dochter van negen jaar. Na jaren van problemen is zij onlangs gediagnostiseerd als borderliner waarvoor zij binnenkort in therapie zal gaan. De jonge moeder laat zich bij de opvoeding en het voeren van haar huishouden bijstaan door haar ouders en een goede vriend. Op 22 augustus komen twee medewerkers van de sociale dienst onaangekondigd op huisbezoek. Daarbij is klantmanager mevrouw Oud aanwezig.

Mevrouw Van Deursen voelt zich in hoge mate door het bezoek overvallen, verneemt hierbij voor het eerst dat er sprake zou zijn van een verdachte woonsituatie en dat zij de dienst moet toelaten tot de woning. Mevrouw Van Deursen is in huilen uitgebarsten en op de grond gevallen en heeft in paniek haar moeder gebeld. Mevrouw Van Deursen meldt dat de medewerkers van de dienst in de woonkamer zijn geweest, het bezoek daarna hebben afgebroken en bij vertrek zeiden ‘Wij weten genoeg’.

Op 24 augustus, twee dagen na het huisbezoek, ontvangt mevrouw Van Deursen een brief waarin staat dat zij binnen een week na ontvangst van die brief bij de dienst moet langskomen en dat haar uitkering per 1 augustus is opgeschort.

Mevrouw Van Deursen is in volledige paniek en weet niet wat haar te doen staat. Zij vreest namelijk dat zij de brief om een of andere reden te laat heeft ontvangen en daardoor verzuimd heeft om binnen een week langs te komen bij de dienst. Zij weet niet wat zij moet doen.

Mevrouw Van Deursen is er heilig van overtuigd dat de klantmanager haar niet goed van zins is. Mevrouw Oud heeft haar niet geholpen toen zij een schuldhulpverleningstraject begon; dit heeft mevrouw Van Deursen op eigen kracht moeten regelen. Mevrouw Oud heeft niet toegestaan dat mevrouw Van Deursen naast therapie cursussen volgt die haar positie op de arbeidsmarkt verbeteren. En mevrouw Oud doet smalend over het feit dat mevrouw Van Deursen op de wachtlijst staat voor therapie en dus nog niet in therapie is.

Onderzoek leert dat de rapportage aangaande het huisbezoek pas wordt opgemaakt nadat de ombudsman de klacht heeft bekendgemaakt bij het centraal meldpunt klachten. Onderzoek van het CMK wordt — zonder klager te horen — afgerond met de opmerking dat medewerkster Oud van de sociale dienst uitleg heeft gegeven van de situatie en dat dit voor het CMK voldoende basis is om aan te nemen dat zorgvuldig is gehandeld en dat eraan gewerkt wordt om een goed gemotiveerd besluit tot stand te brengen.

Geachte mevrouw Gerhard,

Zojuist heb ik telefonisch met u van gedachten gewisseld over de huisbezoeken zoals die in Rotterdam worden afgelegd.

Tot mijn verbazing heb ik van u vernomen dat uw klantmanager van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid u gezegd zou hebben dat een huisbezoek nooit meer dan een half uur van tevoren aangekondigd hoeft te worden. Dit verbaast mij omdat het inhoudt dat huisbezoeken dus per definitie onaangekondigd c.q. half aangekondigd zijn. Kennelijk is het uitgesloten om het tijdstip van het huisbezoek vast te stellen in overleg.

Wellicht doe ik er goed aan u te melden dat de norm van de ombudsman in deze is dat een huisbezoek — en zeker een onaangekondigd of half aangekondigd huisbezoek — alleen mag worden afgelegd als er geen andere middelen zijn om de benodigde informatie te verkrijgen. En dat de ambtenaar het huisbezoek zo moet afleggen, zoals hij zou willen dat het bij zijn moeder zou gebeuren — de zogenoemde Moedernorm van de ombudsman.

Voorshands dank ik u voor het in het instituut van de ombudsman gestelde vertrouwen.

w.g. De ombudsman

Mevrouw Stiller heeft zich voortdurend moeten verdedigen en is daardoor volledig in paniek geraakt. Gênant is dat de medewerksters van de dienst — die toch weet moeten hebben van haar ziektegeschiedenis — daarvoor geen enkel begrip tonen en ook de paniek bij mevrouw Stiller negeren. Volgens mevrouw Stiller lijken de medewerksters er eerder van te genieten. Hun houding is bot en onwelwillend. De medewerksters voeren de druk op, zodat mevrouw Stiller nog meer in paniek raakt.

Zo kondigen de medewerksters — juridisch gezien volkomen ten onrechte — aan dat zij haar uitkering zal verliezen als zij niet binnen een uur toegang verschaft tot haar woning. Verder laten de medewerksters blijken dat zij volstrekt niet geloven dat mevrouw Stiller haar sleutels, portemonnee en metrokaartje kwijt is en geen geld heeft voor de metro. Mevrouw Stiller vindt het te gek voor woorden dat de dienst haar zo feitelijk dwingt om zwart te rijden. Bovendien suggereren de medewerksters dat zij de meubels van mevrouw Stiller zo luxueus vinden dat deze getaxeerd moeten worden, zodat kan worden vastgesteld of zij niet te veel eigen vermogen heeft.

Mevrouw Stiller is totaal verrast door deze opstelling en heeft zich tot dan toe nooit gerealiseerd welke bevoegdheden de dienst heeft. Anderhalve maand na het huisbezoek stelt zij vast dat het een loos dreigement is geweest.

Mevrouw Stiller vraagt of de dienst een speciale aanleiding heeft voor het haars inziens vreemde gedrag. Wordt zij ergens van verdacht? Heeft de dienst een tip ontvangen? Zocht de dienst naar stiekeme inkomsten of naar een inwonende partner?

Het enige antwoord dat zij krijgt is: ‘Mevrouw, ook al zou dat zo zijn dan zouden wij u dat nooit zeggen.’ Daarmee staat volgens mevrouw Stiller vast dat de toestemming voor het betreden van de woning is afgedwongen en zeker niet gebaseerd op inhoudelijke informatie over wat de dienst wil verifiëren of controleren.

Mevrouw Stiller geeft aan dat zij vooraf niet over haar rechten en plichten bij een huisbezoek is geïnformeerd. Om die reden wist zij niet dat zij de toestemming voor het huisbezoek en de doorzoeking van het huis had kunnen weigeren. Zij heeft dus geen afweging kunnen maken of zij zou meewerken aan het onderzoek en heeft ook niet kunnen overwegen om de toestemming in te trekken toen de paniek toesloeg. Dat haar uitkering zou worden ingetrokken als zij niet binnen een uur toegang tot haar huis zou verschaffen, heeft zij voor waar aangenomen.

Haar is tijdens het huisbezoek niet gevraagd of zij de kasten wilde openen — het is haar opgedragen. ‘Doe uw kast open! Doe uw ijskast open!’ Weigeren of de opdracht ter discussie stellen was geen optie.

Mevrouw Stiller heeft er aanstoot aangenomen dat medewerksters van de dienst zich op een ‘vlerkerige manier’ met haar privéleven hebben bemoeid. Dat zij ervoor kiest haar reservesleutels achter te laten bij een vriendin, die optreedt als mantelzorger, gaat de dienst eigenlijk geen snars aan. De vraag waarom zij die sleutels niet bij haar moeder of dochter in de buurt achterlaat, vindt zij volstrekt buiten de orde.

Nadat mevrouw Stiller de sleutels van haar huis heeft opgehaald bij haar vriendin en terugkomt bij haar huis ziet zij dat de medewerksters van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid staan te wachten bij haar voordeur. Op de een of andere manier zijn zij de deur van de centrale hal gepasseerd.

Om haar klachten te bespreken heeft mevrouw Stiller aanvankelijk een afspraak met een medewerker van het Centraal Meldpunt Klachten. Deze medewerker heeft de afspraak echter afgezegd en zijn reactie uitsluitend gebaseerd wat de medewerksters van de dienst hem hebben verteld.

Toelichting: De uitkering van klaagster wordt opgeschort omdat de dienst vermoedt dat haar ex-partner bij haar inwoont. Omdat klaagster geen opschortingsbesluit ontvangt, vraagt ze de dienst om opheldering. De klantmanager zou haar daarbij zo onplezierig te woord hebben gestaan, dat ze een klacht indient. Een telefoongesprek dat ze vervolgens voert met de teamchef eindigt in een woordenwisseling. Na twee weken treft klaagster de klantmanager met een collega aan de deur voor een onaangekondigd huisbezoek. Klaagster weigert medewerking aan het huisbezoek omdat haar klacht nog niet is behandeld en zij geen vertrouwen in haar klantmanager heeft. De dienst beëindigt vervolgens de uitkering omdat niet kan worden vastgesteld of klaagster er recht op heeft.

Klaagster neemt een advocaat in de arm, die de dienst vraagt de zaak te heroverwegen en vraagt om een reactie op de klacht. De advocaat ontvangt een briefje van de teamchef, waarin staat dat de uitkering is beëindigd ‘omdat er sprake is, na gedegen onderzoek, van een gezamenlijke huishouding. Voor wat betreft de klacht kan ik u melden dat ik die ongegrond verklaard heb en wel om de volgende redenen: Mw M. heeft zich in haar opstelling zowel naar mij, als naar mijn medewerkers zeer onbehoorlijk gedragen. Na onderzoek is mij in ieder geval niet gebleken dat er sprake is geweest van een woordenwisseling tussen Mw. M. en haar klantmanager. (-) Voor wat betreft het (-) huisbezoek wil ik u melden dat ik als teamchef bepaal wie er waar op huisbezoek gaat, het is ook aan mij om te beoordelen of er sprake is van een objectief en zorgvuldig onderzoek. Vraagtekens omtrent deze materie zijn m.i. niet aan de orde.’

De ombudsman vraagt zich af of aan deze reactie een objectieve toets van de situatie is voorafgegaan en vraagt de dienst de klacht nog eens serieus te behandelen en klaagster daarbij te horen. Ondertussen heeft klaagster de zaak aan de rechter voorgelegd, die het besluit van de dienst vernietigt. De rechter stelt vast dat er onvoldoende aanleiding was voor het huisbezoek en dat er onvoldoende concrete aanwijzingen waren dat sprake is van samenwoning. De dienst schrijft de ombudsman vervolgens dat hij klaagster zal uitnodigen om het voorval te bespreken en excuses aan te bieden. Omdat de klantmanager inmiddels is vertrokken en de teamchef een ander team gaat leiden, zal ze met beiden geen zaken meer hoeven doen. De dienst sluit af met de opmerking dat in de rapportages, briefwisseling en gesprekken ‘een zekere frustratie doorspeelt over feiten die aangedragen moeten worden bij beëindiging van een uitkering. De druk op handhaving en fraudebestrijding is hoog, maar de feiten zijn vaak niet voldoende om een bezwaar te weerstaan.’

Een medewerkster (mevrouw Yilmaz contactueel medewerker dienstverlening (CMD)) en haar leidinggevende (mevrouw Muys teamchef) worden gehoord n.a.v. een klacht van de heer Karman Verantwoordingsstructuur: Eindverantwoordelijke is de districtsmanager. Inhoudelijke problemen en vragen over de juiste uitleg van de wet worden in eerste instantie besproken met de kwaliteitsmedewerker en eventueel met de teamchef en met collega's.

Aangekondigd en onaangekondigd bezoek

De ombudsman: ‘Staan binnen de dienst afspraken op papier over hoe en wanneer er huisbezoeken worden afgelegd en wanneer dit middel wel of niet mag worden gebruikt — bijvoorbeeld in de vorm van een handleiding?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Ja, natuurlijk is er een handleiding in welke situaties je een huisbezoek mag of moet afleggen. Daarnaast is de dossierinhoud en het verleden van de persoon bepalend voor de keuze of een huisbezoek moet worden afgelegd.’

De ombudsman stelt vast dat er een bericht van de directie is, waarin staat beschreven wanneer een huisbezoek wél en niet mag worden afgelegd. Hij vraagt daarvan een kopie en vraagt verder: ‘Bestaat er een verschil tussen een wel of niet aangekondigd huisbezoek?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Een onaangekondigd huisbezoek vindt plaats als het gevaar bestaat dat relevante informatie verdwijnt als wij het huisbezoek zouden aankondigen. Het besluit om een onaangekondigd huisbezoek af te leggen wordt door de klantmanager genomen.’

De ombudsman stelt vast dat mevrouw Yilmaz dus zelf bepaalt of zij een onaangekondigd huisbezoek wil afleggen.

Mevrouw Yilmaz bevestigt dat ten dele: soms maakt zij zelf de keuze, soms niet.

De ombudsman: ‘Kunt u aangeven wanneer u die keuze als contactueel medewerker dienstverlening zelfstandig maakt en wanneer in overleg?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Bij een vermoeden van samenwoning — door een tip van buiten bijvoorbeeld — moet je onaangekondigd gaan.’

De ombudsman vraagt of de teamchef, dan wel de kwaliteitsmedewerker wordt betrokken bij de afweging of er al dan niet een onaangekondigd bezoek wordt afgelegd.

Mevrouw Yilmaz meldt dat zij dat meestal wel gaat vragen.

Vervolgens licht mevrouw Yilmaz toe, dat zij altijd vóóraf met iemand van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid overlegt.

De ombudsman stelt vast dat het initiatief voor een onaangekondigd huisbezoek bij mevrouw Yilmaz ligt. Zij heeft daarover (kennelijk onverplicht) vrijwel altijd contact met een andere medewerker binnen de dienst — dat is niet per se haar teamchef of de kwaliteitsmedewerker. Zij maakt de keuzes nooit in haar eentje. Zij moet melden waar ze naartoe gaat. Zo werkt de organisatie.

De ombudsman: ‘Is er een soort van toets om op huisbezoek te gaan? Wordt op enig moment afgewogen of het huisbezoek niet een te zwaar middel is om helderheid te verkrijgen over wat de dienst wil weten?’

Mevrouw Yilmaz: ‘We gaan niet zo maar. Een onaangekondigd huisbezoek kost tijd en er is meer dan genoeg werk. Zo'n keuze baseren we op onder andere op het gedrag van de klant…’

De ombudsman: ‘U heeft geen toestemming nodig om op huisbezoek te gaan?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Nee!’

De ombudsman: ‘Krijgt de cliënt bij zo'n huisbezoek vooraf of achteraf informatie over zijn rechten en/of plichten? Of heeft de dienst sociale zaken en werkgelegenheid dat al bij het eerste bezoek uitgelegd ?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Bij deze klant heb ik het niet uitgelegd. Meestal leg ik het uit bij een eerste uitkering of als wij vermoeden dat iemand samenwoont. In dit geval vermoedde ik iets. Want ja… zijn partner was op hetzelfde moment ook ziek en ook niet aanwezig bij het onaangekondigde huisbezoek. Hij is al vier jaar mijn klant. Ik was nog nooit bij hem langs geweest.’

De ombudsman: ‘Van elk huisbezoek wordt een rapportage gemaakt?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Ja. Ik heb het neergezet in een doelmatigheidsonderzoek, dat voortvloeide uit de melding van het reïntegratiebureau. Dat bureau meldde ons dat mijnheer Karman niet aan werk komt door zijn gedrag. Ik heb er dus geen aparte rapportage van gemaakt.’

De ombudsman: ‘Is er een sjabloon, een format of een formulier dat u moet invullen?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Voor huisbezoeken geldt een apart werkproces. Maar in dit geval was het meer een onderzoek in verband met zijn situatie, zijn ziekte, mijn twijfels in verband met zijn gedragingen.’

De ombudsman vraagt zich af of het Centraal Meldpunt Klachten de rapportage nog wel op het beeldscherm kan terugvinden als het op deze manier wordt ‘weggeschreven’.

Mevrouw Yilmaz: ‘Nee. Het is nog steeds terug te vinden. Ik heb er contact over gehad met het meldpunt. Ik heb telefonisch doorgegeven waar men het kon vinden. Ik heb de rapportage al heel lang geleden gemaakt, de dag voor mijn vakantie.’

De ombudsman: ‘Dat is dus niet direct na het huisbezoek?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Op 25 mei was het huisbezoek,op 23 juni werd het verslag opgemaakt. Ik heb er ongeveer een maand over gedaan omdat ik mijnheer Karman een termijn had gegund om alsnog beter te worden en op gesprek te komen. De rapportage is opgemaakt nadat de volgende stap in het werkproces is gezet.’

