2.4.2.4 Eisen vergunninghouder

In de Wta is een aantal hoofdnormen opgenomen die verder zijn ingevuld in het Bta. De hoofdnormen zien op:

Ad a en b) Ten aanzien van de bedrijfsvoering van de accountantskantoren is met name het vereiste ‘stelsel van kwaliteitsbeheersing’ van groot belang. Op grond van artikel 18 lid 1 Wta dient iedere accountantsorganisatie te beschikken over een ‘stelsel van kwaliteitsbeheersing’. Het ‘stelsel van kwaliteitsbeheersing’ moet betrekking hebben op alle werkwijzen, procedures, maatregelen en waarborgen binnen de accountantsorganisatie die er toe dienen te leiden dat de accountant die uiteindelijk de controleverklaring afgeeft, dit kan doen op vakbekwame, onafhankelijke, integere en herkenbare wijze (hoofdnorm f).1 Het is hierbij van belang dat de door de accountantsorganisaties gevolgde werkwijzen en procedures zo zijn vastgelegd en vormgegeven, dat te allen tijde verantwoording kan worden afgelegd over de controlewerkzaamheden en het daarop gebaseerde oordeel. Bij een ‘stelsel van kwaliteitsbeheersing’ dient sprake te zijn van maatwerk. Het betreft een zeer gedetailleerd stuk.

Ad c) De onafhankelijkheid van de accountantsorganisatie dient te worden gewaarborgd (artikel 19 Wta). Dit betekent dat voor iedere opdrachtaanvaarding of continuering van een opdracht, de accountantsorganisatie moet beoordelen of er relaties bestaan tussen de accountantsorganisatie en de controlecliënt die naar hun aard of door de wijze waarop zij worden ingevuld een bedreiging kunnen vormen voor de onafhankelijkheid of de perceptie van de onafhankelijkheid van de accountantsorganisatie. Dit betreft zakelijke, financiële en persoonlijke relaties. De accountantsorganisatie (en de individuele accountant) dient onafhankelijk te zijn gedurende zowel de periode waarin de wettelijke controle daadwerkelijk wordt verricht, als de periode waarop de te controleren financiële verantwoording betrekking heeft.2

Ad d) Volgens de MvT dient onder transparantie van de controleverklaring te worden verstaan:4 ‘Vanuit het oogpunt van transparantie is vereist dat een externe accountant wordt verplicht om bij het afgeven van een accountantsverklaring expliciet aan te geven dat hij in de hoedanigheid van externe accountant opereert en dat hij dus –via de accountantsorganisatie waaraan hij verbonden of waarbij hij werkzaam is- indirect onder toezicht van de onafhankelijke publieke toezichthouder staat. Dit opdat voor het maatschappelijk verkeer duidelijk is aan welke eisen inzake vakbekwaamheid, onafhankelijkheid, objectiviteit en integriteit de accountant voldoet. Daarnaast zal verplicht worden gesteld dat de accountantsverklaring op persoonlijke titel wordt ondertekend’. Dit is relevant omdat accountantsverklaringen worden afgegeven door accountants met de beschermde titels RA en AA (zie paragraaf 1.3.1). De bescherming van deze titels draagt bij aan vertrouwen van het publiek in de accountantsverklaring.5

Ad e) De Wta stelt eisen aan de (mede) beleidsbepalers, welke door de AFM worden getoetst in het kader van de vergunning. Beleidsbepalers zijn degenen die formeel de positie van bestuurder van de accountantsorganisatie bekleden en de personen die feitelijk de dagelijkse leiding hebben over de accountantsorganisatie. Medebeleidsbepalers zijn toezichthouders, personen die meer dan 50% van de stemrechten en/of kapitaal houden in de accountantsorganisatie (en geen beleidsbepaler zijn) en bestuurders en toezichthouders van (het hoofd van) een groep.6

Ad f) De accountantsorganisatie dient er zorg voor te dragen dat de accountants die bij haar werkzaam zijn of aan haar verbonden zijn voldoen aan de op hen van toepassing zijnde voorschriften zoals opgenomen in Wta en Bta alsmede de Wab (artikel 14 jo 27 Wta). Zie hierover verder paragraaf 2.4.2.5.

