3.6.1.1 De opvolgende Woningwetten

Ik begin het historisch onderzoek naar de oorsprong van de planschadeadviseur direct binnen de sfeer van de fysieke leefomgeving. Desalniettemin wijs ik erop dat het niet op dat gebied was waar voor het eerst ook buiten onteigening schade werd vergoed voor een op zich rechtmatige overheidshandeling. 1Reeds in 1854 kwam er een regeling tot stand die voorzag in zo een compensatie. Het ‘Reglement op het beleid der regering van Nederlandsch Indië’ bepaalde in art. 115 dat uiterlijk op 1 januari 1860 de slavernij moest zijn afgeschaft.2 Daartegenover stond een vorm van schadevergoeding aan de (voormalig) slavenhouders ten gevolge van het onevenredig nadeel dat zij opliepen door de gedwongen beëindiging. In de jaren nadien kwamen er steeds meer regelingen tot stand die voorzagen in vergoeding voor onevenredig benadeelde burgers.3 De precieze rechtsgrondslag voor die vergoeding was lange tijd niet eenduidig.4

Het zou een gerechtvaardigde aanname zijn te verwachten dat ook de Woningwet van 19015 één van de (wettelijke) regelingen was waarin een schadevergoedingsbepaling werd opgenomen. Het kwam immers regelmatig voor dat burgers schade leden als gevolg van een op zich rechtmatig besluit dat op grond van die wet werd genomen. Gedacht kan worden aan rooilijnbesluiten, bouwverboden of uitbreidingsplannen. 6Bovendien bevatte ook de ‘voorganger’7 van de Woningwet – de Kringenwet 18538 –zo een schadevergoedingsbepaling. Toch zoekt men tevergeefs naar een schadevergoedingsbepaling in de Woningwet van 1901. De parlementaire geschiedenis leert mij dat de regering het niet nodig achtte om te voorzien in een wettelijke schadevergoedingsregeling. Dit leidde voor bijvoorbeeld uitbreidingsplannen (artt. 27 en 28 Woningwet 1901) wel eens tot de vervelende situatie dat burgers gedurende een aantal jaren niet mochten bouwen op gronden die aangewezen waren voor uitbreiding. Indien het uitbreidingsplan vervolgens werd ingetrokken, waardoor van onteigening geen sprake kon zijn, had er soms jarenlang een waarde drukkende maatregel op de aangewezen gronden gelegen waardoor deze grond bijvoorbeeld ver beneden de werkelijke prijs aan de overheid was overgedragen. De Tweede Kamer reageerde afkeurend op deze praktijk en sprak van “eene soort landnationalisatie zonder schadeloosstelling”.9 Enkele leden drongen daarom aan op de wettelijke verankering van een schadevergoedingsbepaling. De regering kwam hier echter niet aan tegemoet en overwoog dat:

Het ontbreken van een schadevergoedingsbepaling zou volgens de regering overigens niet leiden tot onbillijke situaties, omdat Gedeputeerde Staten en, in hoogste instantie, de Kroon erop toezagen dat waar de billijkheid dit vereiste, gemeenten overgingen tot aankoop of onteigening.

De Woningwetherzieningen van 1912 en 1921 leidden vervolgens ook niet tot de invoering van een schadevergoedingsbepaling. Voor de herziening van 1921 heeft daaraan bijgedragen dat de wetgever vlak na de Eerste Wereldoorlog urgentere zaken aan het hoofd had, zoals woningnood en huurbescherming. 11