De ombudsman tegen de leidinggevende: ‘Je zou zeggen dat een huisbezoek een vrij ingrijpend middel is en de regel dus zou moeten zijn dat het verslag vrij snel na het huisbezoek wordt opgemaakt. Is dat gebruikelijk?’

Mevrouw Muys: ‘Gebruikelijk is dat er snel gerapporteerd wordt. Maar er zijn omstandigheden die dat verhinderen.’

Mevrouw Yilmaz: ‘De volgende dag zijn er andere dingen. Je kunt bij ons niet goed plannen wat je de volgende dag precies gaat doen.’

De ombudsman: ‘Ik stel vast dat er geen formulier bestaat dat naar aanleiding van huisbezoeken moet worden ingevuld.’

Mevrouw Yilmaz: ‘Dat was er wel, maar nu niet meer. Je moet je rapportage in het werkproces schrijven. Er is wel een handleiding die aangeeft wat je kunt onderzoeken als je op huisbezoek gaat en waarop je moet letten.’

Mevrouw Muys: ‘Ik zal het even toelichten. In het verleden — tot 1 juli — kon je niet vastleggen dat je op huisbezoek was geweest. Wij wilden dat wel graag vastleggen, al was het maar om te weten hoe vaak het gebeurt, wanneer het gebeurt en wat de resultaten zijn. Daarvoor gebruikten we aanvankelijk het formulier. Vanaf 1 juli kunnen we dit in het systeem invoeren, zodat wij al die gegevens kunnen traceren.’

De ombudsman: ‘Heeft dat formulier ook een vaste indeling? Wordt er bijvoorbeeld gevraagd wie er op huisbezoek met wie is geweest?’

Mevrouw Muys: ‘Dat komt in de rapportage.’

De ombudsman: ‘Maar de rapportage is vormvrij?’

Mevrouw Muys: ‘Ja.’

De ombudsman:

Mevrouw Yilmaz: ‘Je kijkt ook rond, inderdaad.’

De ombudsman: ‘Weet de cliënt dat u op deze wijze gegevens verzamelt?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Je kunt altijd je dossier inzien.’

De ombudsman: ‘Achteraf kan hij dat dus vaststellen?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Dat klopt.’

De ombudsman: ‘U zegt het in ieder geval niet van tevoren?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Cliënten komen ook op het spreekuur. Ook dan kijk ik naar de kleding en hoe de cliënt zich gedraagt. Je gaat dan niet vertellen dat je dat soms ook vastlegt. Je legt alleen maar dingen vast die relevant zijn voor het bepalen van het recht op uitkering. Je legt uiteraard geen privégegevens vast die daar niets mee te maken hebben.’

De ombudsman: ‘Dat snap ik, maar ik stel alleen maar vast dat u, als u op huisbezoek komt, cliënten niet vooraf informeert dat u — door waarnemingen — controleert of het verhaal dat hij houdt klopt. De cliënt hoort alleen wat het doel van het onderzoek is, want dat vertelt u altijd?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Ja.’

De ombudsman: ‘Als u langskomt, kan er iemand opendoen. Dat kan een kind zijn, dat kan de klager zijn…’

Mevrouw Yilmaz: ‘In dit geval was het zijn dochter.’

De ombudsman: ‘Hoe oud is die dochter?’

Mevrouw Yilmaz:

De ombudsman: ‘Heeft de cliënt de mogelijkheid om, als u onaangekondigd komt, te zeggen ‘het komt nu even niet uit, ik wil u nu niet ontvangen?’.’

Mevrouw Yilmaz: ‘Dan kan ik niet naar binnen en ga ik overleggen met bijvoorbeeld de kwaliteitsmedewerker. Ik ga in ieder geval niet zomaar een uitkering opschorten. Als ik de woonsituatie kom controleren en niet naar binnen mag, kan ik de rechtmatigheid niet vaststellen. Dan kan ik wel aangeven dat dit gevolgen zal hebben voor de uitkering. Maar als ik kom controleren of iemand zijn arbeidsverplichting naleeft kan dat niet.’

De ombudsman: ‘Het betekent dus dat u in dat geval toestemming zou moeten hebben om binnen te komen?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Ja.’

De ombudsman: ‘Hoe gaat dat gesprek aan de deur normaalgesproken?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Meestal bellen we aan en zeggen: ‘Wij komen de woonsituatie controleren’. Enige tijd geleden hadden wij een klant, die ziek was. Van haar mochten wij niet naar binnen. Toen zei ik: ‘Nou dat is goed, dan kan ik het recht niet vaststellen’ en ben toen weggegaan. Je moet je legitimeren. De stagiaire heeft geen legitimatiebewijs. Verder hebben alle collega's een legitimatiebewijs.’

De ombudsman: ‘Wordt u ooit op uw rapportages aangesproken?’

Mevrouw Yilmaz: ‘Ja, natuurlijk.’

De ombudsman: ‘Hoe gaat dat dan?’

Mevrouw Yilmaz: ‘De kwaliteitsmedewerker doet steekproeven.’

De ombudsman: ‘Steekproefsgewijs of als de cliënt een probleem maakt?’

Mevrouw Yilmaz: Beide. Het is niet zo dat ze permanent mijn rapportagescontroleren.

De ombudsman: ‘Het hele beeld is dat u nog al dwingend zou zijn…’

Mevrouw Yilmaz: ‘Dat is het directe gevolg van de Wet werk en bijstand, waarbij we veel meer de regie over de arbeidsmarktopleiding hebben. De wet verplicht de mensen om langs te komen, om naar de integratiebureaus te gaan, om werk te zoeken. Als ze zeggen dat zij ziek zijn, laat je ze keuren.’

Vraag van de ombudsman aan Centraal Meldpunt Klachten (CMK) SoZaWe: Uit mijn intake aantekeningen ontleen ik de volgende gegevens: op 16 augustus 2005 vindt rond 16:00 komen onaangekondigd twee onbekende dames bij klager aan de deur met de melding ‘dat dit een huisbezoek in opdracht van SoZaWe is, een zogenaamd adresonderzoek op basis van een melding’. De heer Hugen is nog nooit over dit onderwerp door de dienst onderhouden en schrikt zich rot. De cliëntmanager van de heer Hugen (mevrouw Haasbroek) was niet aanwezig bij het onderzoek. De twee dames voeren het onderzoek uit, beide legitimeren zich bij binnenkomst. De dames komen alleen in de huiskamer, er vindt een 20 minuten durend gesprek plaats over wie woont hier, is er sprake van onderhuur? Na het huisbezoek is er geen bericht achtergelaten wie er is langs gekomen en onder wiens verantwoordelijkheid dit heeft plaatsgevonden. De heer Hugen krijgt ondersteunende woonbegeleiding via thuiszorg en vraagt zich af of de thuiszorg medewerkers de melding hebben gedaan? Aan de balie op het hoofdkantoor van SoZaWe wordt klager geweigerd om informatie over het huisbezoek te verstrekken.

Antwoord van het Centraal Meldpunt Klachten SoZaWe aan de ombudsman: Het betreft een huisbezoek afgelegd door twee medewerksters van Projectbureau Veilig. Op verzoek van het gemeentebestuur moeten immers, zoals u weet, heel veel huisbezoeken afgelegd worden. In het verzorgingsgebied van district Oude Maas wordt met name bij alleenstaanden beneden een bepaalde leeftijd door middel van huisbezoeken nagegaan of er iets bijzonders is. Bij Hugen zijn kennelijk geen bijzonderheden geconstateerd. Ik neem niet aan dat hij aan de balie van hoofdkantoor is geweest, maar bijvoorbeeld op de Herenwaard?

Daar Projectbureau Veilig geen onderdeel van SoZaWe is kan het CMK helaas verder niet zo heel veel voor u betekenen denk ik.

Geachte heer, mevrouw:

Naar aanleiding van uw brief van 18 september jongstleden en mijn telefonisch gesprek met mevrouw Bouiki van 21 september jongstleden hierbij komt mijn reactie:

17 juli 2006 heb ik samen met mijn vrouw een WWB- uitkering via de sociale dienst Rotterdam aangevraagd. Wij hebben een reactie van de dienst dat [wij] een aantal bewijsstukken nog moeten inleveren!

Wij hebben die bewijsstukken netjes op tijd naar haar gestuurd! Na een tijd heb ik de dienst gebeld om te vragen of we een voorschot zouden kunnen krijgen. Dat hebben we nodig voor onze betalingsverplichtingen (energie en huur enzovoort) en voor levensonderhoud. Ik heb van de dienst begrepen dat de aanvraag nog twee maanden zou duren! De dienst weigerde een voorschot aan ons toe te kennen. De reden hiervoor is dat een huisbezoek noodzakelijk zou zijn en daarna komt een voorschot. Ik heb duidelijk aan haar uitgelegd dat we geen geld hebben maar de klantmanager Zuiver luistert niet naar ons!

Mevrouw Zuiver en een van haar collega's kwam bij ons op huisbezoek. Tijdens het huisbezoek stelt mevrouw Zuiver de volgende vragen:

Ik vind het grappig als iemand zoiets van ons vraagt! Mevrouw Zuiver wilde toch onze slaapkamers zien? Ze ging toen naar onze slaapkamer en ze wilde dat mijn vrouw haar kleerkast zou openen! Wat denkt men dat er in een klerenkast zit? Ik vind dat mevrouw Zuiver haar grenzen heeft overschreden! Ik ga geen klerenkast van mijn vrouw aan anderen laten zien dat is te privé! Ik heb tegen mevrouw Zuiver gezegd: als de onze klerenkast moeten openen om bijstand te krijgen dan willen we dit geld niet!

Dit is wel heel schandalig

Daarom hebben we besloten met mevrouw Zuiver te stoppen en geen reactie op de brieven van haar te geven.

Het is beter (bij ons) dat we van de honger dood gaan, dan onze privé-kleding aan andere te laten zien om geld te krijgen!

We zitten echt in een noodsituatie voor wat betreft onze betalingsverplichtingen en voor ons levensonderhoud en we weten niet hoe we verder moeten gaan in het leven! Als iemand of de gemeente ons bijstand wil verlenen dan hoeft dat niet op die onfatsoenlijke manier!

Ik ga ervan uit dat de wet goed is en mevrouw Zuiver haar grenzen heeft overschreden of dat de wet niet goed is en dan hebben we een RAMP!

[…]

Ik wilde zelf niet dat iemand me zou dwingen om bij mij in huis te komen. Ik bepaal zelf wie er in mijn huis komt! Dat is van ons privé en dat is gebruikelijk hier in Nederland!.

In overleg met mijn vrouw hebben we de toestemming aan mevrouw Zuiver gegeven om onze woning te bezoeken. De reden hiervoor is dat de drie kleine kinderen hebben die geen schuld aan ons omstandigheden hebben. Deze kinderen willen ook eten!. Hierbij zet ik nu alle brieven van belang die ik van sociale Zaken in Rotterdam ontvangen heb en mijn reactie op de brieven. We zitten in een noodsituatie en we hebben sinds drie maanden geen geld om te leven en om aan onze betalingsverplichtingen te voldoen! Ik hoop dat ik u hiermee voldoende heb geïnformeerd bij voorbaat dank voor uw snelle reactie en begrip met vriendelijke groeten.

‘All animals are equal, but some animals are more equal than others.’ofwel: ‘dit soort ellende vindt altijd aan de onderkant van de samenleving plaats’

Mijnheer Schenk is een 65-plusser. Eind oktober 2005 wordt hij op een donderdag om ongeveer half 10 's ochtends uit zijn bed gebeld. ‘Ik sliep nog, ik was ziek. Ik had mijn bril niet op. Bij het openen van de appartementsdeur liep ik nog in mijn onderbroek.’

Tot groot ongenoegen van Schenk heeft het interventieteam het bellenbord in de hal of buiten de flat niet gebruikt en is het team meteen doorgelopen naar de deur van zijn appartement. Schenk heeft dit aanvankelijk niet door en gaat er vanuit dat de mensen beneden in de centrale hal van de flat staan. Hij probeert tevergeefs enkele malen via de intercom contact te krijgen met de bellers. Als hij de zoveelste keer uit zijn bed komt omdat er wordt aangebeld, begrijpt hij dat het bezoek aan de deur van zijn appartement staat.

Gewaarschuwd door nare verhalen over lieden die misbruik maken van goedvertrouwende burgers laat Schenk in de regel geen mensen binnen die hij niet kent. Het systeem van een centrale hal met intercomverbinding bewijst hem op dit punt goede diensten.

Schenk ziet de buurtagenten staan die hij kent. Hij gaat er vanuit dat het in orde is en laat alle mensen binnen. Hij verontschuldigt zich voor zijn staat van ontkleding en trekt zich terug om snel iets aan te trekken. Even later ziet hij dat behalve de buurtagenten iemand van Eneco, een vrouw met een laptoptas waarop Rotterdam staat en een onbekende man, van wie hij achteraf vermoedt dat het iemand is van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid.

Terwijl Schenk zich voorstelt, legitimeert niemand van de bezoekers zich.

Schenk weet niet precies wat de man van Eneco heeft uitgevoerd, maar vermoedt dat deze de stoppenkast heeft gecontroleerd — mogelijk op zoek naar een wietplantage.

De vrouw met de laptoptas zegt dat Schenk wellicht recht heeft op enige financiële ondersteuning. Zij laat een brochure bij hem achter met een telefoonnummer waar hij verdere informatie kan krijgen. Een brochure met informatie over het interventieteam heeft hij niet ontvangen.

Schenk wordt gevraagd zijn paspoort te tonen, hoe oud hij is en hoe hoog zijn huur is. Aan de hand van bankafschriften laat Schenk zien hoeveel huur hij betaalt. De controlerende ambtenaren kunnen daarbij zien hoeveel er op zijn rekening staat, terwijl zij met die informatie niets van doen hebben. De andere leden van het interventieteam zijn niet verder het huis ingegaan. Het gehele huisbezoek heeft ongeveer twintig minuten geduurd.

Achteraf gezien meent Schenk dat een paspoortcontrole in zijn eigen huis volstrekt onterecht is. Hij is nog steeds boos omdat hij weet niet wie in zijn huis zijn geweest. Hij voelde zich ‘onzeker en overrompeld’ en heeft de indruk ‘dat men maar binnenkomt’.

Schenk vraagt zich af wie eigenlijk de opdracht geeft voor dit soort controles? Zijn maatschappelijk werkster noemt Schenk een zorgmijder, die zo min mogelijk met dit soort instanties te maken wil hebben. Als het al de dienst sociale zaken en werkgelegenheid was die het initiatief heeft genomen tot het huisbezoek, vraagt Schenk zich af wat die dienst bij hem te zoeken heeft. Hij staat tegen zijn zin in de bestanden van de dienst — die hij zijn levenslang geprobeerd heeft te mijden — omdat hij gebruik maakt van Vervoer-op-Maat en Tafeltje-dekje. Maar kan dat een reden zijn voor zo'n indringende controle?

Schenk beseft dat Rotterdammers die in de laan waar de burgemeester wonen niet op deze manier worden gecontroleerd en citeert George Orwell , die in zijn beroemde boek Animal farm schreef ‘All animals are equal, but some animals are more equal than others.’ Waarmee Schenk maar wil zeggen dat ‘dit soort ellende altijd aan de onderkant (van de samenleving) plaatsvindt’

Er is geen verzoek om binnen te mogen komen met toelichting waarom men binnen wil komen doorgegeven.

De agent is niet binnen geweest. Hij heeft, zoals het er nu naar uitziet alleen naar gefunctioneerd als ‘deuropener’.

De heer Bruin heeft aan partner van mevrouw Stok gevraagd of hij bewoner is? en op gezag van de wijkagent aangenomen dat dat zo is. Er zijn geen legitimaties aan de bewoners gevraagd en het huis is niet doorzocht.

Achteraf is zonneklaar dat alleen Eneco een onderzoek heeft ingesteld. Het optreden van de Eneco medewerker was bars en commanderend en werd als bijzonder naar ervaren.

