2.4.2 De afbakening van de (relevante) markt

Om de machtspositie van een onderneming te kunnen vaststellen, is het noodzakelijk eerst de relevante markt te bepalen om vervolgens de graad van marktmacht (de machtspositie) van de betrokken onderneming op die markt te onderzoeken.1 Na de afbakening van een markt (dus: het vaststellen van de ‘relevante markt’, dat wil zeggen de markt waarop de macht van een onderneming zich uitstrekt) zal immers pas kunnen worden beoordeeld in hoeverre een daadwerkelijke beperking van de mededinging op die relevante markt plaatsvindt.2 Een markt die breed wordt afgebakend zal voor de mededingingsrechtelijke beoordeling van de machtspositie van de onderneming op die markt voordeliger uit kunnen pakken dan een markt die nauw wordt gedefinieerd. Op een ruim afgebakende markt ondervindt een onderneming meer concurrentie en is het daarom minder waarschijnlijk dat een onderneming een machtspositie inneemt dan op een kleine markt.

Aanknopingspunten voor de marktafbakening zijn te vinden in de bekendmaking van de Europese Commissie inzake de bepaling van de relevante markt voor het gemeenschappelijke mededingingsrecht.3 Daaruit is af te leiden dat de relevante markt waarop een mededingingskwestie moet worden beoordeeld wordt vastgesteld aan de hand van de combinatie van de productmarkt en de geografische markt.4 Een relevante productmarkt omvat alle producten en diensten die op grond van hun kenmerken, hun prijzen en het gebruik waarvoor zij zijn bestemd, door de consument als onderling verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd.5 Zo beschouwde het Hof in de zaak United Brandsde markt voor bananen als afzonderlijke productmarkt, te onderscheiden van de markt voor vers fruit (waaronder appels, druiven, sinaasappelen, perziken en aardbeien), omdat de banaan zich onderscheidt door haar uiterlijk, smaak en zachtheid, evenals het niet bevatten van pitten, de gemakkelijke verhandelbaarheid, de gelijkmatige productie en het voorzien in constante behoeften van belangrijke groepen van de bevolking zoals ouderen, zieken en kinderen.6 Een banaan verschilt dus van andere soorten fruit waardoor voor de marktafbakening van een afzonderlijke productmarkt moet worden uitgegaan. Een belangrijk instrument dat de Europese Commissie noemt voor de marktafbakening is de mate waarin een product vervangbaar is voor de consument. Dit wordt de vraagsubstitueerbaarheid genoemd. Vanwege de economische achtergrond van dit instrument bespreek ik de toepassing ervan uitvoerig in hoofdstuk 3. Dit criterium werd in bovenvermelde zaak gebruikt om te komen tot het oordeel dat een banaan door haar bijzondere eigenschappen (uiterlijk, smaak etc.) zich in voldoende mate onderscheidt van ander fruit, zodat consumenten ondanks de aanwezigheid van concurrerend fruit er niet van worden weerhouden een banaan te kopen.

Naast het bepalen van de productmarkt omvat de marktafbakening in het mededingingsrecht ook het vaststellen van de relevante geografische markt. Daarmee wordt het gebied bedoeld waarbinnen de betrokken ondernemingen een rol spelen in de vraag naar en het aanbod van goederen of diensten, waarbinnen de concurrentievoorwaarden voldoende homogeen zijn en dat van aangrenzende gebieden kan worden onderscheiden doordat daar duidelijk afwijkende concurrentievoorwaarden heersen.7 Bij de bepaling van de geografische markt wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met de marktintegratie binnen de Europese Unie, alsmede de prijs- en concurrentiedruk die ondernemingen kunnen ondervinden van elders gevestigde concurrenten.8

Een belangrijk economisch instrument dat wordt toegepast bij de marktafbakening is de (kruislingse) prijselasticiteit. In hoofdstuk 3, onder 3.3.2.3 behandel ik de economische instrumenten bij marktafbakening uitvoeriger. Ik volsta hier met een korte omschrijving van elasticiteit. De elasticiteit (van de vraag) geeft aan in hoeverre de vraag naar een product of dienst gevoelig is voor een prijsverandering van hetzelfde of een ander product of dienst.9 Naarmate de vraag sterker reageert op een prijsverandering, geldt dat het product een grotere prijselasticiteit kent. Voor de marktafbakening betekent dit instrument dat in de situatie dat een product een hoge prijselasticiteit kent waardoor consumenten (sneller) geneigd zijn over te stappen op een soortgelijk of vervangend product, dat de keuze rechtvaardigt om dat vervangend product op te nemen in de relevante productmarkt.