2.3.1 Algemeen

Van oudsher bestaat de behoefte om bepaalde rechten te kunnen uitoefenen op een zaak van een ander. Zo kan bijvoorbeeld degene die de grond van zijn buurman wenst te bewandelen om zich aldus een kortere verbinding tot de verkeersweg te verschaffen, een recht van overpad op de grond van de buurman doen vestigen. Een dergelijk recht dat deze laatstgenoemde buurman alsdan verleent op zijn zaak (en niet een recht tegen zijn persoon met betrekking tot de zaak), heeft goederenrechtelijke werking met als gevolg dat het recht ook tegen eventuele nieuwe eigenaren van de grond kan worden ingeroepen.1 Men spreekt in dit verband van beperkte goederenrechtelijke genotsrechten. Deze beperkte rechten moeten worden beschouwd als nieuwe zelfstandige rechten die naast het eigendomsrecht bestaan.2

Onder de verschillende goederenrechtelijke genotsrechten in het Romeinse recht – die grote gelijkenissen vertonen met de genotsrechten naar huidig recht – nemen de dienstbaarheden (servituten) de belangrijkste plaats in. Deze worden naar Justinianus’ codificatie onderscheiden in twee categorieën:

De ene categorie servituten4 (reële) bestaat uit dienstbaarheden op een perceel grond ten behoeve van een naburig perceel, hetgeen wij nu verstaan onder erfdienstbaarheden.5 Een erfdienstbaarheid is een beperking van het eigendomsrecht die tot gevolg heeft dat de eigenaar iets moet dulden waar-tegen hij op grond van zijn eigendomsrecht zou kunnen optreden of iets moet nalaten wat hij op grond van zijn eigendomsrecht zou mogen doen. Een erfdienstbaarheid mag dus niet bestaan in een verplichting om iets te doen.6

De andere categorie dienstbaarheden bestaat uit persoonlijke gebruiksrechten, dat wil zeggen dat zij niet toekomen aan een grondeigenaar, maar aan een persoon als zodanig en derhalve uiterlijk bij zijn dood eindigen.7 Het meest voorkomend persoonlijk gebruiksrecht is het recht van vruchtgebruik (ususfructus).8 Dit is het recht om een goed van een ander te gebruiken in de meest ruime zin van het woord en de vruchten ervan te plukken, voor zover hierdoor geen verandering wordt aangebracht in het wezen van het goed.9 De eigenaar die een goed in vruchtgebruik geeft, behoudt slechts wat genoemd wordt de ‘bloot eigendom’, omdat hij wordt ontbloot van alle profijt van het goed.10 Naast het feit dat een vruchtgebruik ook op roerende goederen betrekking kan hebben,11 is een beduidend verschil met erfdienstbaarheden dat het vruchtgebruik het exclusieve gebruik van het goed omvat. In het geval dat er een erfdienstbaarheid is gevestigd, behoudt de eigenaar van het lijdende erf de bevoegdheid om – zij het met inachtneming van het beperkte recht – alle handelingen ten aanzien van zijn zaak verrichten. Een vruchtgebruiker heeft daarentegen met uitsluiting van de eigenaar het recht op het volledig gebruik en de vruchten van het goed.

Ook de rechten van erfpacht (emphyteusis12) en opstal (superficies) hebben hun grondslag in het Corpus Iuris.13 Zij hebben met het recht van vruchtgebruik gemeen dat zij de gerechtigde een volledig gebruiksrecht verschaffen met als gevolg dat de eigenaar slechts de bloot eigendom overhoudt. De rechten van erfpacht en opstal zijn ontstaan vanuit de behoefte van de overheid om grond te exploiteren zonder de eigendom prijs te geven.14 Een erfpachter, wiens bevoegdheden voor de overeengekomen duur in grote mate overeenstemmen met die van een eigenaar,15 mag de zaak niet verwaarlozen en is gehouden tot betaling van een overeengekomen jaarlijkse canon. Een recht van opstal houdt de bevoegdheid in om op de grond van een ander een gebouw te plaatsen en te gebruiken. Beide rechten worden beschermd met een actio in rem en zijn daarmee goederenrechtelijke rechten.16 Een belangrijk verschil met vruchtgebruik is dat de vruchtgebruiker houder is van het goed – weliswaar beschermd met bijzondere, aan die van de bezitter analoge, interdicten – terwijl de erfpachter en de opstaller in de goederenrechtelijke positie van bezitter tot het goed staan.17