De klacht van mevrouw Stok gaat met name over het gedrag van de Eneco-medewerker, dat in dit geval toegerekend wordt aan de gemeente Rotterdam, die immers de leiding had over dit interventieteam. Mevrouw Stok heeft haar ongenoegen kenbaar gemaakt bij Gruis. Mevrouw Stok neemt het hoog op dat deze medewerker van Eneco smalende opmerkingen heeft gemaakt over de spullen die zij in haar huis verzameld heeft en onder andere de directe toegang tot de elektriciteitsmeter en gasmeter enigszins blokkeerden. Zij acht het ongehoord dat deze medewerker, zonder toestemming te vragen, nadat hij foto's heeft gemaakt van de installaties (dat zal wel mogen, neemt mevrouw Stok aan) een fotodocumentaire heeft gemaakt van de andere spullen die hij in de omgeving daarvan heeft waargenomen(!). Mevrouw Stok vraagt zich af waar dit nu weer voor nodig was? Mevrouw Stok vindt dat de bewoners van oude wijken schandalig behandeld worden. Zij stelt: Wij laten niemand meer binnen zonder huiszoekingsbevel, het lijkt de Tweede Wereldoorlog wel. De wijkagent heeft voor hij het huisbezoek afsloot mevrouw Stoks therapeut gebeld.

De aanleiding van het bezoek van het interventieteam zou overlast zijn op 104, die overlast zou bekend zijn bij de buurtagent. Nu is er in het verleden overlast geweest, maar die familie woont er al sinds 01 februari 2006 niet meer, dus die familie was op 19 april 2007 al ruim een jaar weg. Er woont sindsdien niemand meer op 104. Dus waar bestond die overlast op 104 dan uit toen het interventieteam op 19 april 2007 kwam? […] Er werd bij ons aangebeld op nummer 106. Op 104 is de bel kapot en woont niemand. […] Het is logisch dat de deur op 106 opengaat als men daar aanbelt, op 104 zal niemand opendoen.

‘Het interventieteam is niet binnengetreden in de woning’ staat in het verslag aan de ombudsman. Die Eneco-medewerker is toch ook van het interventieteam? En hij is in mijn woning geweest. Als je een stap over de drempel zet, ben je in de woning. Volgens mijn man heeft ook de heer Bruin een of een paar stappen over de drempel gezet. Dan is hij toch ook in de woning geweest? De buurtagent was aardig, hij is volgens mijn man niet binnen geweest. Het interventieteam (op de buurtagent na) is wel in onze woning geweest. Ook al sta je net over de drempel, je bent dan wel in de woning.

Bruin heeft wel zijn naam gegeven toen mijn man er naar vroeg. Hij heeft zich echter niet gelegitimeerd. Bruin wilde dat mijn man zich legitimeerde, dat hoefde niet van de wijkagent. Hij legde uit dat hij mijn man kende, […] Toen ik die Eneco-medewerker in het begin naar zijn legitimatiebewijs vroeg (ik was naar beneden gekomen) liet hij mij een legitimatiebewijs ter hoogte van zijn broekzak zien, wat ik natuurlijk niet kon lezen en wat u zo typerend ‘een flits-legitimatie’ noemt, wat het ook is. […]. Ik wil ook de naam van de Eneco-medewerker hebben, maar die mocht hij niet geven zei hij, alleen dat nummer. Kun je nagaan ‘goed’ die flits-legitimatie was, waardeloos! De medewerker van Eneco heeft zijn personeelsnummer achtergelaten en ook het telefoonnummer van Eneco opgenomen in de kaart, waar ‘afdeling fraude’ op stond. Het personeelsnummer van die Eneco-medewerker is XXX.ZZZ. Toen ik het woord fraude op die kaart zag, werd ik heel erg kwaad. Ik zei tegen Bruin die op de overloop in het trappenhuis stond iets in de trant van ‘kijk eens wat hier staat FRAUDE'’ Ik was heel erg boos. […].

Er staat in het verslag van Bruin ‘mevrouw had klachten omtrent haar meter standen (dat is later bevestigd door Eneco maar was reeds rechtgetrokken)’.[…] dit is een smoesje om daarvoor naar mijn huis te komen en de meterstanden op te nemen. […] Ik had helemaal geen klachten meer over meterstanden, Eneco heeft huisnummers verwisseld, dat was op 04 april 2007 al rechtgezet. Ik vind dit nogal schijnheilig.

Mooie begeleiding hebben ze bij het interventieteam. Ze duwden een kaart in je handen met een telefoonnummer en zoek het dan zelf maar uit. Er werd gezegd dat we de volgende dag dat telefoonnummer konden bellen en informeren over wat er in de meter werd aangetroffen. Geen nazorg, terwijl dat eigenlijk wel de bedoeling is bij een interventieteam. Nee wij werden wat dat betreft hulpeloos achtergelaten […].

Ook staat er in het verslag ‘omdat het Bavo patiënten zijn heeft Eneco mild gehandeld …’. Maar dat klopt helemaal niet.

Nu komt ook nog een stukje in het verslag voor dat wij 200 kWh per jaar zouden gebruiken. Waar haalt die man dit getal vandaan? Wij hebben in een jaar 1904 kWh gebruikt dat is ruim 9 ½ maal zoveel als 200 kWh!

We eten heel goedkoop buiten de deur bij Antonius Binnenweg. Ons huis is erg goed geïsoleerd, waardoor wij dus weinig hoeven te stoken. We hebben ook lekker warme truien en vesten. In de voorste slaapkamers stoken wij nooit daar slaapt niemand. In de achterste slaapkamer, waar wij slapen, stoken we. Wij gaan naar de wasserette en doen soms een handwasje thuis. Wij hebben geen computer en Internet, geen magnetron, de oven is heel ouderwets en gebruiken wij niet. We hebben geen koffiezetapparaat of airconditioning. Wij zijn kinderloos, dus hebben wij ook geen kinderen die heel lang onder de douche staan en heel lang internetten zoals in veel gezinnen gebeurt. Wij internetten wel eens elders (thuis hebben wij geen computer en Internet) er zijn genoeg Internet-cafés. Wij zijn vaak buiten de deur. We hebben maar één televisie. Wij hebben een vrij klein huis. Met vakantie zijn wij vrij lang afwezig. Hoe durft Bruin over die Eneco-medewerker ons te vergelijken met een normaal gezin en wat is dat dan wel een normaal gezin?

Vreemde gang van zaken: Interventieteam dat alleen op pad gaat om Eneco-belangen te dienen

Ik heb het er al eerder over gehad. over het interventieteam. Dat is een club mensen die aan alle deuren in het Oude Westen komt kloppen of de boel wel in orde is. En van die club beweren ze dat ze alleen fraude willen tegengaan en dat zijn mensen die het moeilijk hebben ook nog eens verder willen helpen. Verder willen helpen van de wal in de sloot bedoelen ze. Zoals jullie weten zit ik nogal graag op een bankje op een plein en dan hoor je nog eens wat. Laatst raakte ik in gesprek met een buurman. Ik ken die man al jaren, goudeerlijk, ik durf mijn handen in het vuur te steken voor hem. Hij heeft alleen een beetje last van zenuwen. Kan hij ook niks aan doen. Er komt altijd zo een vrouwtje bij hem thuis en die helpt hem een beetje op weg. Toen ik hem de afgelopen keer zag was tie op van de zenuwen. ‘buurman zeg ik, wat is er aan de hand.’

Nou en toen kwam er een verhaal. Inderdaad, dat interventieteam was aan zijn deur geweest. De pief van de Eneco had de meter naar gekeken en die had gezien dat er met pinnetjes gerommeld was. Dus wordt bij mijn buurman de stroom afgesloten. Mijn buurman weet van geen pinnetjes af en hij laat mij zijn bankafschriften zien. ‘Daar kun je toch op zien dat je gewoon je rekening betaald?, zeg ik tegen mijn buurman.’ volgens hem vonden ze zijn rekening en een beetje laag. Ja hoor, dus als het een beetje zuinig aandoet dan zal je wel met je pinnetjes gerommeld hebben. Wat een stelletje lapzwansen. Ik heb het al eerder gezegd: niet binnenlaten, dat heel interventieteam. Bij mij komen ze er nooit in.

Het was maandag 14 mei om 21:00 's avonds (toen op de radio de strijkkwartetten van Julius Röntgen te horen waren). Er werd één keer hard geklopt (gebonsd?) op de deur van klager en daarna stonden er vier mensen in zijn woning. De heer S. Duys merkte op dat men geen gebruik heeft gemaakt van de deurtelefoon; had men dat wel gedaan dan zou hij ze sowieso binnen hebben gelaten: ik heb niets te verbergen. Voordat klager zich herpakt heeft, wordt hij aangesproken op het feit: ‘dat er iets uit de hand zou zijn gelopen…’. De heer S. Duys neemt aan dat het gaat om de boeken die — deels nog onuitgepakt — onder andere in stapels op de vloer staan opgetast en zijn loopgebied danig beperken. (klager noemt dat Manhattan in de huiskamer). De heer S. Duys neemt aan dat degene die hem bij het weggaan een hand gaf en zich Monty noemde, een stadsmarinier was; ‘het was duidelijk iemand die gewend was om anderen in het gelid te zetten, iemand die helemaal doordrenkt was van de zogenaamde Rotterdamse norm, iemand die ongevraagd voortdurend het woord nam, de regie nam, dwingend optrad en kennelijk nogal vol was van zichzelf.’ De heer S. Duys heeft dit gedrag als erg storend ervaren. Er zijn een aantal zorgvragen gesteld zoals: gebruikt u warm eten? Gebruikt u een koelkast? Et cetera. Men heeft besloten om het sociaal welzijnsteam wijk Cool langs te sturen (dat moet nog komen). Een andere vraag luidde: bent u wel eens onder behandeling van een psychiater geweest? De heer S. Duys herkende de wijkagent, de heer Seuren (van het bureau Eendrachtsplein). Daarnaast was er nog een agent en een assistent van de heer Monty. Het huisbezoek heeft circa 15 minuten geduurd.

De heer S. Duys meldt dat hij — ten onrechte — op die 14e mei niet aan de kaak heeft gesteld dat men zich toegang tot zijn woning heeft verschaft zonder dat van enig bevel of bevoegdheid daartoe gebleken zou zijn. Men heeft zijn toestemming om binnen te treden niet afgewacht en op een of andere manier zonder medewerking van klager zijn voordeur open gekregen. De heer S. Duys veronderstelt dat gebruik is gemaakt van een zogenaamde politieloper.

De heer S. Duys is zich ervan bewust dat hij gepercipieerd wordt als een randfiguur c.q. deviante persoon, hij is het daar in zekere zin ook mee eens, maar ziet zichzelf liever als een ietwat afstandelijk geïntegreerde inwoner van Rotterdam bij wie het non-conformisme hoog in het vaandel staat en die overigens op 24 mei jongstleden een fiks bedrag aan gemeentebelasting heeft betaald. — klager heeft sinds 1986 landkaarten voor zijn ramen hangen in plaats van gordijnen — klager meent dat als je echt iets wilt zien, je geen tv moet kijken, maar radio moet luisteren [hij beluistert de zenders: Radio 1, 4, 5, BBC World service, BBC lange golf en business radio Nederland].

De heer S. Duys heeft zichzelf niet hoeven te legitimeren en de binnengekomen lieden hebben zich eveneens niet gelegitimeerd.

Het relaas van klager maakt duidelijk dat hij zich bijzonder overvallen heeft gevoeld door het huisbezoek. Een behoorlijke vooraankondiging, legitimatie, opgave van redenen voor het huisbezoek zijn allemaal niet aan de orde geweest. De heer S. Duys heeft ook achteraf geen folders of brochures gekregen noch heeft men na enige dagen een rapportage ter zake van het binnenkomen aangeboden. De heer S. Duys weet nog steeds niet precies wat hem is overkomen, wat hem wordt verweten, wat er is bevonden en welke acties hij moet ondernemen of welke acties van gemeentewege te verwachten zijn.

U kunt er rustig van uitgaan dat ik een excentriek interieur heb, met een ogenschijnlijke overdaad aan boeken. In dat boeken-universum voel ik mij bijzonder op mijn gemak, omdat het voor mij een weerspiegeling van een onbeheersbare overvleugelende buitenwereld is, waarbij binnenshuis de rollen zijn omgedraaid. Het individu temidden van zijn boeken ‘feels on top of his own world’. De wisselwerking tussen hem en zijn verlengde in boekvorm is een nimmer opdrogende bron van geestkracht die zelfvertrouwen, zekerheid en veiligheid genereert. Althans zo percipieer ik dat.

De kernvraag blijft: waarom kwam dit interventieteam zonder daartoe strekkende volmacht zomaar het pand binnen? Dacht de stadsmarinier wellicht dat de merkwaardige raambedekking een volmacht geeft voor kordaat ingrijpen? Wat meer elementaire juridische scholing zou mijns inziens geen kwaad kunnen. ‘Free rangers’ met een hoge eigendunk en scoringsdrift kunnen contraproductief zijn! Eindconclusie mijnerzijds: sociale controle? Best, maar dan graag wel iets minder confronterend en intimiderend en wellicht kan een en ander aanleiding geven tot enige reflectie in de daartoe geëigende echelons van het gemeentebestuur. Who said that life was fair, easy and simple?

w.g. S. Duys.

De heer Toets heeft vanaf januari 2005 tot 9 maart 2006 gewoond in het huis dat het interventieteam heeft bezocht. De woning stond voor die tijd lang leeg, zo heeft Toets geverifieerd bij de politie. De woning is een appartement in een portiekflat, die tijdens het verblijf van Toets vier à vijf keer van eigenaar is gewisseld (een zogenaamd beleggingspand). Toets heeft het pand gekraakt, omdat zijn inkomen te laag is en er veel woningen leegstaan, die niet bewoond kunnen worden omdat de gemeente op grond van de Rotterdamwet te hoge inkomenseisen stelt. Nadat Toets de woning heeft betrokken, heeft hij geprobeerd zich op dat adres te laten inschrijven bij de gemeentelijke basisadministratie. Dat wordt hem geweigerd, omdat de steeds wisselende eigenaren geen toestemming zou hebben gegeven voor de bewoning. Toets heeft vergeefs geprobeerd een huurcontract te sluiten met de verschillende eigenaren.

Vanwege zijn psychische gesteldheid — waarvoor hij onder behandeling is en medicijnen gebruikt — heeft Toets behoefte aan een rustig en vast thuisadres. Hij heeft het appartement op eigen kosten wind- en waterdicht gemaakt, opgeruimd, vuilnis afgevoerd et cetera. Na een jaar in het genoemde appartement te hebben gewoond, meent hij een woonrecht te hebben verworven.

Op 9 maart 2006 hoort Toets om half tien 's ochtends rumoer in het trappenhuis van de portiekflat. Hij hoort dat er bij de buren wordt aangebeld en de buren wordt gevraagd wat voor soort persoon er in Toets' appartement woont en of zij last hebben van het gezoem. Plotseling wordt er ook bij mijnheer Toets langdurig aangebeld en op de deur gebonkt. ‘Ze maakten nogal een kabaal.’ Er wordt geroepen ‘Politie!’

Als Toets ziet dat er inderdaad een politieman bij is, doet hij de deur open. Hij wordt aangesproken door twee personen, van wie eentje later de heer Stam blijkt. ‘Waarom heeft u niet direct opengedaan? Mogen wij niet binnen komen? Wij willen graag met u praten.’

De heer Toets is overrompeld. Er staat geen knokploeg aan de deur, zoals hij had gevreesd, maar een overheidsinstantie. Hij past snel zijn houding aan en excuseert zich min of meer dat hij niet meteen heeft opengedaan. Dan wringen de heer Stam en een ander teamlid zich langs Toets heen naar binnen en geven hem allerlei instructies. Daarna komen nog meer mensen binnen. Geen van de bezoekers heeft zich gelegitimeerd.

Niet alles wat de bezoekers tegen hem zeggen dringt tot Toets door. Het team reageert niet op wat hij zegt, maar doet alleen mededelingen. ‘We gaan de boel afsluiten.’‘U heeft geen woonrecht. Op dit adres stond negen maanden geleden nog iemand anders ingeschreven.’‘U moet de woning nu verlaten.’‘Dit is nieuw beleid en hier is niet over te discussiëren.’