De hiervoor besproken hoofdnormen hebben tot gevolg dat een accountantsorganisatie met een (zware dan wel lichte) vergunning in de zin van de Wta (hierna: de ‘vergunninghouder’) onder andere dient te voldoen aan de volgende eisen:

Naast voornoemde eisen die voor alle vergunninghouders gelden, is voor de houders van een zware vergunning sprake van aanvullende (zwaardere) eisen, dit betreft bijvoorbeeld:13

Deze scheiding is aangebracht omdat een combinatie van dergelijke werkzaamheden bij OOB’s maatschappelijk onaanvaardbaar zou zijn. Op grond van de scheiding verricht de accountantsorganisatie geen wettelijke controle bij een OOB, indien zij met betrekking tot die organisatie:

heeft samengesteld; of

Een andere scheiding van advies- en controlepraktijk is opgenomen in artikel 24 b Wta. Volgens dit artikel mag de accountantsorganisatie die wettelijke controles verricht bij een OOB, naast controlediensten geen andere werkzaamheden verrichten voor die organisatie.

Met voornoemde verbodsbepalingen hangt de kantoorroulatietermijn van tien jaar17 en de partnerrotatietermijn van vijf jaar (zie 2.4.2.5 onder H) nauw samen.

Ten aanzien van OOB-vergunninghouders zijn nadere eisen gesteld met betrekking tot de bewaking van de kwaliteit. Zo dient de vergunninghouder indien sprake is van een wettelijke controle van een OOB altijd een kwaliteitsbeoordeling uit te laten voeren door een onafhankelijke beoordelaar.18 Dit betreft de opdrachtgerichte kwaliteitsbeoordeling (‘OKB’). De OKB moet zijn afgerond alvorens overgegaan mag worden tot het afgeven van de controleverklaring.19 De OKB dient ten minste de in de EU Verordening opgenomen elementen te omvatten.20 Dit zijn bijvoorbeeld de onafhankelijkheid van de accountant(sorganisatie), de significante risico’s die relevant zijn voor de wettelijke controle en de onderwerpen die zijn besproken met het auditcomité en het bestuurs- en/of toezichthoudend orgaan van de gecontroleerde entiteit. Tevens is de aanstelling verplicht van een persoon binnen de accountantsorganisatie die (proactief) toeziet op de naleving van het stelsel van kwaliteitsbeheersing (de ‘compliance officer’).21 De ‘compliance officer’ zal een belangrijk aanspreekpunt zijn voor de beleidsbepalers van de accountantskantoren alsmede voor de AFM. De ‘compliance officer’ heeft een adviserende functie maar richt zich tevens op het beheersen van nalevingsrisico’s. De rol van de compliance officer is een andere dan die van de kwaliteitsbeoordelaar die belast is met een OKB.

De accountantsorganisaties die bij OOB’s een controleopdracht uitvoeren, moeten aantonen dat voldaan is aan additionele eisen met betrekking tot de kwaliteitsbeheersing. Deze eisen omvatten onder andere het transparantieverslag. OOB- vergunninghouders dienen binnen vier maanden na afloop van hun boekjaar een transparantieverslag openbaar te maken om het publiek inzicht te geven in bijvoorbeeld hun bestuur, structuur, inrichting en daadwerkelijk functioneren, waaronder een lijst van de OOB’s die de betreffende organisatie controleert en informatie over de grondslag voor de beloning van de externe accountants.22 De accountantsorganisatie ondertekent dit verslag en plaatst het op haar website.23

De OOB-vergunninghouder dient een stelsel van onafhankelijk toezicht op het beleid en de algemene gang van zaken van de accountantsorganisatie (waaronder de kwaliteitsbeheersing) te hebben. Er dient sprake te zijn van een toezichthoudend orgaan dat uit ten minste drie leden bestaat.25 Het toezichthoudend orgaan is bevoegd een voordracht te doen voor de benoeming van de dagelijks beleidsbepalers van de OOB vergunninghouder en mag deze schorsen en ontslaan.26 Voorts dient het toezichthoudend orgaan de in artikel 34 e lid 3 Bta opgesomde besluiten van de dagelijkse beleidsbepalers van de OOB vergunninghouder goed te keuren en dient zij geïnformeerd te worden over in de in artikel 34 g lid 2 Bta opgenomen onderwerpen, waaronder het strategisch beleid, klachten en bevindingen en conclusies van AFM onderzoeken.27 Het toezichthoudend orgaan stelt tot slot jaarlijks een verslag op dat tegelijk met het transparantieverslag op de website van de accountantsorganisatie dient te worden gepubliceerd (artikel 34 i Bta).

