Rb. Arnhem (vzr.), 07-07-2011, nr. 216355 / KG ZA 11-261

Het verloop van de procedure blijkt uit:

Ten slotte is vonnis bepaald.

In Nederland is bij en krachtens de wet geregeld dat aan het slachten van dieren bedwelming dient vooraf te gaan. In artikel 44 lid 3 van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren (hierna: GWD) is bepaald dat het slachten van dieren zonder voorafgaande bedwelming volgens de Israëlitische of de Islamitische ritus is toegestaan. In het Besluit ritueel slachten zijn hierover nadere regels opgenomen.

Eiseres sub 1, het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, is het landelijk overkoepelend kerkgenootschap waarbij alle Nederlands-Israëlitische gemeentes in Nederland zijn aangesloten. Eiseres sub 2, de Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge, is de grootste Nederlands-Israëlitische gemeente in Nederland en zij zorgt als enige Joodse gemeente in Nederland voor het slachten volgens de Israëlitische ritus, ofwel het koosjer slachten van dieren.

Op 2 september 2008 heeft Tweede Kamerlid Thieme van de Partij voor de Dieren een initiatiefwetsontwerp ingediend tot wijziging van de GWD in verband met het invoeren van een verplichte voorafgaande bedwelming bij ritueel slachten (TK 2007–2008, 31571, nr. 2). Op grond van dit wetsvoorstel komt artikel 44 lid 3 GWD als volgt te luiden: ‘Het slachten van dieren volgens de Israëlitische of de islamitische ritus is slechts toegestaan, indien de slachtdieren voorafgaand zijn bedwelmd.’

Wageningen Universiteit, DLO en Van Hall Larenstein vormen samen het niet rechtspersoonlijkheid bezittend samenwerkingsverband Wageningen University & Research centre. Op verschillende onderzoeksterreinen van dit samenwerkingsverband zijn kenniseenheden (zogenaamde Sciences Groups) gevormd door middel van het verbinden van de onderzoeksdomeinen van Wageningen Universiteit met die van DLO. Op deze wijze zijn op het domein ‘Dier’ aan de zijde van Wageningen Universiteit het departement ‘Dierwetenschappen’ en aan de zijde van DLO de onderzoeksinstituten ‘Wageningen UR Livestock Research’ en het ‘Centraal Veterinair Instituut van Wageningen UR’ samengevoegd in de kenniseenheid ‘Animal Sciences Group’ en onder één directie gebracht.

DLO is een voormalig geprivatiseerde dienst van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), voorheen het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit (LNV) en wordt ook gesubsidieerd door dit ministerie. DLO is verder enig aandeelhouder van DLO Holding B.V., die op haar beurt enig aandeelhouder is van ID-Lelystad. In een door NIK c.s. in het geding gebracht uittreksel uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel van ID-Lelystad is onder meer het volgende opgenomen:

In september 2008 is in opdracht van en gesubsidieerd door het ministerie van LNV verschenen het rapport ‘Rapport 161, Ritueel slachten en het welzijn van dieren, een literatuurstudie’ (hierna: rapport 161), geschreven door Aize Kijlstra en Bert [Z]. Op de omslag van dit rapport staat vermeld: ‘Animal Sciences Group, Wageningen UR’. In de colofon is verder het volgende vermeld:

Rapport 161 betreft een literatuurstudie naar de welzijnsaspecten van ritueel slachten. Volgens de auteurs komt uit het onderzoek als voornaamste conclusie naar voren, dat onbedwelmd ritueel slachten op diverse punten nadeliger is voor het welzijn van het dier dan slachten na bedwelming. Zij dragen diverse mogelijkheden aan om de situatie van dieren die ritueel geslacht gaan worden te verbeteren. In het rapport worden onder andere de volgende conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan:

In september 2010 is wederom in opdracht van en gesubsidieerd door het ministerie verschenen het rapport ‘Report 398, Report on restraining and neck cutting or stunning and neck cutting in pink veal calves’ (hierna: rapport 398), geschreven [Z], J.T.N. van der Werf, H.G.M. Reimert en V.A. Hindle. Op de omslag van dit rapport staat vermeld: ‘Wageningen UR Livestock Reseach’. In de colofon is verder het volgende vermeld:

Rapport 398 betreft het ‘neural and physiological assessment of welfare during restraining and rotation, after neck cutting, neck cutting followed by captive bolt stunning and electrical stunning followed by neck cutting in pink veal calves.’ In het rapport worden de volgende conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan:

KNMvD is de beroepsorganisatie van dierenartsen in Nederland. Zij bevordert de professionele ontplooiing van de dierenarts op het terrein van dierenwelzijn, diergezondheid, volksgezondheid en voedselveiligheid. Zij behartigt daarbij de belangen van dierenartsen die actief zijn in uiteenlopende werkvelden.