Toets ziet dat de heer Stam papieren van Eneco heeft, op grond waarvan hij ondervraagd wordt over zijn aansluiting. De bezoekers proberen of de lichtschakelaars het doen. Tevergeefs, want er is geen aansluiting. De heer Stam begint over overlastproblemen. Toets vertelt dat dit voor zijn tijd was, maar daarvan neemt de heer Stam geen notie.

Als Toets vraagt waarvoor men nu precies komt, antwoordt de heer Stam: ‘Tja, we komen eigenlijk voor alles.’

Mijnheer Toets krijgt geen greep op de gebeurtenissen en zijn verzoek om de woning te verlaten wordt genegeerd. Toets vindt de situatie hectisch. Hij ziet vier of vijf mensen door zijn huis lopen en van alles onderzoeken, tot de vuilniszakken op het balkon toe. Men opent kamers en kasten en controleert zijn medicijnen. Alleen de agent vraagt toestemming om ergens in te kijken. Die toestemming krijgt hij. Maar Toets is niet van plan de bevelen van de heer Stam op te volgen en belt zijn advocaat, die even later met de heer Stam in discussie gaat over het woonrecht. De heer Stam vertelt de advocaat dat hij optreedt namens de eigenaar, die wil dat het huis wordt afgesloten. Als Toets zich in dit gesprek wil mengen, houdt de politie hem aan, omdat hij voor 1200 euro aan boetes heeft openstaan. De meeste daarvan zijn al veertien jaar oud.

Toets wordt meteen afgevoerd, terwijl er nog zes tot zeven man in zijn huis rondlopen. Hij krijgt geen gelegenheid om zijn huis af te sluiten, kleding te verzamelen en spullen in veiligheid te brengen. Na deze aanhouding zit Toets twintig dagen in vervangende hechtenis.

Als hij na weken terugkeert naar zijn woning zijn de sloten veranderd en zijn spullen deels op straat gezet. Een ander deel van zijn spullen vindt hij terug in de kelderboxen van de portiekflat. Navraag bij de buren leert hem dat de mannen bij de ontruiming met van alles hebben gesmeten. Het bankstel en de televisie zijn kapot. Zijn kleding en computerspullen zijn grotendeels verdwenen. Gelukkig vindt Toets nog een plastic zak met waardevolle papieren.

Volgens Toets heeft hij voor enkele duizenden euro's schade. Hij heeft zich vooral gestoord aan het gedrag van de heer Stam, die blufte met een onjuiste Eneco-rekening, met het verhaal over de overlast en met de bevoegdheden die hij zou hebben. Bovendien reageerde de heer Stam totaal niet op wat Toets naar voren bracht en gedroeg hij zich als de baas in huis.

Bij Toets overheerst boosheid. Hij voelt zich vernederd. De hele gang van zaken heeft hem het gevoel gegeven dat hij rechteloos is. Toets voelt zich ernstig aangetast in zijn privacy, omdat men foto's heeft gemaakt van zijn inboedel en de teamleden die inboedel zonder respect hebben behandeld.

Met zijn advocaat probeert Toets een schadevergoeding te krijgen. Van de ombudsman vraagt hij een oordeel over de behoorlijkheid van het optreden van het interventieteam. ‘Want dit accepteer ik absoluut niet.’

De heer Schwaerzler bewoont een portiekflat en is op vrijdagochtend 22 september 2006 tegen twaalven aan het telefoneren met zijn zus in Oostenrijk. Tijdens het telefoongesprek wordt via de intercom/huistelefoon gebeld. Schwaerzler verwacht bezoek, maar hoort een vreemde stem vragen ‘of dit 4C is?’ Hij hoort ook het woord deelgemeente vallen. Schwaerzler laat vreemden nooit binnen, zeker niet als deze voor een ander komen. Schwaerzler wijst de onbekende aan de andere kant van de lijn erop dat hij heeft ‘aangebeld bij nummer 4D’. Hij raadt de bezoeker aan bij het juiste huisnummer aan te bellen.

Even later wordt er weer gebeld. Nu krijgt Schwaerzler te horen dat het politie is en wordt hem op agressieve toon gevraagd open te doen. Schwaerzler vraagt voor wie hij dan open moet doen, omdat hij uit het vorige gesprek heeft begrepen dat het bezoek niet voor hem komt. Dit tweede gesprek bevestigt de indruk van Schwaerzler dat de bezoekers niet voor hem komen maar voor andere bewoners van de portiekflat. Hij vindt dat onethisch. De agressieve toon van de ‘politieman’ roept weerstand bij hem op. Schwaerzler hangt de hoorn op de haak en doet niet open.

Niet lang daarna wordt er — in de beleving van Schwaerzler wel bijna tien minuten lang — hard op zijn bel gedrukt. Het telefoongesprek met zijn zus breekt hij nu maar af.

Als hij uit het raam kijkt, ziet hij alleen personen in burger staan. Omdat hij nog in sportkleding is besluit hij zich om te kleden.

Nog voordat hij daarmee klaar is, meldt de politie zich aan zijn voordeur. De politie overdondert hem met een agressieve preek over de stijlloosheid om de deur niet open te doen als hem dat wordt gevraagd.

Schwaerzler bluft dat hij op dat moment het bureau voor rechtshulp aan de lijn heeft, dat hij niet gediend is van die agressieve benadering, dat het huisbezoek niet voor hem is en dat hij niet binnen mag komen als er geen huiszoekingsbevel is. De politie bindt iets in, maar blijft hem betichten van kortzichtig gedrag.

Schwaerzler maakt zich breed om uit te drukken dat hij de politie onder geen beding wil binnenlaten en beantwoordt de tweede preek van de politieman met de opmerking ‘Waarvan akte.’ De deur gaat dicht.

Enigszins geschokt realiseert Schwaerzler zich dan wat er allemaal is gebeurd. En dat hij vergeten is de naam of het dienstnummer van de politieagent te vragen. Als hij het verhaal later op die dag bij de ombudsman vertelt, zegt Schwaerzler dat hij zich nog steeds niet helemaal rustig voelt. Van een buurvrouw krijgt hij later te horen dat op een van de tassen van de bezoekers het woord preventie of interventie stond. De buurvrouw vertelt hem dat er foto's zijn genomen. Schwaerzler vermoedt dat ook hij gefotografeerd is.

Schwaerzler probeert erachter te komen wat de reden is voor de ‘overval’. Hij krijgt geen contact met de persoon die verantwoordelijk is voor de interventieteams. Ook in een gesprek met zijn buren — die geen van tweeën een uitkering hebben — blijft het gissen naar de werkelijke reden. Dat één van de andere buren geklaagd zou hebben over een wasmachine die op de galerij staat totdat de Roteb deze komt ophalen, lijkt hem onwaarschijnlijk.

De heer Schwaerzler meldt zich wederom bij de ombudsman; wederom heeft de politie geprobeerd om via hem toegang te krijgen tot het appartementencomplex om iemand anders ‘te overrompelen’. Naar aanleiding van dit zeer afwijkende gedrag heeft klager op advies van de ombudsman geprobeerd klachten in te dienen bij de politie. Tot tweemaal toe is hij bij de balie van het politiebureau weggestuurd zonder dat er een klacht is genomen. De gemeentelijke ombudsman stelt zich in verbinding met de Nationale ombudsman en verzoekt de heer Schwaerzler zijn klachten over het optreden van de politie aldaar kenbaar te maken.

Ik ben Hannah Buitel.

Mijn man, ik en de kinderen zijn eerlijke burgers en hebben nog geen problemen gehad met buren (heb nu een buurman die gek aan het doen is, maar we geven hem (nóg) geen aandacht), gebruiken geen drugs, hebben nooit gefraudeerd, zijn niet bekend bij BKR of wat dan ook. Onze weekdagen beginnen om 5.15u 'sochtends. De laatste die de deur uitgaat is rond half acht/acht uur.

Vorige week donderdag 10 mei, omstreeks 19.00u, stond er een hele delegatie bij ons voor de deur. Politie, maatschappelijk werkster, nog enkele mensen en een ENECO-medewerker die in de meterkast wilde kijken, met de opmerking, anders doe ik hem zelf open, waarop ik zei, van: Hooo!! ik heb hier de sleutel, het is mijn huis en ik wil weten waar dit over gaat.

Daarna had ik gemeld dat ik een medecollega ben van hem en laat dat toevallig zijn, dat we op het werk, telefonisch vaak contact hebben (fijne collega trouwens).

Ik heb uitgelegd dat we boodschappen wilde gaan doen en er niet van gediend te zijn dat er zomaar een hele delegatie voor onze deur staat. Ze wilden ze alleen even weten wie er allemaal op dit adres wonen. Nou…moeder, vader en drie kinderen. Snel werden namen/geboortedatums gecontroleerd of die kloppen en op een foutje na, was alles goed. En of het om een huur of om een koophuis gaat. Toen ze weg gingen, werd er een kaartje in mijn hand gedrukt over meldpunt overlast.

Ik ben het eens dat ze drugsverkopers opsporen…klap in mijn handen, want ik ben voorstander hiervan. Lastige buren? Goed zo, probeer oplossingen te vinden. Maar controleer degenen die constant ziek thuis zitten of geen werk hebben die heel de dag maar buiten staan te kijken wat er te roddelen valt of zitten te bedenken hoe ze kunnen frauderen… Maar het kan niet zo zijn, dat iemand naar deze instantie belt en hupsakee, daar staan ze voor de deur. Al houden ze ons een jaar of 10 in de gaten, maakt mij niks uit, want we hebben toch niks te verbergen. Misschien verbruiken we veel elektriciteit… dat kan kloppen: 5 televisies, 2 dvd+ video, Verschillende computerspelletjes en drie kinderen die het leuk vinden om er mee te spelen. 2 koelkasten, diepvriezer, centrale verwarming… noem maar op. Maar dit vind ik zo nederig en dan met een medecollega erbij ook.

We wonen sinds 1985 in Nederland, hebben altijd normale leven gehad, nooit klachten of wat dan ook gehad. Bemoeien ons niet met anderen, hebben lekkere drukke werkdagen en leven plezierig. Dan opeens pats-boem — een hele delegatie voor de deur alsof we criminelen zijn. Dit geeft zo'n eng gevoel. Laten ze echte boeven gaan vangen. Mensen die jongeren met drugs benaderen en verkopen. Mensen die jongeren manipuleren, de kranten staan boordevol van enge dingen die gebeuren. Beginnen op de Nieuwe Binnenweg, bij de koffieshops/bars…etc. In deze buurt zullen er best veel aanwezig zijn, maar moeten ze nou echt beginnen met normale werkende burgers lastig te vallen? Dan vraag ik me af: als ze overdag waren gekomen en er is niemand thuis, wat dan? Zouden ze onze meterkast hebben opengebroken?

Ik hoop dat ze een andere methode gaan hanteren, want wij zijn met deze methode diep beledigd.

Geachte ombudsman,

Op 30 augustus 2007 lag in mijn brievenbus een kaart van een interventieteam Rotterdam. Ik schrok ervan, want op de kaart staat dat ik niet thuis was en men op 20 september 2007 wederom langs zou komen tussen 18:00 en 21:00u en onder op de kaart staat dat indien ik op die datum niet thuis zou zijn dit gevolgen voor mijn paspoort, rijbewijs, verzekeringen of uitkering zou hebben.

Ik begrijp hier niets van en ben toen direct naar de deelgemeente Delfshaven gegaan, alwaar men mij zei maandag 03 september 's morgens te komen. Heb ik dit gedaan en gesproken met een man die bij dit interventieteam zit en erbij was op 30 augustus tijdens een bezoek aan mijn adres. Er werd mij verteld dat ik een soort van inspectie zou krijgen van dit team. Alhoewel mij werd gezegd dat ik maar één persoon hoef boven te laten, vind ik het toch absurd dat men mij bezoekt. Heb niets op mijn kerfstok, zelfs geen bekeuringen. Ben hierdoor erg aangeslagen, mede omdat ik niet meer zo jong ben (65 jaar).

Daar ik 4,5 jaar geleden een ernstige k. operatie ben ondergaan en mijn hormonen behoorlijk door de war zijn, ben ik ook niet zo instaat om deze absurde zaak aan te pakken, ook ben ik snel moe en heb daarom minder kracht om voor mijzelf te strijden. In het verleden heb ik altijd mijn boontjes (zelf) gedopt, maar ben door dit alles behoorlijk in de war en voel mij emotioneel aangeslagen. Ik slaap slechter, eet slechter en kan niet begrijpen waarom dit gebeurd is?! Woon al sinds 1974 op hetzelfde adres, deze woning is mijn eigendom, en heb zo'n acht jaar geleden een kamer verhuurd aan een dame, die hier nog steeds woont. Zij heeft zich toentertijd direct ingeschreven in het bevolkingsregister van Rotterdam, dus er is niets illegaals of iets dergelijks aan de hand.

Sinds ik mijn AOW heb gekregen, word ik maar lastiggevallen door de SVB. Natuurlijk is het een goede zaak om fraude te bestrijden, maar daar heb ik niets mee te maken en ben ik wars van. Heb keurig een huurcontract afgegeven aan de SVB. Ikzelf ben de mening toegedaan dat deze hele heisa voortkomt uit de SVB (kan er natuurlijk volledig naast zitten).

Het geheel is mij nogmaals helemaal niet goed bevallen, begrijp niet dat men oudere mensen opjaagt. Draag altijd keurig mijn gemeentebelastingen af, heb geen achterstand, leef netjes en normaal. Al met al is deze inbreuk op mijn privéleven nogal wat, dit had ik niet verwacht van ‘B&W’. Leg niemand iets in de weg, maar schijnbaar vindt B&W van wel, eigenaardig, absurd en ook vrij pathetisch in mijn ogen (zoniet fascistisch).

Heb ook de ouderenbond van het geheel in kennis gesteld. Ik geef u zo informatie omtrent mijn wederwaardigheden en wat er met een rechtgeaard burger in Rotterdam zomaar kan gebeuren, zonder dat er aanleiding toe is, althans in mijn ogen.

Met vriendelijke groet,

L.F. Céline

De heer Klomp is politieman en buurtagent in het centrum van Rotterdam en is verbonden aan het interventieteam van de deelgemeente. Hij wordt gehoord naar aanleiding van een klacht van de heer Weerman.

De heer Klomp legt uit dat sinds 29 maart 2006 huisbezoeken worden afgelegd in de deelgemeente. Hij meent dat een huisbezoek weliswaar een aantasting is van het huisrecht, maar ook een middel voor de overheid om sociale misstanden te constateren. Klomp vertelt dat de teams werken met checklists die door de directie Veilig zijn afgegeven, maar dat er ruimte is om rekening te houden met de omstandigheden ter plaatse.

De werkzaamheden van de interventieteams worden gevolgd door een stuurgroep. Daarin zitten voornamelijk deelnemers uit de zogenaamde repressiegroep (sociale dienst en politie). Op initiatief van Klomp zijn daaraan hulpverleners (het lokale zorgnetwerk en de GGD) toegevoegd.

De teams hoeven geen targets te halen voor wat betreft het aantal huisbezoeken. Er wordt om de veertien dagen een lijst rondgestuurd met mogelijke bezoekadressen. Diensten die interesse hebben in een bepaald adres geven dat vervolgens aan. Eén á twee dagen voordat het huisbezoek plaatsvindt, bepaalt Klomp de definitieve ‘loop-lijst’. Tot de betrokken diensten behoren sociale zaken en werkgelegenheid, de politie, bouw- en woningtoezicht, Eneco, het lokale zorgnetwerk, de woning-bouwvereniging en de deelgemeente.

Het huis waar het team de heer Weerman aantreft, is een zogenoemd SoZaWe-pand. Er bestaan niet te traceren signalen over een extra bewoner. Daarom is ook de woningbouwvereniging geïnteresseerd in dit adres.

Klomp legt uit dat een signaal op zichzelf geen verplichting oplevert om de woning op de lijst te zetten. Daarbij speelt het ‘onderbuik-gevoel’ een grotere rol.

Er zijn geen bijzondere geruchten die de aanleiding vormden om dit adres te bezoeken.

Eenmaal per week vindt een reeks huisbezoeken plaats. Op de laatste dag van de maand zijn dat de huisbezoeken waarbij bouw- en woningtoezicht mogelijk een rol speelt. In de regel duurt een huisbezoek gemiddeld veertig minuten per huis en worden op een dag ongeveer vijftien adressen bezocht.