Wettelijke verplichting: een OOB dient een auditcommissie in te stellen. Dit betreft weliswaar geen vergunningvoorwaarde voor de accountantsorganisatie maar dit speelt wel een rol bij de wettelijke controle van OOB’s. Indien door de OOB geen auditcommissie wordt ingesteld, moet een ander orgaan worden aangewezen – bijvoorbeeld de raad van commissarissen- dat soortgelijke taken uitoefent. Als het hiervoor bedoelde orgaan is aangewezen, moet hiervan melding worden gemaakt in het jaarverslag.28

Deze verplichting is wettelijk verankerd in artikel 21a van de Wta en nader uitgewerkt in een AmvB (hierna te noemen: Besluit Audit Commissie).29 Indien een OOB ten onrechte geen auditcommissie instelt (of een ander orgaan dat deze taken uitoefent), komt de accountant voor een dilemma. Van Geffen merkt hierover op dat de verantwoordelijkheid hiervoor uiteraard bij het bestuur berust. De accountant dient inbreuken op de naleving van wet- en regelgeving echter te rapporteren. Voorts moet de accountant overwegen een opdracht terug te geven indien de controlecliënt niet die maatregelen treft die hij nodig acht om de ontstane situatie zoveel mogelijk ongedaan te maken en herhaling daarvan te vermijden.30

Governance OOB’s: indien een OOB een beursgenoteerde onderneming is, is de Nederlandse Corporate Governance Code31 (tevens) van belang. De code voorziet in de instelling van een auditcommissie. Onder deze code kan het instellen van een auditcommissie achterwege worden gelaten door gebruik te maken van het ‘pas toe of leg uit’ principe. Door de invoering van het Besluit Audit Commissie hebben beursgenoteerde OOB’s echter niet (meer) de mogelijkheid het instellen van een auditcommissie, of het toedelen van deze taken aan een ander orgaan, achterwege te laten.32 tenzij één van de in het Besluit Audit Commissie opgenomen vrijstellingen van toepassing is.33 Andere OOB’s zijn niet beursgenoteerde kredietinstellingen en verzekeraars. In beginsel hebben deze OOB’s ook een raad van commissarissen (of een daarmee vergelijkbaar orgaan).34 Uitgangspunt in de op banken en verzekeraars van toepassing zijnde corporate governance codes35 is de aanwezigheid van een auditcommissie. Op grond van het Besluit Audit Commissie is deze nu wettelijk verplicht.

Taak auditcommissie: in het Besluit Audit Commissie zijn de taken van de auditcommissie vastgelegd. Dit betreft bijvoorbeeld:

De accountantsorganisaties die bij OOB’s een controleopdracht uitvoeren moeten over een aantal onderwerpen communiceren met de auditcommissie. Dit dient schriftelijk te gebeuren in een aanvullende verklaring op de controleverklaring. Een zeer uitvoerige lijst van onderwerpen die in deze verklaring dienen te worden besproken, is opgenomen in de EU Verordening ‘Eisen wettelijke controles van financiële overzichten van OOB’s’.36 Dit betreft bijvoorbeeld: de onafhankelijkheid van de accountantsorganisatie van de controlecliënt, eventuele significante tekortkomingen in het interne financiële controlesysteem van de gecontroleerde entiteit en enigerlei significante moeilijkheden die tijdens de wettelijke controle zijn ondervonden. Er is geen gebruik gemaakt van de door de EU Verordening geboden mogelijkheid om de accountant(sorganisatie) te verplichten om deze verklaring ook aan het leidinggevende of toezichthoudende orgaan van de OOB te zenden.37