5.1 De persoonlijke doelen van partijen, advocaten en rechters

In de vragenlijst die partijen, advocaten en rechters voorafgaand aan de zitting hebben ingevuld, is gevraagd wat hun persoonlijke doelen voor de zitting waren. Zij konden maximaal drie doelen invullen. Zij waren volledig vrij in hun antwoord. Er werden hen geen antwoordmogelijkheden voorgehouden. Na afloop van het onderzoek zijn alle antwoorden in categorieën ingedeeld (tabel 55). Daarbij is zoveel mogelijk aangesloten bij de antwoorden van de respondenten. Als een deelnemer bijvoorbeeld ‘een oplossing voor het probleem’ als doel heeft aangegeven, is dit onder nummer 9 in tabel 55 opgenomen. Het is niet bij het doel beproeven/bereiken schikking (nummer 2) opgenomen, omdat de respondent bij ‘een oplossing’ aan een schikking kan hebben gedacht, maar hij kan ook een uitspraak van de rechter hebben bedoeld. Overigens hebben partijen niet letterlijk gezegd dat ze een schikking wilden beproeven of bereiken — dat is immers vrij juridisch jargon —, maar zij hebben bijvoorbeeld gezegd ‘overeenstemming met de wederpartij’, ‘ik hoop dat de zaak geregeld wordt’ en ‘schikken met wederpartij’. Wat valt op in tabel 55?

Ten eerste lijken de persoonlijke doelen van rechters het beste aan te sluiten op de door de wetgever geformuleerde doelen voor de zitting. 84.7% van de rechters noemt als persoonlijk doel het verkrijgen van inlichtingen (nummer 5). 66.0% geeft het beproeven/bereiken van een schikking als doel op (nummer 2). 10.0% geeft aan een voorlopig oordeel te willen geven aan partijen (nummer 16) en 2.7% noemt als doel het aftasten van de mogelijkheden voor mediation (nummer 22). Ten slotte noemt 18.0% van de rechters als één van de persoonlijke doelen het overleggen over het vervolg van de procedure (nummer 21). Naast deze doelen die sterk aansluiten op de door de wetgever geformuleerde doelen, zijn door rechters maar weinig andere doelen genoemd. Het enige ander doel voor de zitting dat (qua aantal) naar voren springt, is partijen zich gehoord laten voelen (nummer 18). Een aantal van de antwoorden dat is ingedeeld onder de categorie ‘overig’ (nummer 23) staat weergegeven in box 15.

Rechters lijken dus betrekkelijk conformistisch: ze formuleren doelen die ze volgens de wet moeten dienen, met maar weinig persoonlijke invulling en aanvulling. Voor zover die persoonlijke in- en aanvulling er wel is, heeft dit met name betrekking op het geven van (voorlopige) oordelen en partijen zich gehoord laten voelen. Opmerkelijk is bijvoorbeeld dat het (snel) oplossen van het probleem, gerechtigheid/rechtvaardigheid brengen en waarheidsvinding niet of nauwelijks als doelen worden genoemd. Ook verbreding van de doelen in de richting van meer procesmatige interventies (duidelijkheid brengen, partijen laten reflecteren op eigen en elkaars positie, beïnvloeden van de procesgang) is nauwelijks zichtbaar.

Ook door advocaten worden persoonlijke doelen genoemd die aansluiten op de door de wetgever geformuleerde doelen. Door 31.1% van de advocaten wordt het geven van inlichtingen aan de rechter genoemd (nummer 5). 53.6% noemt het beproeven/bereiken van een schikking (nummer 2) als doel. In samenhang daarmee geeft 11.6% van de advocaten als persoonlijk doel aan, het verkrijgen van een voorlopig oordeel van de rechter (nummer 16), terwijl slechts één advocaat (0.4%) het aftasten van de mogelijkheden voor mediation als doel noemt (nummer 22). Ten slotte geeft 8.2% van de advocaten overleg over het vervolg van de procedure (nummer 21) als persoonlijk doel aan. In vergelijking met de onderzochte rechters formuleren advocaten vaker persoonlijke doelen die afwijken van de door de wetgever geformuleerde doelen. Zo geven zij — in aflopende percentages — de volgende doelen aan: gelijk krijgen (12.4%, nummer 1), het overtuigen van de rechter van hun gelijk (10.1%, nummer 10), een tevreden cliënt (9.4%, nummer 20), het beïnvloeden van de volgende processtap (6.7%, nummer 8), de andere partij zijn ongelijk laten inzien (5.2%, nummer 7) en een snelle afhandeling van de procedure (4.9%, nummer 3). Wat voor soort antwoorden van advocaten in de categorie ‘overig’ (nummer 23) zijn ingedeeld, is weergegeven in box 16.

Partijen sluiten bij het formuleren van hun persoonlijke doelen niet of nauwelijks aan bij de door de wetgever geformuleerde doelen. 10.7% geeft als persoonlijk doel aan het geven van inlichtingen aan de rechter (nummer 5). 15.6% noemt het bereiken/beproeven van een schikking (nummer 2). Ook het krijgen van een voorlopig oordeel van de rechter (1.6%, nummer 16), het aftasten van de mogelijkheden voor mediation (0%, nummer 22) en overleg over het vervolg van de procedure (0%, nummer 21) worden (bijna) niet genoemd. Partijen brengen daarentegen veel meer andere doelen naar voren, in vergelijking met de professionele deelnemers.

Het persoonlijke doel dat meest is genoemd door partijen is gelijk krijgen (42.0%, nummer 1). Onder deze categorie vallen antwoorden van partijen zoals `mijn gelijk krijgen’, ‘ik hoop dat ik gelijk krijg van de rechter’, ‘vrijspraak’ of `dat de eis wordt uitgesproken’. Veel partijen lijken dus in de eerste plaats gericht op de (voor hen gunstige) uitkomst als zij naar een zitting gaan. Dat is op zichzelf niet verwonderlijk nu het een procedure op tegenspraak betreft. Daarbij is het de vraag of die partijen zich gerealiseerd hebben dat er tijdens de zitting nog geen vonnis zal worden gewezen. In de volgende paragraaf ga ik verder op dit punt in.

Ook noemen partijen persoonlijke doelen als een snelle beëindiging van de procedure (12.0%, nummer 3), gerechtigheid (11.5% nummer 4), een rechtvaardig resultaat (10.7%, nummer 6), de andere partij zijn ongelijk laten inzien (6.2%, nummer 7), het beïnvloeden van de volgende processtap (5.8%, nummer 8) en een oplossing voor het probleem (5.8%, nummer 9). In box 17 staat een aantal antwoorden van partijen weergegeven dat is ingedeeld onder de categorie ‘overig’ (nummer 23).

De persoonlijke doelen van partijen, advocaten en rechters voor een zitting zijn dus niet hetzelfde, al bestaat er wel enige overlap. In tabel 56 is de top drie van persoonlijke doelen van partijen, advocaten en rechters opgenomen. Daarbij valt op, dat het beproeven/bereiken van een schikking bij alle drie de groepen op de eerste of tweede plaats staat. Daar wordt blijkbaar vaak door alle aanwezigen op de zitting naar gestreefd. Het geven of verkrijgen van inlichtingen staat bij advocaten en rechters in de top drie, terwijl gelijk krijgen bij partijen en advocaten hoog genoteerd staat. Partijen zijn de enigen die de snelheid van de procedure als persoonlijk doel in de top drie hebben staan. Rechters zijn de enigen die overleg over het vervolg van de procedure in de top drie hebben staan. Hun top drie is gelijk aan de drie wettelijke doelen.