Voordat het team de lijst met adressen gaat afwerken, wisselen de leden informatie uit. Pas op dat moment wordt duidelijk dat op dit adres een grote Eneco-schuld bestaat. (Vanuit privacy-overwegingen geeft Eneco deze informatie pas nadat een keuze is gemaakt voor een te bezoeken adres).

Klomp bepaalt staande voor het pand aan de hand van de dan bekende informatie welke diensten naar binnen gaan. Bij panden van woningbouwverenigingen gaat bouw- en woningtoezicht nooit naar binnen. Bouw- en woningtoezicht bezoekt alleen huiseigenaren. In dit geval is Klomp vanuit de deelgemeente begeleid door een administratief medewerkster en een stagiaire.

Klomp belt als leider van het interventieteam aan en meldt via de intercom dat hij er is. Weerman komt naar het portiek en Klomp kan duidelijk zien dat Weerman nerveus is.

Klomp draagt zijn identiteitskaart tijdens huisbezoeken altijd duidelijk zichtbaar. Hij legitimeert zich en stelt alle aanwezige diensten voor. Klomp legt uit dat hij namens de deelgemeente controleert of de gegevens uit de gemeentelijke basisadministratie (GBA) juist zijn. Hij wil zien hoe het gaat met de familie Graanoogst.

Weerman laat weten dat hij niets met de woning te maken heeft, dat hij geen bewoner is en dat hij toestemming wil vragen aan de hoofdbewoner. Weerman legt uit dat de batterijen van zijn mobiele telefoon leeg zijn en dat hij dus naar een telefooncel moet om zijn nicht te bellen. Zijn nicht verblijft op dat moment wegens zaken samen met haar kinderen in Amsterdam. De heer Klomp wil voorkomen dat Weerman ‘verdwijnt’ en vraagt — voordat hij naar de telefooncel mag gaan — of hij wil vertellen wie hij is.

Weerman legitimeert zich, gaat naar de telefooncel en komt tot verbazing van Klomp terug. Weerman zegt dat hij zijn nicht niet heeft kunnen bereiken en dat hij niet wil meewerken aan het onderzoek in de woning.

Klomp dringt aan, meldt Weerman dat een weigering een sanctie oplevert en dat er tegen Weerman een procesverbaal zal worden opgemaakt. Hij is immers degene die de woning verliet en volgens de GBA in verband wordt gebracht met de woning. Onder druk van deze informatie geeft Weerman Klomp en een administratieve kracht toestemming om binnen te gaan. De ambtenaar van de sociale dienst blijft buiten. Buiten maakt de medewerker van Eneco een kastje open en ziet dat de zegels verbroken zijn. De politie is nog bezig de persoonsgegevens van de heer Weerman te verifiëren en gaat daarom niet meteen mee naar binnen. De woningbouwvereniging is niet aanwezig.

Binnen stelt Klomp vast dat er kennelijk lange tijd niet gestofzuigd is, dat her en der wasgoed ligt, dat het huis niet opgeruimd is en dat de voordeur, een raam en de tuindeuren openstaan.

Klomp vraagt de heer Weerman nogmaals naar de hoofdbewoner. Op dat moment verneemt hij van de politie dat Weerman gesignaleerd staat, ooit gearresteerd werd en dat de politie hulp heeft gevraagd om de arrestant te vervoeren. Uit veiligheidsoverwegingen beëindigt het interventieteam een huisbezoek steevast als daarbij iemand wordt aangehouden.

Weerman krijgt te horen hoe de zaken ervoor staan en blijft daar ogenschijnlijk rustig onder. Hij gaat samen met Klomp naar buiten en sluit de deur af. Omdat er nog een agent binnen is vraagt Klomp Weerman de deur weer open te doen. De agent zegt dat hij op zoek was naar de Eneco-controleur, omdat hij dacht dat deze in de woning was achtergebleven.

Volgens Klomp beticht Weerman de agent ervan een huiszoeking te doen. Klomp laat weten dat er geen sprake kan zijn van een huiszoeking, omdat daar geen enkele reden voor bestaat. De agent is zich ook van geen kwaad bewust en geeft onder meer zijn naam.

Normaal gesproken laat een interventieteam een informatiebrochure achter als het vertrekt en geeft daarop zonodig toelichting. Daarvan heeft het team in dit geval afgezien, omdat er na de aanhouding van Weerman niemand in huis was en er nog wel eens spullen uit de brievenbussen verdwijnen.

Omdat het huisbezoek zo plotseling geëindigd is en kleine kinderen moeilijk kunnen leven in zo'n vervuild huis wil het team de woning nogmaals bezoeken. Op de vraag van de ombudsman waarom een gesprek op het kantoor van de deelgemeente niet volstaat, laat Klomp weten dat je alleen door een huisbezoek de feitelijke toestand in het huis kunt controleren.

De ombudsman legt Klomp uit dat hij zou willen dat interventieteams burgers voortaan informeren voordat zij overgaan tot een huisbezoek. Uit een ondertekend toestemmingsformulier moet dan blijken dat de bewoner om met name genoemde redenen instemt met het huisbezoek en dat hij de informatiebrochure heeft ontvangen. De ombudsman vraagt Klomp of er bezwaren bestaan tegen deze werkwijze? Klomp zegt dat een ondertekende toestemming een optie is, maar dat zijn ervaring leert dat mensen liever niet tekenen en vaak zeggen: ‘Kom maar lekker binnen, maar ik teken nergens voor!’

Op 15 februari 2006 om half acht 's avonds is mijnheer Schoenmakers in het huis van mevrouw Bouillon de kattenbak aan het verschonen. Mevrouw Bouillon is op dat moment op bezoek bij haar moeder in het ziekenhuis. Schoenmakers hoort gebonk op de voordeur en dringend bellen. Het huis van mevrouw Bouillon is gelegen in een portiekflat. Kennelijk zijn de bezoekers op de een of andere manier voorbij de deur van het portiek gekomen tot aan de huisdeur.

Mijnheer Schoenmakers ziet vier mannen die melden ‘dat ze van een of ander team zijn, dat ze een controle uitvoeren en nu is dit huis aan de beurt’. Er zijn twee politieagenten bij. Een tengere blanke man voert voornamelijk het woord; hij draagt geen politieuniform.

De mannen vragen geen toestemming om binnen te komen. ‘Ze stonden ineens binnen,’ zegt Schoenmakers, die zich zich volstrekt overrompeld voelt. Schoenmakers voelt zich ook achteraf ongemakkelijk, omdat hij het huisrecht van mevrouw Bouillon — die hem haar woning heeft toevertrouwd — niet heeft kunnen beschermen.

De bezoekers willen eerst in de meterkast kijken. Schoenmakers geeft hun de sleutel van de meterkast, omdat hij denkt dat hij dit verzoek niet kan weigeren. In de meterkast treffen de bezoekers schoenen aan, waarvan openlijk verondersteld wordt dat ‘dat de schoenen van mijnheer Schoenmakers zijn’. Schoenmakers ontkent dat. Het team gaat vervolgens de badkamer in en ziet daar de overhemden van mevrouw Bouillon. In de badkamer hebben de onderzoekers volgens Schoenmakers niet in de wasmand gekeken en geen medicijnen gecontroleerd. In de slaapkamer hebben zij slechts een vluchtige blik geworpen en geen kasten geopend. Het team maakt in eerste instantie slechts een vluchtige rondgang door het huis en onderwerpt het schuurtje dat bij het huis hoort niet aan een controle.

De politie controleert de identiteit van Schoenmakers. Wanneer Schoenmakers op verzoek van de heer Proost, van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid, mee gaat naar de slaapkamer, maken de andere leden van het team — zonder daarvoor toestemming te vragen — foto's van het huis.

Dan maakt de teamleider duidelijk dat hij optreedt namens de verhuurder (Vestia) en dat hij de woning erg vol vindt staan. Hij zal deze bevinding doorgeven aan de verhuurder. ‘Daar krijgt u problemen mee’.

Mijnheer Schoenmakers krijgt geen brief, brochure of andere informatie. Pas als zijn team vertrekt zegt Proost dat het ging om een onderzoek naar samenlevingsfraude. Volgens Schoenmakers heeft niemand zich vooraf gelegitimeerd en toestemming gevraagd om binnen te treden dan wel het huis te bekijken.

Op 16 februari 2006 krijgt Schoenmakers een brief, waarin staat dat zijn uitkering zal worden opgeschort en waarin hij wordt uitgenodigd om op 24 februari te komen overleggen. Schoenmakers meldt zich de 24e wel net op tijd aan de balie, maar is — omdat hij slecht ter been is — vijf minuten te laat boven Daar vertelt de medewerker van de dienst dat hij geen tijd (meer) heeft voor Schoenmakers. Daarna krijgt Schoenmakers een uitnodiging voor een nieuw gesprek. Bij deze afspraak zit Schoonmakers anderhalf uur vergeefs te wachten. Dan pas hoort hij dat de heer Proost ziek zou zijn.

Na overleg met de ombudsman besluit Schoenmakers hierover een klacht in te dienen bij het centraal meldpunt klachten. Het meldpunt laat weten dat hij teruggebeld zal worden door medewerkers van het district. Na een dag vergeefs wachten op een telefoontje belt Schoenmakers zelf naar het meldpunt. Daar ontkent de heer Van Dongen dat Schoenmakers zou worden gebeld over de klacht. Schoenmakers zal binnen een week worden teruggebeld.

Na een week belt de heer Proost met de mededeling dat hij ziek is. Er wordt een nieuwe afspraak gemaakt op 24 maart 2006. In dat gesprek vraagt Proost Schoenmakers wat diens spullen in het huis van mevrouw Bouillon deden? Schoenmakers vraagt hem op welke spullen hij doelt. Daarop blijft het antwoord uit. Wel krijgt hij te horen dat hij drie weken later een brief zal krijgen waarin precies staat wat de dienst van hem verwacht. Op 23 mei 2006 heeft Schoenmakers deze brief nog niet ontvangen.

Ondertussen blijft zijn uitkering opgeschort. Hij heeft verzuimd hiertegen bezwaar aan te tekenen omdat hij een gesprek verwachtte over de reden van de opschorting. Het lukt hem niet contact te krijgen met zijn klantmanager: ‘Je kan bellen maar je komt nooit bij de klantmanager terecht.’ Al met al voelt Schoenmakers zich flink aan het lijntje gehouden.

Kort na het huisbezoek door het team — om acht uur 's avonds — komt mevrouw Bouillon thuis. Schoenmakers vertelt haar ‘dat er een overval is geweest’ en wat hij heeft meegemaakt. Mevrouw Bouillon belt het algemene informatienummer van de politie en vraagt wat er is gebeurd, maar krijgt geen informatie. Als zij de volgende dag opnieuw belt, wordt zij verwezen naar het wijkbureau (Politiebureau Heer Bokelweg). Zij vraagt ‘wie er bij haar over de vloer is geweest’ en maakt duidelijk dat zij aangifte wil doen van huisvredebreuk. De aangifte wordt niet opgenomen.

De agent aan de balie vertelt haar namelijk dat zij geen aangifte kan doen ‘omdat zij niet in het huis was op het moment dat het interventieteam zich aandiende’. De agent aan de balie suggereert dat het misschien parkeerwachters zijn geweest en laat weten geen tijd meer te hebben voor mevrouw Bouillon. ‘Ik heb mij nu al lang genoeg met je bezighouden, ga nu maar weg’. Mevrouw Bouillon vraagt dan of de wijkagent contact met haar op wil nemen. De wijkagent heeft dat tot op heden niet gedaan.

Wel wordt mevrouw Bouillon later gebeld door de heer Meijer, een politieagent die haar zijn dienstnummer geeft. Mevrouw Bouillon krijgt de indruk dat Meijer bij het huisbezoek aanwezig was. Zij blijft na het gesprek met veel vragen zitten en belt hem daarom de volgende dag opnieuw. Meijer laat haar geïrriteerd blijken geen zin meer te hebben in verdere gesprekken en verwijst haar door naar de heer Sla, coördinator van het interventieteam van de deelgemeente.

Na enkele vergeefse pogingen en enige tegenwerking (‘hij werkt niet bij de deelgemeente’) krijgt zij uiteindelijk toch contact met de heer Sla. Deze suggereert haar dat zij ‘maar niet in de stront moet roeren’ en beter ‘haar bek kan houden’. Sla heeft dit misschien niet letterlijk zo gezegd, maar de uitspraken zijn wel zo op mevrouw Bouillon overgekomen.

Als zij vraagt wat er gebeurt met de foto's die de leden van het interventie team van haar huis hebben gemaakt, krijgt zij te horen: ‘Ooh daar doen we niks mee!’ Als Sla haar min of meer sommeert haar mond te houden, krijgt zij het gevoel dat zij niets meer kan doen. Verdwaasd vraagt zij zich thuis op de bank af wat haar gebeurt.

Omdat zij naar eigen zeggen zwaar ziek is, besteedt zij zo nu en dan huishoudelijke taken uit aan mijnheer Schoenmakers. Zij voelt zich niet langer vrij om dat aan Schoenmakers te vragen en heeft het gevoel dat er op haar en op hem wordt gelet. ‘Concentratiekampmethoden’ vindt zij het.

Mevrouw Bouillon heeft nu een persoonsgebonden budget en zorgtoeslag aangevraagd voor betaalde hulp. Samenwonen met Schoenmakers is geen optie. ‘Dan zou er permanent politie bij mij op de stoep staan want dan hebben we slaande ruzie.’

Achteraf meent Schoenmakers dat er met dubbele petten is opgetreden. De medewerker van Eneco (die de meterkast wilde bekijken) blijkt de heer Proost van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid te zijn. En de medewerker van de deelgemeente blijkt op te treden namens de verhuurder van de flat (Vestia). Mijnheer Schoenmakers heeft gezien zijn uitkering een zakelijke relatie met de dienst sociale zaken en werkgelegenheid. Mevrouw Bouillon niet. Wat doet de dienst dan bij haar binnen?

Er is al eerder een akkefietje geweest met dubbele petten. Najaar 2005 kwam de heer Mol van de afdeling bouwtoezicht bij Schoenmakers thuis om diens balkonhek te controleren. Daarbij nam hij onaangekondigd de heer Proost van de dienst sociale zaken en werkgelegenheid mee, als zou deze een medewerker zijn van bouwtoezicht.

Tijdens de inval van het interventieteam zegt Proost tegen Schoenmakers dat hij niet in zijn eigen huis zou wonen. Schoenmakers vraagt zich af wat hij nu nog kan doen tegen de opschorting van zijn uitkering.

