IV.3.2.3 Grondslag II: bescherming van de overige functies van de strafprocedure

In beginsel komt het recht niet voortijdig als schuldige te worden behandeld aan iedere verdachte toe. Daar waar de schuld van de verdachte evident is – en dergelijke zaken zijn in de strafrechtspleging aan de orde van de dag – lijkt het gevaar dat onschuldigen als schuldige worden behandeld, echter gering. De eerste grondslag voor de behandelingsdimensie gaat dan niet op. Aan die redenering kan worden tegengeworpen dat nauwelijks criteria voor ‘evidente schuld’ zijn aan te leggen. Schijn bedriegt soms en nieuwe informatie kan een verrassend ander licht op de zaak werpen.1 Deze tegenwerping zou er echter niet aan in de weg staan een schending van de onschuldpresumptie door een latere veroordeling gerepareerd te achten en verklaart dus maar ten dele waarom ook in ‘evidente’ gevallen de behandelingsdimensie van de presumptie van onschuld in acht moet worden genomen.

Dat het vermoeden van onschuld zich zelfs verzet tegen een bejegening als schuldige wanneer deze bejegening met een nadien gewezen veroordelend vonnis overeenstemt, heeft onder meer ermee te maken dat adequate waarheidsvinding niet het enige belang is dat door middel van de exclusiviteit van de procedure wordt beschermd. Andere functies van het strafproces komen eveneens minder tot hun recht, wanneer de procedure niet als scherprechter tussen schuld en (nog-)niet-schuld fungeert. Het gaat dit boek te buiten om al die functies te behandelen.2 Hier volstaan enkele illustraties die aantonen waarom anticipatie op schuld die achteraf of evident juist is, aan verwezenlijking van met de procedure gediende belangen wezenlijk afbreuk doet.

Zouden autoriteiten ervoor kunnen kiezen voorafgaand aan of gedurende de procedure, de verdachte te tuchtigen of te beschimpen, dan doet dat niet alleen tekort aan de belangen van de feitelijk onschuldige verdachte. Het strafproces beschermt niet alleen de onschuldige, maar doet tevens recht aan de waardigheid en menselijkheid van iedere verdachte.3 Daar waar de vaststelling van zijn rechten en plichten in het geding is, moet eenieder met een zekere vrijheid en autonomie over die rechten en plichten kunnen procederen, zo is de gedachte.4 Kan buiten die procedure om de schuld van de betrokkene als een gegeven worden beschouwd, dan maakt dat het met de procedure betrachte respect in belangrijke mate ongedaan en de met die procedure gepaard gaande rechten illusoir.5

Ook vanuit een meer constitutioneel perspectief is de exclusiviteit van de procedure cruciaal. Over de legitimiteit van bejegening als schuldige heeft de onafhankelijke rechter het laatste woord. Montesquieu waarschuwde al dat de angst te worden gestraft de politieke vrijheid onderdrukt.6 Is de vorst – of thans: de regering – tot punitieve bejegening bevoegd, dan zal hij de door hem gewenste rechtsorde door middel van terreur kunnen afdwingen.7 De politieke potentie van de straf en die van stigmatisering als ‘crimineel’ of ‘terrorist’ is nog altijd in vele landen zichtbaar. De onschuldpresumptie beteugelt die potentie. Quintard-Morénas noemt het beginsel daarom “the very foundation of a social contract in which society, by prohibiting private vengeance and guaranteeing the right to be tried by an impartial [...] [tribunal], acknowledges that there is a time for innocence and a time for guilt”.8

Mijns inziens is zelfs de vergelding zoekende en met het slachtoffer begane samenleving er uiteindelijk bij gebaat dat de procedure de enige schuldvaststellingsroute vormt. Door in het openbaar en op tegenspraak over het delict te procederen, wordt het bestaan van een samenleving met gezamenlijke normen bevestigd en het gezag van die normen versterkt.9 De veroordeling spreekt de rechter niet alleen namens zichzelf of de overheid uit, maar ook namens de samenleving als zodanig. Zij die de verdachte wat hij heeft gedaan vroegtijdig geheel of gedeeltelijk ‘betaald zetten’, doen daarmee tekort aan het belang van de samenleving om als geheel en in het openbaar eensgezind afkeuring voor het gedrag uit te spreken en daaraan een sanctie te verbinden.

Kortom, niet alleen de waarheidsfunctie van het strafproces wordt met de onschuldpresumptie gewaarborgd. Indien over de schuld van de verdachte nauwelijks te twijfelen valt, zijn nog altijd verschillende functies van de procedure bij het exclusieve karakter daarvan gebaat. Die functies beschermen niet alleen de belangen van de verdachte, maar vertegenwoordigen ook meerdere algemene belangen.