Inleiding

De transactiekostentheorie wordt bekritiseerd ten aanzien van de veronderstelling dat marktpartijen steeds opportunistisch gedrag zullen vertonen. In de theorie wordt miskend dat voor de totstandkoming van transacties ook een zekere mate van vertrouwen is vereist. In de zogenoemde ‘stakeholdersbenadering’ van de onderneming krijgt dit meer aandacht. Op basis van deze benadering wordt de onderneming beschouwd als een samenwerkingsverband van verschillende, bij de onderneming betrokken partijen. Dit zijn de ‘stakeholders’, ofwel belanghebbenden. Hierbij geldt als uitgangspunt dat de belanghebbenden in bepaalde mate rekening houden met elkaars belangen.

Overigens onderscheiden Douma en Schreuder (2002) binnen de agentschap-theorie een stroming die zij de ‘positive theory of agency’ noemen. Hierbij wordt de onderneming beschouwd als een ‘nexus of contracts’, ofwel een complex netwerk van contractuele relaties die door het management worden aangegaan met verschillende belanghebbenden zoals beleggers, werknemers, leveranciers en afnemers. Deze visie sluit nauw aan bij de stakeholdersbenadering.

Vos (2002) beschrijft dat er verschillende indelingen van stakeholders kunnen worden gehanteerd. Zo kunnen ‘primaire’ en ‘secundaire’ belanghebbenden worden onderscheiden. Zonder de primaire belanghebbenden kan een onderneming niet voortbestaan. In dit kader kan de onderneming worden beschouwd als een ‘systeem van primaire stakeholders’. Behalve aandeelhouders worden in de literatuur ook werknemers als primaire belanghebbenden beschouwd. Naar aanleiding van de corporate governance kwestie in 2007 over de keuze van een fusiepartner voor ABN AMRO, valt naar mijn mening te betwijfelen of werknemers in de praktijk inderdaad een primaire rol wordt gegund. Wellicht worden zij veeleer als secundaire belanghebbenden beschouwd. Laatstgenoemden oefenen invloed uit op de onderneming, of worden juist door het handelen van de onderneming geraakt. In dit verband valt te denken aan afnemers, toeleveranciers, kredietverschaffers, belangengroeperingen, omwonenden en ook de overheid. Deze partijen hebben er een zeker belang bij om de onderneming bij de eigen doelstellingen te betrekken. Omgekeerd is het in het belang van de onderneming goede betrekkingen na te streven met de secundaire belanghebbenden.

Een andere indeling is die op basis van risico, waarbij onderscheid kan worden gemaakt tussen vrijwillige en onvrijwillige belanghebbenden. De vrijwillige belanghebbenden hebben op enigerlei wijze geïnvesteerd in de onderneming, bijvoorbeeld in de vorm van eigen of vreemd vermogen, ‘human capital’, of andere waarden. Op die wijze lopen zij vrijwillig risico ten aanzien van het handelen van de onderneming.

Stakeholders zijn ieder op een eigen manier verbonden met de onderneming. Een interessante vraag is of op basis van de stakeholdersbenadering niet alleen de aandeelhouders in acht moeten worden genomen bij fiscale verbondenheidsbegrippen, maar bijvoorbeeld ook werknemers. Hierop wordt nader ingegaan in hoofdstuk 7, bij de analyse van verbondenheid in de Wet VPB 1969.

Overigens kan in de stakeholdersbenadering steun worden gevonden voor het gebruik van open normen voor de omschrijving van verbondenheid. De verschillende belanghebbenden zijn wellicht prima in staat om hun zaken zelf te regelen, zonder gedetailleerde wettelijke omschrijvingen. Dit rechtstheoretische onderwerp is in hoofdstuk 1 aan bod gekomen.

Voor een goed begrip van de positie van stakeholders ga ik hierna ook in op het verschijnsel ‘maatschappelijk verantwoord ondernemen’. Voorts besteed ik aandacht aan ‘corporate governance’.