Mevrouw Gajadharsing (Surinaamse) is alleenstaande ouder met drie inwonende volwassenen zonen woonachtig in een benedenwoning in de Agniesebuurt. Zij beschrijft de gang van zaken bij het huisbezoek als volgt:

Op 25 januari 2006, om ongeveer 15:15 in de middag werd er aangebeld door twee jonge agenten (man en vrouw) die mij vertelden dat in hun gevolg aanwezig waren: 2 rechercheurs, 1 medewerker van de woningbouwvereniging (PWS), 1 medewerker van Eneco, 1 medewerker van SoZaWe, 1 medewerker van de Roteb 1 medewerker van Evides (waterleidingbedrijf). Desgevraagd maakt mevrouw Gajadharsing later expliciet duidelijk dat er niemand van de deelgemeente aanwezig is geweest. De politieagenten vertelden dat zij gegevens hadden die zij wensten te controleren. Mevrouw Gajadharsing meent niets te verbergen te hebben en gaf aan dat zij daar aan wilde meewerken, onverwacht en ongevraagd stroomde het huis toen vol met alle andere aanwezigen. Mevrouw Gajadharsing maakt duidelijk dat er absoluut geen toestemming is gevraagd en dat er geen enkele legitimatie is getoond en dat mevrouw Gajadharsing meende dat het tonen van een legitimatie niet nodig was omdat zij immers de geüniformeerde politie herkende. De vragen die beantwoord moesten worden, waren onder andere of haar zoons bij haar inwoonden, waar die zoons op dat moment verbleven (aan het werk natuurlijk!). Waarom er een box in de woonkamer stond? (Wat gaat het de rest van de wereld aan, hoe mevrouw Gajadharsing haar huis inricht? In dit geval heeft mevrouw Gajadharsing geantwoord dat zij daarin haar kleinkinderen laat spelen). Mevrouw Gajadharsing voelt zich behoorlijk overvallen door de dwingend gestelde eis van de medewerker van het waterleidingbedrijf dat haar hal op dat moment opgeruimd moest worden omdat hij op dat moment de watermeter (die in de kruipruimte is gesitueerd) wenste te bekijken. De andere aanwezigen hebben geen vragen gesteld. Mevrouw Gajadharsing heeft tijdens het huisbezoek de medewerker van de woningbouwvereniging benaderd, om uit te vinden wat er gaande was. Mevrouw Gajadharsing meldt dat zij een goed contact heeft met haar klantmanager van SoZaWe en dat zij heeft begrepen dat er over dit huisbezoek geen enkele rapportage bij die dienst te vinden zou zijn. Het gehele huisbezoek heeft circa 30 minuten geduurd. Het huis is niet doorzocht, dat wil zeggen dat niet alle kamers zijn geïnspecteerd noch zijn de inhoud van (kleding)kasten, de badkamer, het medicijnkastje gecontroleerd. Uit het feit dat men de kruipruimte heeft willen bekijken en dat de politie zo nadrukkelijk de tuin heeft bekeken, leidt mevrouw Gajadharsing af dat er waarschijnlijk sprake is geweest van een vermoeden van weed-teelt. Mevrouw Gajadharsing neemt aan dat deze gecoördineerde actie (waarbij woningbouwvereniging, energieleverancier, roteb en waterbedrijf aanwezig waren) het gevolg is van een tip over weed-teelt. Een mogelijke reden zou kunnen zijn dat haar zoons recentelijk met rasters en hekwerk een voorziening in de tuin hebben neergezet die er toe dient te voorkomen dat de poezen van mevrouw Gajadharsing andere tuinen kunnen bereiken: wellicht is dit gezien als een voorziening voor weed-teelt? Een andere verklaring zou kunnen zijn dat haar naam (vanwege de Pakistaanse tak in haar Surinaamse familie) aanleiding heeft gegeven voor een nader onderzoek.

Mevrouw Gajadharsing merkt op dat zij geen excuses heeft gekregen. De heer Hogerman van de deelgemeente biedt later excuses aan als er iets niet goed zou zijn gegaan of niet goed zou zijn begrepen. Mevrouw Gajadharsing acht dit geen serieus excuus. Mevrouw Gajadharsing is bijzonder boos, zij acht het vernederend dat een vrouw alleen zo'n overval moet accepteren. Zoveel mensen tegelijk in je huis, de buren die gluren (wie van de buren heeft getipt? En wat was de tip?). Mevrouw Gajadharsing merkt op dat je als bijstandsgerechtigde al zoveel uitleg moet geven omdat je gebruik maakt van de sociale dienst, deze overval gaat echt te ver. Het zet een stempel op haar leven. Mevrouw Gajadharsing merkt op dat zij altijd haar kinderen heeft voorgehouden contacten met dit soort overheden (politie, advocaten) te mijden. Desgevraagd laat mevrouw Gajadharsing weten dat als de gemeente eerlijk en direct gezegd zou hebben: ‘sorry mevrouw, wij hebben een tip gekregen over …(bijvoorbeeld: weed-teelt), dat hebben we gecontroleerd, we hebben niks gevonden. Excuses voor de overlast.’ dan zou mevrouw Gajadharsing het optreden hebben kunnen begrijpen. Het zwijgen en ontkennen doet op dit moment de meeste pijn.

Er is sprake van een objectief criterium dat voor iedereen kan gelden en steeds weer wordt toegepast. De kern van dit soort administratieve controle is dat iedereen evenveel kans loopt om gecontroleerd te worden. Toch ligt aan die controle vaak een selectie ten grondslag31. die ertoe kan leiden dat bepaalde segmenten van de samenleving veel meer dan andere (en soms zelfs buitensporig veel) gecontroleerd worden; de algemene controle wordt alsdan een selectieve controle.

Op grond van de jurisprudentie en de Ombudsprudentie zijn ten aanzien van deze categorie twee opmerkingen te maken:

Alhoewel dit een redelijk zuiver criterium zou kunnen zijn, blijkt dat een werkelijke huis-aan-huis controle in de praktijk niet of nauwelijks voorkomt (zie casus 46 waarin wordt uitgelegd hoe de adresselectie bij een huis-aan-huis controles tot stand komt). Binnen een bepaald gebied wordt op grond van ‘niet tot concrete bronnen te herleiden signalen’ en het theewater van de diverse ambtenaren / functionarissen besloten om aandacht te schenken aan een selectie van adressen binnen dat gebied34..

Juridisch technisch is dit een wat vreemde categorie: enerzijds zijn er aanwijzingen dat er iets niet in de haak is (en als zodanig overlapt dit met categorie B), maar desalniettemin besluit men niet om het onderzoek in handen te stellen van de daartoe opgeleide opsporingsambtenaren, maar wordt er een controle35. uitgevoerd.

De ombudsman neemt aan dat het doel van deze controle is om gegevens te verzamelen die een antwoord kunnen geven op de vraag of er reden is om door te gaan met een onderzoek. Alhoewel er dus al enige signalen op rood staan, blijkt in de praktijk dat de burger vrijwel nooit vooraf concreet op de hoogte wordt gesteld van aard en de inhoud van het signaal noch van het gewicht dat daaraan wordt toegekend door het verantwoordelijke bestuursorgaan36.. Omdat de burger niet wordt geïnformeerd over het feit dat ten aanzien van hem het vermoeden bestaat dat er mogelijk zaken niet in orde zijn en dat hij als gevolg daarvan ‘verdachte’ kan worden, kan de burger in deze fase nog geen enkel beroep doen op de rechten die hij mogelijker wijze als verdachte zou hebben37.. Het baart de ombudsman zorgen dat de praktijk laat zien dat er zo nu en dan wel degelijk grenzen worden overschreden en de rechten van de burger/potentiële verdachte in het gedrang komen38..

Een vorm van signaal kan een (anonieme) tip zijn. Van klagers en ambtenaren heeft de ombudsman vernomen dat informatie over anonieme tips door het bestuursorgaan nimmer gegeven wordt aan de ‘beschuldigde’. Uit de casus blijkt dat door ambtenaren wordt aangegeven dat een eventuele tip in veel gevallen niet meer terug te leiden is tot een bepaalde bron. Casus 48 illustreert het ongenoegen dat iemand kan voelen als hij meent ten onrechte beschuldigd te zijn.

In de casus wordt beschreven dat burgers zich behoorlijk geïntimideerd voelen door gedragingen als: hard roepen/schreeuwen, klepperen met de brievenbus en bonken op de deur41.. In de regel wordt door dit gedrag de aandacht getrokken van buren. Uit de casus blijkt dat dit soms tot gevolg heeft dat de betreffende burger de interventieteammedewerkers uitnodigt in zijn huis ten einde de publieke vertoning te beëindigen. De ombudsman acht dit gedrag om twee redenen ontoelaatbaar:

Een basale regel van beleefdheid is dat bij het benaderen van een burger in zijn woning, de kennelijk door die burger aangewezen route wordt bewandeld: Ambtenaren melden zich niet aan de achterdeur, lopen niet via de achtertuin, de garage of een andere kennelijk voor huisgenoten bestemde route naar binnen. Tijdens het onderzoek is gebleken, dat er een gebruik is ontstaan om in woongebouwen waar een centrale hal met een bellenbord is, deze te omzeilen. Aldus wordt de burger overrompeld en significant minder kansen gegeven om weloverwogen te besluiten al-dan-niet toestemming tot binnentreding te verlenen43.. De ombudsman acht dit een verwerpelijke werkwijze.

Toestemming om een huis te betreden moet van de hoofdbewoner of althans een volwassene die daarvoor aangezien kan worden, verkregen worden. Zodra de aangesproken volwassene meldt niet de hoofdbewoner te zijn (bijvoorbeeld dat hij gast is) kan hij de toestemming voor het huisbezoek niet meer geven. Huisbezoeken op basis van toestemming van een kind zijn volstrekt onbehoorlijk. De conclusie is dat de norm dat toestemming voor het betreden van het huis alleen gegeven kan worden door de hoofdbewoner (en niet door zijn gasten of zijn kinderen), kennelijk nog niet bij alle ambtenaren bekend is44..

Evenzo kan een hoofdbewoner geen toegang verlenen tot de door een onderhuurder gehuurde woonruimte45..

Het verzamelen van inlichtingen over een burger, zonder zijn toestemming, bij anderen dan hemzelf (bijvoorbeeld bij zijn kinderen, zijn buren et cetera) staat op gespannen voet met de bestuursrechtelijke bevoegdheden in het kader van verificatie en controle. Het betreft hier activiteiten die diep ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer. Deze vorm van gegevensverzameling mag alleen worden toegepast wanneer er een specifiek vermoeden van fraude is en de gegevens op geen enkele andere wijze verkregen kunnen worden. Bovendien moet de burger op grond van artikel 34, eerste lid, Wbp geïnformeerd worden over de gegevensverzameling46..

Conclusie: de wijze van legitimeren voldoet niet aan het wettelijke regime.

De Algemene wet op het binnentreden (Zie Deel 4) bepaalt uitdrukkelijk dat de ambtenaar zich voorafgaand aan het binnentreden dient te legitimeren. Uit de hiervoor beschreven casus blijkt dat dat voor een gedeelte (nog) niet geschiedt47..

Ernstig acht de ombudsman het feit dat bij een interventieteam de gewoonte is ontstaan dat alleen het hoofd van het interventieteam zich legitimeert. In de wet staat: ‘Indien twee of meer personen voor hetzelfde doel in een woning binnentreden, rusten deze verplichtingen slechts op degene die bij het binnentreden de leiding heeft.’ De ombudsman stelt vast dat de kern van het interventieteamoptreden nu juist is dat verschillende personen (met geheel eigen bevoegdheden) gezamenlijk een pand bezoeken; er is geen sprake van‘eenzelfde doel’ maar van ‘diverse doelen voor het binnentreden’. Naar de letter van de wet zal een ieder die een zelfstandige toezichtsbevoegdheid heeft, zich vooraf bij de bewoner moeten legitimeren, uitleggen waarom hij de woning wil betreden en daarna vragen of de betreffende bewoner daar toestemming voor wil verlenen48.. Een burger moet aan zijn voordeur kunnen besluiten dat bepaalde mensen wel en andere niet zijn woning mogen betreden. Dit legitimeren en informeren vooraf zijn voorwaarden waaraan voldaan moet zijn opdat de burger op goede gronden zijn toestemming voor het binnentreden en verzamelen van gegevens kan verlenen.

Alhoewel uit vrijwel alle casus blijkt dat burgers in hun eigen huis gevraagd wordt om zichzelf te identificeren, komt — strafrechtelijke onderzoeken daargelaten — die bevoegdheid ingevolge het bepaalde in artikel 5:16a (uitgebreide identificatieplicht) uitsluitend toe aan ambtenaren die — op grond van de wet of een individueel besluit van het daartoe gerechtigde bestuursorgaan — zijn aangewezen als toezichthouder zoals bedoeld in artikel 5:11 Awb. Tot nu toe heeft geen enkele ambtenaar aan de ombudsman kenbaar gemaakt dat hij op grond van voornoemde regelgeving als toezichthouder was aangesteld en gebruik heeft gemaakt van de daarbij behorende bevoegdheden. Overigens bepaalt artikel 5:13 Awb dat een toezichthouder van zijn bevoegdheden slechts gebruik mag maken voor zover dat redelijkerwijs voor de vervulling van zijn taak nodig is (evenredigheidsbeginsel).

De intimiderende werking die uitgaat van het dwingend verzoek dat iemand in zijn eigen huis zijn paspoort moet opzoeken om te bewijzen dat hij is wie hij stelt te zijn, is de ombudsman tijdens het horen van burgers vaak genoeg gebleken49..

Hiervoor heeft de ombudsman al aangegeven dat zijns inziens de aanwezigheid van andere functionarissen dan ambtenaren (zoals medewerkers van nutsbedrijven en woningbouwverenigingen) geen goede zaak is.

Grondwet, verdragsrecht en de daarvan afgeleide lagere regelgeving gaan uit van de premisse dat de eigen woning een ‘overheidsvrije zone’ is. De overheid mag alleen dan de woning van de burger betreden als:

In het eerste geval kan worden binnengetreden tegen de wil van de burger en wordt een zeer afgewogen en uitvoerige procedure ingezet om de belangen van beide partijen (de burger tegenover de overheid) veilig te stellen53..

Indien de burger toestemming verleent, lijkt hij vrijwel rechteloos;54. er zijn geen wettelijke beschermingen meer voor de burger.

Ook de Algemene wet op het binnentreden (zie Deel 4) die de voorwaarden beschrijft waaraan voldaan moet worden, maakt een duidelijk onderscheid tussen huisbezoeken zonder en met toestemming van de burger. De toestemming van de burger is niet alleen van belang voor het rechtmatig betreden van de woning maar ook een voorwaarde een rechtmatige verzameling van persoonsgegevens in de woning.

Voor de verwerking van persoonsgegevens die op toestemming wordt gebaseerd gelden drie criteria.

Lezing van de casus noopt tot de conclusie dat burgers de politie respecteren. De aanwezigheid van een agent (20 van de 48 casus), ook al heeft hij maar een streep en doet hij niets anders dan de deur openhouden65., roept bij burgers het vertrouwen op dat het wel goed zal zitten. Te vrezen valt dat het krediet dat de politie heeft bij het onverminderd verlenen van hand- en spandiensten in dit soort teams op den duur zal afbrokkelen.

Uiteraard is bekend dat allochtonen — zeker als ze nog maar recentelijk in Nederland zijn aangekomen — een andere verhouding met instituties als de politie hebben dan degenen die hier geboren en getogen zijn. De ombudsman neemt waar dat zij extra onder de indruk zijn van politie en het voor deze nieuwe Nederlanders (en 65-plussers!) niet goed mogelijk is om serieus een gesprek aan te gaan over bevoegdheden met een in uniform gestoken agent.

Het meest gênante misbruik maken van de verwarring die bij burgers heerst, werd aangetroffen in de casus 26 en 47 beide betreffende de controle op ‘niet gemeld samenleven van personen’ door SoZaWe. In beide gevallen heeft de ambtenaar van SoZaWe het huis van een niet-cliënt betreden — zonder zich te legitimeren — in de slipstream van een interventieteam. De dienst SoZaWe heeft daarbij misbruik gemaakt van toestemming voor het betreden van de woning welke op andere gronden is gevraagd en verkregen door andere personen.

Voorgaande toont aan dat de aan de ombudsman gedane mededeling (dat, als op een bepaald adres geen cliënten van een bepaalde dienst (zoals de sociale dienst geregistreerd) staan, de medewerkers van de betreffende dienst op dat adres niet naar binnen gaan), niet juist is.

Essentieel voor deze oneigenlijke situaties is dat de medewerker die het heimelijke onderzoek uitvoert zich niet legitimeert bij binnenkomst. Hierbij is waarschijnlijk uitgegaan van de hiervoor als onjuist gekwalificeerde interpretatie van de Algemene wet op het binnentreden (dat alleen het hoofd van een interventieteam zich zou hoeven te legitimeren).

Een huisbezoek kan ontaarden in een huiszoeking. Huis(door)zoeking is een term die met name gereserveerd is voor het optreden van opsporingsambtenaren in het kader van een strafrechtelijk onderzoek; de onderste steen komt boven, alle laatjes en kasten worden opengemaakt, bedden worden afgehaald et cetera.

Omdat theoretisch een burger (bij eventuele vragen over het al of niet samenwonen) twijfels bij de dienst kan wegnemen door zijn huis open te stellen en alles te laten zien, is het denkbaar dat onder omstandigheden een burger akkoord gaat met een zeer vergaande doorzoeking van zijn eigen huis. Uit de onderzochte casus blijken burgers in de regel niet van dit soort praktijken gediend te zijn66..

Wellicht is het goed om te bedenken dat dit alleen de concrete uitvoering van het huisbezoek betreft, de vele andere bronnen van informatie die de sociale dienst kan raadplegen67. zijn dan al — als het goed is — doorgespit.

De ombudsman stelt zich op het standpunt dat het gericht zoeken naar gegevens terwijl men voor een ander doel toestemming heeft gekregen om een inbreuk te maken op de huiselijke en informationele privacy van de burger, uit den boze is. We spreken hier uitdrukkelijk niet over de onbedoelde bijvangst: bijvoorbeeld de ambtenaar die een in elkaar geslagen kind tegenkomt terwijl hij een huisbezoek aflegt in het kader van de controle van het pand68..

Waar het om gaat is een vorm van fair play in die zin dat — door de betreffende burger niet te informeren over het inzamelen van deze gegevens — de burger niet de kans krijgt om zijn eventuele rechten gelden te maken. Bovendien komt dit gedrag in aanmerking voor het predicaat misbruik van bevoegdheid (zie het eerder geciteerde artikel 3:3 van de Algemene wet bestuursrecht): Als de ambtenaar een vermoeden heeft van kindermishandeling en daarom een huis wil bezoeken, zal hij open kaart moeten spelen of gebruik moeten maken van de bevoegdheden die er zijn. Als tijdens een onderzoek naar de brandveiligheid in een huis, per ongeluk, in een elkaar geslagen kind wordt aangetroffen, dan hoeft een ambtenaar zijn ogen daar niet voor te sluiten; hij is alsdan zelfs wettelijk verplicht daarvan melding te maken.

De bij de ombudsman bekende protocollen gaan nog teveel uit van het verzamelen van zoveel mogelijk informatie ten einde die later te categoriseren en daar uit te halen wat van gading is69.. De Amerikanen noemen dat een ‘fishing expedition’; gewoon een sleepnet door het water halen en kijken wat er in blijft hangen. Dat is nadrukkelijk niet de bedoeling bij een huisbezoek: de woning van de burger is in de eerste plaats een overheidsvrije zone waar de burger kan doen en laten wat hij wil. Als de overheid daar al in zou willen binnentreden, dan mag dat uitsluitend op basis van toestemming die verkregen is nadat vooraf aan de burger geïnformeerd is over het doel van het huisbezoek. Deze omschrijving van het doel beperkt de omvang van het onderzoek.

Het huisbezoek ervaren burgers vaak als een overval waartegen zij zich niet goed kunnen weren: burgers vinden dan niet de ruimte om adequaat te reageren. Indien er na het huisbezoek geen schriftelijke informatie voor burgers beschikbaar is op basis waarvan hij zijn gedachten kan ordenen, eventuele vragen kan stellen en of klachten kan formuleren, onthoudt de gemeente zich een waardevolle vorm van kritiek op haar eigen handelen.

Conclusie; De ombudsman heeft in geen enkel geval vernomen van opvolgacties die gerelateerd zijn aan hulpverlening. Hulpverlening waar de ombudsman weet van heeft, is beperkt gebleven tot het geven van een telefoonnummer van een hulpverlenende instantie.72..

Zowel de brochures van het programmabureau veilig (interventieteams) als de dienst sociale Zaken en werkgelegenheid, maken duidelijk dat een belangrijke reden (legitimatie) om op huisbezoek te gaan gelegen is in het feit dat burgers onvoldoende instaat zijn zichzelf te helpen en de diensten daar wellicht een helpende hand kunnen bieden. In de krant zijn stukjes verschenen over verschrikkelijke situaties, zoals jonge tienermoeders die met een baby een kamer voor enkele uren per dag kunnen huren.

Illustratief in dit kader is het verslag van het eerste halfjaar 2005 van het interventieteam te Charlois. De doelstellingen die vooraf geformuleerd worden reppen nergens van het verlenen van hulp. Uit het hele rapport blijkt dat het optreden vrijwel uitsluitend repressief is.

De gegevens uit die rapportage zijn voor het gemak in een tabel samengevat. Daarbij zijn de organisaties in de volgorde gezet naar de mate waarin zij baat hebben bij het optreden van interventieteams.

Zo bezien lijkt het interventieteam toch voornamelijk gunstig voor het weer op orde brengen van de administratie van de gemeente Rotterdam en de reparatoire actie die nodig is geworden nu de nutsbedrijven jaren geleden zijn gestopt met het actief bewaken van de apparatuur en het langs sturen van een meteropnemer. De plaatsing van stalen deuren wordt hierna nog apart besproken.

Rapportage maakt inzichtelijk wat er feitelijk is geschied. Helaas gebiedt de wet dat alleen van een huisbezoek zonder toestemming van de bewoner een op ambtseed opgemaakt verslag dient te worden opgemaakt 73.. Zodra de burger toestemming geeft voor een huisbezoek lijkt de wet hem verder in de kou te laten staan.

Het maken van een rapportage is een vorm van invulling geven aan eisen van behoorlijkheid omdat het de grondslag kan bieden voor latere onderbouwingen van besluiten (préluderen op motiveringseisen) en is het een invulling van het fair play-beginsel omdat het overheidsoptreden hierdoor inzichtelijk en controleerbaar wordt gemaakt74..

Een zorgvuldige verwerking van persoonsgegevens verkregen bij huisbezoeken houdt concreet in dat de burger actief geïnformeerd wordt over zijn rechten ten aanzien van de over hem opgeslagen gegevens. Gelet hierop acht de ombudsman het van het allergrootste belang dat binnen een week na afsluiting van het huisbezoek er een rapportage wordt opgemaakt, waar in onder andere aan dit aspect aandacht wordt besteed75.. Deze rapportage dient onverwijld aan de burger toegezonden of ter hand gesteld te worden.

Vanuit ombudsman-optiek zijn goede en betrouwbare rapportages onontbeerlijk: de huisbezoeken brengen burgers bewijstechnisch in een zeer slechte positie vanwege de numerieke overmacht en de kennisachterstand ten opzichte van de uitvoerende diensten. Om de equality of arms en transparantie te bevorderen en — vooral — om achteraf enigszins een redelijke reconstructie van de gebeurtenissen te kunnen maken, is het van groot belang dat de verslaglegging op adequate wijze geschiedt76.. De taak om een rapportage op te stellen, ligt op de weg van de binnentredende overheid; deze is daartoe bij uitstek geëquipeerd en op hem rust de bewijslast om vast te leggen wat er zich feitelijk heeft afgespeeld. De rapportage moet kenbaar worden gemaakt aan de burger waarbij hem moet worden uitgelegd dat, als hij binnen een redelijke termijn geen opmerkingen of aanvullingen geeft, dit als een juiste verslaglegging van het huisbezoek zal worden opgevat.

Met name de aanname dat alleen het binnentreden tegen de wil van de bewoner noopt tot verslaglegging, heeft er in het begin toe geleid dat verslaglegging uitermate summier en ongecoördineerd geschiedde: alleen de dienst die meende iets van belang aangetroffen te hebben, maakte daarvan een aantekening die deze dienst zelf verder verwerkte. Deze praktijk lijkt te zijn verlaten.

Problematisch blijft de overigens ook nu nog geringe bewijskracht ten aanzien van wat zich feitelijk heeft voorgedaan die ontleend moet worden aan de summiere schraplijstjes die thans fungeren als basis voor de verslaglegging.

Op het moment van het afsluiten van dit conceptrapport (september 2007) hebben een zeventigtal dossiers bij de ombudsman het trefwoord ‘huisbezoek’ meegekregen. In 54 casus was het relevant om nader onderzoek te doen77..

In de 54 zaken die nader zijn onderzocht is in 28 gevallen om een verslag van het huisbezoek gevraagd.78..

In 21 gevallen is een soort van verslag ontvangen.

Uit analyse van de verslagen bleek:

Opgemerkt moet worden dat de latere verslagen meer gestandaardiseerd zijn en daarom minder onvolledig.

Uit de jurisprudentie79. kan afgeleid worden aan welke eisen een rapportage moet voldoen wil men kunnen spreken van een rapport met voldoende waarborgen zodat kan worden aangenomen dat dit een juiste en zakelijke weergave van de verklaring van de burger bevat.

Uiteraard boet een rapportage aan waarde in indien de burger de inhoud van het rapport van meet af aan heeft ontkend.

Met name casus 3 is illustratief: ongevraagd wordt een door de huisbaas aangelegde elektrische installatie gedeeltelijk ontkoppeld en leidt dat — naar inzicht van de medewerker van het interventieteam — tot onbewoonbaarheid van de betreffende woning. Op grond van deze stelling wordt de bewoners bevolen het pand te verlaten. Als de vorm van service aan deze bewoners (om inbraak en diefstal te voorkomen, zo wordt de ombudsman uitgelegd) wordt vervolgens een stalen deur op de voordeur geplaatst. Materieel is daardoor voor de bewoner het terugkeren naar zijn eigen woning onmogelijk gemaakt.

Naar oordeel van de ombudsman was hier sprake van een evident geval van misbruik van bevoegdheid. Dit voorval toont aan dat, als bevoegdheden ongecontroleerd kunnen worden uitgeoefend87., dit op den duur altijd zal leiden tot misbruik daarvan. Voorgaande is reden om ter zake een aanbeveling op te nemen.

Karakteristiek voor het strafrecht is dat de partij[en] die aanleiding heeft [hebben] gegeven voor de procedure (de verdachte en het eventuele slachtoffer) een voornamelijk passieve rol in het gehele proces vervullen. Opsporing en vervolging geschieden door overheidsdienaren.

Bij de opsporing van een strafbaar feit ziet een onafhankelijke rechter toe op het juiste gebruik van dwangmiddelen tegen de burger die verdacht wordt van het plegen van het strafbare feit. Mocht een verdachte schuldig worden bevonden dan kan hem een leedtoevoegende straf (punitieve straf) worden opgelegd. Artikelen 6 en 7 van het Europese verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) bepalen dat eenieder die de kans loopt om een leedtoevoegende sanctie opgelegd te krijgen, recht heeft op een eerlijke procedure (fair trial). Daarbij moet dan gedacht worden aan:

Tijdens de eventuele terechtzitting zal de rechter een actieve rol vervullen bij het achterhalen van de waarheid.

Het bestuursrecht regelt de verhouding tussen burgers en de overheid [= bestuursorganen]èn tussen de overheden onderling. Het bestuursrecht bepaalt dat een bestuursorgaan het recht heeft om natuurlijke- en rechtspersonen (die nog nergens van verdacht zijn) te controleren. In principe is men verplicht om aan de controle mee te werken. Mocht een controle aan het licht brengen dat er mogelijk sprake is van een feit waarvoor een bestuurlijke boete mogelijk is, dan kan het bestuursorgaan besluiten om daar wel of geen leedtoevoegende straf90. aan te verbinden. Besluit het bestuursorgaan tot leedtoevoeging, dan gaan de hiervoor genoemde strafrechtelijke beschermingsregels voor de verdachte gelden. Besluit het bestuursorgaan slechts tot herstel naar de rechtmatige toestand (een zogenaamde reparatoire sanctie) dan gelden de hiervoor beschreven strafrechtelijke beschermingsregels niet. In dat geval kan de burger/rechtspersoon een schriftelijk besluit krijgen waartegen hijzelf — appellant — (zonder dat de overheid hem rechtskundige ondersteuning ter beschikking stelt) bezwaar dient aan te tekenen volgens de regels die gelden binnen het bestuursrecht. Mocht de burger in bezwaar niet in het gelijk worden gesteld, dan kan hij beroep bij de rechtbank (en nadien eventueel hoger beroep) instellen. Hij komt dan voor een bestuursrechter te staan die zich veel minder actief dan de strafrechter inzet voor de materiële waarheidsvinding.

De bestuursrechter beoordeelt primair de juistheid van schriftelijke besluiten. Indien het overheidsoptreden zich uitsluitend heeft beperkt tot handelen (zogenaamd bloot feitelijk optreden) dan is de bestuursrechter niet bevoegd. Alhoewel hij de totstandkoming van het besluit eveneens beoordeelt, blijkt dat het verbod aan deze rechter om feitelijke overheidsoptreden waar geen schriftelijk besluit op volgt te beoordelen, doorwerkt: ter zake neemt de bestuursrechter weinig ruimte om toetsend op te treden. In de beroepsfase is de burger griffiegeld verschuldigd, dat kan oplopen tot € 143,= voor ‘het verkeerd aanbieden van huisvuil’.91..

Los van de hiervoor geschetste mindere bescherming die de appellant geniet ten opzichte van de verdachte, maken de ontwikkelingen binnen het bestuursrecht (welk rechtsgebied in hoge mate en in rap tempo geëvolueerd en gespecialiseerd is) het rechtsgebied voor de leek geen ‘veilige’ omgeving:

Er zijn — als alle voorgenomen wetgeving bewaarheid wordt — ten minste drie redenen waarom de gecontroleerde burger onder het regime van het Bestuurs-strafrecht slechter af is dan de verdachte in het strafrecht:

Het bestuursrecht, strafrecht en mengvormen daarvan geven de overheid een breed palet aan mogelijkheden om dwingend op te treden tegen de burger. De overheid kan daarmee zelfs inbreuk maken op de in de grondwet en/of het verdragsrecht neergelegde, gegarandeerd overheidsvrije-ruimte. De overheid behoort de mogelijkheid van verwarring bij de burger te onderkennen en daar adequaat mee om te gaan. Dit rapport is met name nodig gebleken omdat de praktijk van het overheidsoptreden aan de voordeur van de burger onvoldoende te relateren bleek aan de — overigens veel te ingewikkelde — theoretische kaders die daarvoor (pas zeer recent) zijn ontwikkeld en nog in ontwikkeling zijn. Vanuit ombudsmanperspectief geldt dat de subtiele juridische grensverschillen en de grote variatie aan mogelijkheden om dwingend op te treden tegen de burger, de kenbaarheid en voorspelbaarheid van het overheidsoptreden voor de burger te zeer afneemt: door afname van de voorspelbaarheid komt ook de legitimiteit van het overheidoptreden in het gedrang.

De burger mag immers aan het principe van de gedecentraliseerde eenheidsstaat basale verwachtingen (rechtszekerheid) over de landelijke toepassingen van het recht door de overheid in dit land ontlenen.

De formele bevoegdheid om in het kader van bestuursrechtelijke controle huisbezoeken af te leggen is keer op keer in de jurisprudentie bevestigd. De vraag blijft hoe materieel met die bevoegdheid moet worden omgegaan. Pas eind 2006 en begin 2007 (dus 5 jaar na het op gang komen van het stelselmatige gebruik van het instrument huisbezoeken) komen de eerste uitspraken van de hoogste Nederlandse rechtscolleges die kritische noten kraken over de materiële invulling van de huisbezoeken.

Vanwege allerlei omstandigheden die samenhangen met het Nederlandse rechtsbestel — waarvan het te ver gaat om die op deze plaats uit de doeken te doen — hebben bepaalde verdragsrechterlijke bepalingen materieel een directere invloed op de Nederlandse burgers en zijn deze makkelijker als bescherming in te roepen dan grondwetsartikelen. Een gevolg hiervan is dat een deel van de relevante bescherming op Europees niveau door de jurisprudentie gevormd wordt. Kenmerkend is dat dit soort jurisprudentie een nog langere wordingstijd heeft dan de toch al nauwelijks lik-op-stuk te noemen uitspraken van de hoogste rechtscolleges in Nederland. Zeker voor de beoordeling van een gloednieuw instrument als de huisbezoeken/interventieteams en vooral het feitelijk handelen dat daarbij plaatsvindt, ervaart de ombudsman een leemte in de rechtsbescherming die hij dient in te vullen.

Dit noopt de ombudsman ertoe om zelfstandig en in de volle breedte de voor de burger geldende rechten en plichten die in het geding zijn te onderzoeken en in kaart te brengen. Een over interventieteams geschreven Belgisch rapport zet de ombudsman op het spoor van het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) waarvan de informatie in dit rapport is verwerkt. Het CBP richt zich op de verwerking van gegevens, een bredere privacybescherming (zoals bescherming van het Huisrecht) valt er niet onder.

Het CBP kent de Belgische collega's (die wat hen betreft op vrijwel dezelfde leest hun werk invullen) en het door hen afgescheiden ‘rapport <X>--<Stra>’96.. De conclusies uit dit rapport zijn zonder meer transponeerbaar naar de Nederlandse setting:

Bij eerste kennisneming van de opzet en doelstelling van de interventieteams bleek al snel dat dit onderzoeksinstrument — mede vanwege de beperkte middelen — voornamelijk wordt ingezet in die wijken waar verwacht mag worden dat er misstanden vastgesteld kunnen worden. Gevolg van deze — overigens vanuit het oogpunt van efficiëntie niet onbegrijpelijke — afweging, was dat met name de minder weerbare, laag geletterde, sociaal zwakkere, allochtone, uitkeringsafhankelijke medeburgers zich mochten verheugen in de bijzondere aandacht van de stedelijke overheid. Anders gezegd: in de rijkere buurten ziet men geen interventieteams.

Het resultaat van de optelsom van twee (op zichzelf juiste) redeneringen, die vanuit totaal verschillende disciplines komen roept vraagtekens op: het recht en de rechtspraak staan bij hoge uitzondering toe dat er inbreuken op grondrechten worden gemaakt. Rendementsdenken leidde ertoe dat alleen bepaalde klassen/groepen van onze bevolking met die inbreuken geconfronteerd worden.97.98.

Het feit dat de gemeente niet al haar inwoners over dezelfde kam scheert, maar dat de huisbezoeken voornamelijk plaatsvinden bij de hiervoor geduide groep Rotterdammers, is er naar de stellige overtuiging van de ombudsman mede debet aan dat van uit de eigen bevolking onvoldoende de bezwaren tegen het gemeentelijk optreden zijn gearticuleerd. Anders gezegd: als het instrument van huisbezoeken op dezelfde manier zou worden ingezet in Hillegersberg-Noord en Kralingen-Oost als in de daartoe geselecteerde hot spot gebieden, dan zou het gemeentebestuur eerder, nadrukkelijker en met meer succes zijn gewezen op de gevoelens van ongenoegen die het gebruik van dit instrument bij de bevolking oproept.

Nadrukkelijk moet hier gesteld worden dat niets erop wijst dat de gemeente geprobeerd heeft om de mensen die geconfronteerd worden met huisbezoeken of interventieteams monddood te maken. Het ziet er veel meer naar uit dat de gemeente zich niet heeft gerealiseerd dat zij bij de uitvoering van dit beleid een bevolkingsgroep die onvoldoende weerbaar is met de zwaarst mogelijke vormen van overheidsoptreden confronteert99..

Zoals hiervoor al beschreven is, gaat ‘controle’ uit van het idee dat de geselecteerde burger onschuldig is. De burger is nadrukkelijk geen verdachte, was hij dat wel dan zou hij aanspraak kunnen maken op allerlei beschermingen.

Het CBP maakt zich zorgen over de selectie van de te onderzoeken adressen en vraagt zich af of hier geen gebruik wordt gemaakt van bestandskoppelingen die daar niet voor bedoeld zijn. (Geeft als voorbeeld van oneigenlijk bestandsgebruik: als het waterverbruik in Enschede minder is dan 10 m3, wordt aangenomen dat het huis nauwelijks bewoond is. De burger die stelt op dat adres te wonen, wordt met een omkering van bewijslast geconfronteerd).

Gegevenskoppeling maakt het mogelijk om ‘slimme’ controles uit te voeren: alleen die adressen waar een verhoogd risico zou bestaan, worden benaderd. Dit systeem is uiteraard veel minder kostbaar dan iedereen over dezelfde hekel halen. De Centrale Raad van Beroep heeft uitgesproken dat de enkele omstandigheid dat een appellant binnen een (door de gemeente gedefinieerd) risicoprofiel valt (in casu: ‘inwonende’) niet zonder meer rechtvaardiging oplevert om toegang te verschaffen tot de ruimtes in de woning.100.

Deze gegevenskoppeling werpt zijn schaduw op het controleproces vooruit: De wijze van de adresselectie zoals die is opgetekend uit de mond van de uitvoerenden101. laat zien dat de combinatie van informatie leidt tot de gedachte ‘dat er ergens wel eens iets loos kan zijn’. Voorbeeld: als er getwijfeld wordt of een burger op een bepaald adres feitelijk woont, kan dit (zonder dat hij daar weet van heeft) onderzocht worden door gegevens te combineren: waterverbruik, energiegebruik.

Deze voor informatie leidt tot een verlies van de onschuldpresumptie.

De burger die op basis van zo'n onderzoek behoort tot de geselecteerde adressen voor een huisbezoek, krijgt (althans in de bij de ombudsman bekende casus) bij het vragen om toestemming om de woning binnen te mogen komen, niet te horen op grond waarvan zijn adres geselecteerd is. Er is op dat moment sprake van een informatieachterstand bij de burger, hij kan geen goede afweging maken bij het overwegen of hij toestemming wil verlenen.

Naar oordeel van de ombudsman behoort de gemeente, als zij eenmaal op grond van meerdere objectiveerbare gegevens tot de overtuiging komt of had behoren te komen, dat op het betreffende adres iets loos is, geen algemene controle uit te voeren, maar moet zij ‘de koninklijke weg bewandelen’ met alle daarbij behorende checks and balances en gewoon een strafrechtelijk onderzoek instellen.

Indien er nog geen voldoende aanwijzingen zijn voor concrete verdenkingen, moet er gewoon open kaart gespeeld worden en moet de burger vooraf geïnformeerd worden over de aanleiding van het bezoek.

De gemeente heeft er blijk van gegeven zich bewust te zijn dat zij haar bevoegdheden op een nieuwe wijze heeft geïnterpreteerd. Zij heeft, naar eigen zeggen, doelbewust de randen van de bevoegdheden opgezocht: de bewustwording van de [sociale] problemen binnen de stad vereiste, volgens het stadsbestuur, een nieuwe en creatieve aanpak.

De wens problemen op te lossen en de gebrekkige feed back van uit de bevolking die ermee geconfronteerd wordt, heeft tot een ‘blinde vlek’ geleid. Extra problematisch in dit geval is dat de mensen die zich verzetten tegen de huisbezoeken al snel verdacht werden van het hebben van dubieuze redenen om de overheid buiten de deur te willen houden. Deze burgers kònden bijna niet geloofwaardig signalen afgeven. Als gevolg daarvan heeft de gemeente het belang niet ingezien/begrepen van het in het leven roepen van een geloofwaardig systeem van ongefilterd ontvangen en verantwoord interpreteren van de signalen van degenen die te maken hebben gehad met de nieuwe wijze van optreden. Het kritisch volgen van de uitvoering om tot een waarachtige beoordeling van het eigen optreden te komen, heeft de gemeente niet onderkend102. en heeft aan gemeentezijde niet geleid tot creatieve en serieus te nemen initiatieven.

De ombudsman acht het een vorm van scheefgroei dat over de praktijk van de huisbezoeken vrijwel uitsluitend (en voornamelijk lovend) is gerapporteerd door de diensten die zich in het leven geroepen zijn om het nieuwe beleid uit te voeren. Ook de (kennelijk door deze diensten geïnformeerde) media hebben met grote regelmaat positieve verhalen gegeven over de noodzaak van de huisbezoeken/interventieteams.

Na de eerste constatering van ongenoegen van de burgers en bij het plegen van wederhoor ter zake bleek dat het bespreekbaar maken van inbreuken tot afwijzende reacties leidde. Ook al heeft de ombudsman steeds met kracht van argumenten zijn standpunten kenbaar gemaakt, de ombudsman heeft niet kunnen verhinderen dat zijn bijdrage zonder veel omhaal in het politieke is getrokken. Met name het gegeven dat kritische opmerkingen aan het adres van interventieteams worden geïnterpreteerd als ‘een gebrek aan kennis van het serieuze karakter van de problemen waar de gemeente mee worstelt’, heeft de discussie vertroebeld. De discussie is verlegd van ‘hoe werken interventieteams in de praktijk’ naar ‘begrijpt de ombudsman wel de problemen waar de gemeente mee worstelt?’ en ‘na de verkiezingen van 2002 is het tij gekeerd, mijnheer de ombudsman!’

Ondanks dat het de hem toebedachte taak is, is de bestuursdienst niet in staat gebleken om een kritische reactie van voldoende niveau op de door de diensten afgescheiden rapportages te leveren. In het debat over het huisbezoek, een instrument in de handen van de gemeente, dat het zij nog maar eens herhaald, raakt aan de fundamentele mensenrechten van de minst weerbare groep Rotterdammers en waarvan het recht en bijgevolg de jurisprudentie zich nog in het beginstadium van een ontwikkeling bevindt, is geen plaats van betekenis verworven voor een van de bestuursdienst afkomstig tegengeluid van voldoende niveau. Gezien de ingewikkeldheid van de materie en de afhankelijkheid van de onderzochte personen komt de meermalen gehoorde stelling van de gemeente ‘dat er relatief weinig klachten over de huisbezoeken bekend zijn’ als weinig kies over.

Als de valkuil van het willen, kan achteraf gereconstrueerd worden dat de politiek heel nadrukkelijk het signaal heeft afgegeven dat het instrument van de huisbezoeken/interventieteams een succes moest worden. De met de uitvoering belaste diensten (met de wind in de zeilen van extra budgetten en menskracht) hebben het gebruik van middelen en menskracht zo goed mogelijk gerechtvaardigd. You can't argue with success: de voordelen van het beleid zijn ruim uitgemeten. De Rotterdamse media hebben de door de gemeente afgescheiden informatie niet gebruikt als startpunt voor onderzoek, maar vrijwel ongeamendeerd overgenomen. De bestuursdienst heeft verzuimd om onafhankelijk invulling te geven aan haar belangrijkste taak, te weten: met een helikopter-view het voorgenomen en uitgevoerde beleid kritisch tegen het licht te houden.

Bij gebrek aan enig negatief signaal, of alleen maar slecht gearticuleerde negatieve signalen van mensen die op een of andere manier wellicht boter op hun hoofd hebben, kon de politiek in de waan leven dat er vrijwel niets aan de hand was.

Voor de ombudsman is de optelsom van de hiervoor genoemde argumenten een niet te negeren aanleiding om zich actief te bemoeien met de wijze waarop de huisbezoeken worden afgelegd.

Het is daarbij van belang te realiseren dat de ombudsman absoluut geen tegenstander van huisbezoeken is. Mits goed uitgevoerd kan dit een middel zijn van de dienstverlenende overheid om haar burgers te benaderen.

Uitgaande van de basale gedachten dat we te maken hebben met een dienende overheid, dat ambtenaren tegenover burgers optreden op een wijze waarop zij zouden wensen dat andere ambtenaren met hun dierbaren (moeder?) zouden omgaan (de zogenaamde Moedernorm) en dat de overheid al zijn handelen niet alleen op de letter van de wet (legaliteit) doch ook op de geest (legitimiteit) baseert, en bovendien transparant en voortvarend is, toetst de ombudsman het handelen in het kader van huisbezoeken in het bijzonder aan:

Zeker in het begin van het onderzoek heeft de ombudsman vaak moeten ervaren dat de medewerking van onvoldoende niveau was. Alhoewel met de mond werd beleden dat de ombudsman alle informatie zou krijgen, bleek dit feitelijk erg ingewikkeld. Aanvankelijk is, naar later blijkt, kostbare tijd verloren gegaan met het wachten op reacties. Als voorbeeld van de zogenaamde ‘hakken in het zand cultuur’ wordt het gedrag van een medewerker die gehoord moest worden aangehaald:

Voor het horen wordt de heer Stam107. schriftelijk uitgenodigd. De ombudsman verzoekt hem relevante stukken van tevoren op te sturen. Omdat er geen enkele reactie komt, belt de ombudsman. Na enkele vergeefse pogingen van (een medewerker van) de ombudsman, om de heer Stam te spreken te krijgen, belt deze uiteindelijk terug.

Het telefoongesprek:

De ombudsman legt de heer Stam uit dat er een brief is gestuurd waarin hem wordt gevraagd bepaalde zaken aan de ombudsman op te sturen respectievelijk mee te nemen naar de hoorsessie. De ombudsman verzoekt hem daaraan aandacht te besteden. Daarnaast meldt de ombudsman dat hij het vreemd vindt dat de secretaresse van de heer Stam zijn telefoonnummer niet wil geven. De heer Stam zegt dat dat niet mag. Als de ombudsman hem vraagt wie hij aanstaande vrijdag naar het gesprek meeneemt, weigert heer Stam antwoord te geven: ‘Ik hoef dat niet te zeggen. U kent hem toch niet. Al is het mijn tante. Legt u mij maar eens uit waarom ik dat aan u zou moeten zeggen.’108. Het is duidelijk dat de heer Stam geïrriteerd is. De heer Stam meldt verder dat hij geen juridische plicht heeft om te verschijnen en suggereert dat de ombudsman dat ook best weet.109. Hij meldt dat hij al twee keer schriftelijk een verklaring heeft afgelegd en dat hij tijdens het horen zeker geen afwijkende verklaring zal gaan afleggen. Hij vindt daarom dat de ombudsman hem stoort in zijn werk. Als de ombudsman hem uitlegt dat gehoord worden door de ombudsman bij het werk hoort, blijft de heer Stam erbij dat dit niet zo is, dat zijn voormalige secretaresse abusievelijk een foute afspraak heeft gemaakt dat hij daar geen vrij voor zal krijgen. De ombudsman biedt herhaaldelijk en nadrukkelijk aan om te onderzoeken of de hoorzitting verzet kan worden. Maar Stam slaat dat steeds af. De ombudsman biedt aan om met zijn baas te bespreken of hij niet vrij kan krijgen. Stam zegt dan dat hij geen baas heeft en dat hij zijn eigen baas is.

Tijdens het horen blijkt dat de heer Stam de gevraagde rapportages niet wil overleggen.

De ombudsman: Bij brief van 13 april, met telefonisch en schriftelijke rappèl op 18 april 2005, is de gemeente gevraagd om het verslag van het huisbezoek, de lijst van aanwezigen, de functieomschrijving van de aanwezigen en het volledige dossier — zoals dat bij de gemeente berust — op te sturen of mee te nemen. De ombudsman heeft niets ontvangen. Waarom heeft de gemeente niet voldaan aan het verzoek om — als zij de gegevens niet kan leveren — telefonisch contact op te nemen met de ombudsman?’

De heer Stam zegt dat de ombudsman dit dossier niet mag inzien ‘omdat de ombudsman niet is aangesloten bij het protocol vanwege de privacywetgeving. U mag wel vragen stellen over de rapportage die ik van het bezoek hebt gemaakt. (…) Er is een aanmeldingsplicht bij het College Bescherming Persoonsgegevens. In de privacyregels staat niet dat de ombudsman het dossier mag inzien. Daarom moet u het College Bescherming Persoonsgegevens om toestemming vragen.’ Uiteraard is voorgaande stelling volstrekt onjuist. In een latere fase heeft de dienst erkend dat — zowel op grond van de destijds geldende regels als op grond van de op dit moment geldende regels110.— hij gehouden was de gevraagde informatie beschikbaar te stellen aan de ombudsman. Het college kan daaraan het verzoek verbinden om geheimhouding te betrachten, waarna de ombudsman kan beoordelen of hij aan dat verzoek gevolg wil geven.

De ombudsman beschouwt het optreden dat de deelgemeente wordt aangerekend als laakbaar. Als een deelgemeente (of enig bestuursorgaan of onder hem werkzame dienst) twijfelt aan de juistheid van een verzoek van de ombudsman, behoort zij/hij te vragen waar de ombudsman zijn verzoek op baseert. Niets zeggen, niets vragen en als fait accompli weigeren, getuigt van het willens en wetens nemen van het risico dat onderzoek en waarheidsvinding gefrustreerd wordt.

De praktijk en jurisprudentie leert dat een huisbezoek (en zeker een onaangekondigd huisbezoek) voor een burger een uitzonderlijke inbreuk op zijn persoonlijke levenssfeer met zich meebrengt.

Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen;

Voor het binnentreden overeenkomstig het eerste lid zijn voorafgaande legitimatie en mededeling van het doel van het binnentreden vereist, behoudens bij de wet gestelde uitzonderingen;

Aan de bewoner wordt zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden verstrekt. Indien het binnentreden in het belang van de nationale veiligheid of dat van de strafvordering heeft plaatsgevonden, kan volgens bij de wet te stellen regels de verstrekking van het verslag worden uitgesteld. In de bij de wet te bepalen gevallen kan de verstrekking achterwege worden gelaten, indien het belang van de nationale veiligheid zich tegen verstrekking blijvend verzet.