Op 4 augustus 2010 heeft KNMvD een schriftelijk standpunt ingenomen over ‘het onbedwelmd slachten van dieren’ (hierna: het standpunt). De samenvatting van dit standpunt luidt als volgt:

Bij de stukken bevindt zich een door NIK c.s. in het geding gebracht ‘Preliminary Report’ van Professor J.M. Regenstein Ph.D., Professor of Food Science van Cornell University, Ithaca NY, Verenigde Staten van Amerika, van 23 mei 2011, voluit luidende: ‘Expert Opinion on Considerations When Evaluating All Types of Slaughter: Mechanical, Electrical, Gas and Religious Slaughter and A Critical Scientific Review of Report 161: Ritual Slaughter and Animal Welfare (September, 2008); Report 398: Report on Restraining and Neck Cutting or Stunning and Neck Cutting in Pink Veal Calves (September, 2010) by the Animal Sciences Group, Wageningen UR; and the 2009 New Zealand Papers by Gibson et al.’ In dit rapport is op bladzijde 31 onder meer het volgende opgenomen:

Voorts is in dit rapport op de bladzijden 31 en 32 onder meer het volgende opgenomen:

Ten slotte vermeldt het rapport van Professor Regenstein op bladzijde 33 onder meer het volgende:

In appendix VII van voornoemd rapport (bladzijde 35) bespreekt Professor Regenstein het standpunt van KNMvD:

Bij e-mailbericht van 29 maart 2011 heeft de advocaat van NIK c.s. een groot aantal vragen voorgelegd aan de [Z] van DLO betreffende — kort gezegd — de inhoud van de rapporten 161 en 398 en de vraag wie deze rapporten heeft uitgebracht.

Eveneens bij e-mailbericht van 29 maart 2011 heeft de advocaat van NIK c.s. een aantal vragen voorgelegd aan de heer [Y] van KNMvD betreffende — kort gezegd — het standpunt van KNMvD.

In reactie op de aan de heer [Z] voorgelegde vragen heeft de heer ir. drs. [E], directeur van ASG, op 4 april 2011 onder meer het volgende aan de advocaat van NIK c.s. bericht:

In reactie op de aan de heer [W] voorgelegde vragen heeft de heer[C], directeur van KNMvD, bij brief van 5 april 2011 onder meer het volgende aan de advocaat van NIK c.s. bericht:

De advocaat van NIK c.s. heeft in reactie op het onder 2.16 genoemde bericht bij e-mailbericht van 5 april 2011 aan de heer [B] nogmaals om een inhoudelijke reactie gevraagd. Omdat hierop geen reactie is gekomen, heeft de advocaat van NIK c.s. bij e-mailbericht van 18 april 2011 Wageningen UR verzocht en voor zover nodig gesommeerd ervoor zorg te dragen dat binnen drie dagen de in de e-mail van 29 maart 2011 gestelde vragen inhoudelijk worden beantwoord, alsmede dat de daarin verzochte informatie wordt verstrekt. Een soortgelijke sommatie heeft de advocaat van NIK c.s. bij e-mailbericht van 18 april 2011 aan KNMvD verstuurd.

Bij brief van 12 april 2011 heeft de heer drs. [D], Secretaris-Generaal van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, namens de staatssecretaris van het betreffende ministerie onder meer het volgende aan de advocaat van NIK c.s. bericht:

Bij e-mailbericht van 19 april 2011 heeft de heer [B] onder meer het volgende aan de advocaat van NIK c.s. bericht:

Bij e-mailbericht van 13 mei 2011 heeft de advocaat van NIK c.s. de heer [B] nogmaals gesommeerd ervoor zorg te dragen dat de (rechts)personen die de bewuste onderzoeken hebben verricht en de bewuste rapporten hebben uitgebracht, een behoorlijke en inhoudelijke beantwoording geven van de e-mail van 29 maart 2011. Tevens heeft hij deze (rechts)personen, voor het geval zij niet tijdig en ten volle aan de sommatie zullen voldoen, in gebreke gesteld.

Bij brief van 10 juni 2011 heeft de heer [C] namens KNMvD onder meer het volgende aan de advocaat van NIK c.s. bericht:

Bij de stukken bevindt zich een door Wageningen UR en KNMvD in het geding gebracht DIALREL-rapport, getiteld ‘Report on good and adverse practices — Animal welfare concerns in relation to slaughter practices from the viewpoint of veterinary sciences’ van februari 2010. Dit rapport, dat in opdracht van en gefinancierd door de Europese Commissie is opgemaakt door verschillende veterinaire wetenschappers uit Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Italië en Nederland, gaat kort gezegd over de zorgen over welzijn van dieren in relatie tot verschillende slachtpraktijken, te weten halssnede zonder bedwelming, bedwelming voorafgaand aan de halssnede en bedwelming na de halssnede, telkens gezien vanuit de veterinaire wetenschappen. Het bediscussieert en evalueert de verschillende slachtmethoden inclusief de voorbereidende activiteiten. Het rapport is gebaseerd op literatuuronderzoek en op observaties gedaan tijdens bezoeken aan slachterijen in verschillende landen waaronder Nederland. In het rapport is geen vergelijking gemaakt tussen Islamitische en joodse onbedwelmde slachtmethoden. In onderdeel 5.4 van het rapport, ‘Overall conclusions’, is onder meer het volgende opgenomen:

Bij de stukken bevindt zich verder een in opdracht van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap opgemaakt TNO-rapport van 14 juni 2011, getiteld ‘Kritische beoordeling van drie rapporten aangaande welzijnsaspecten bij ritueel geslachte dieren’. In dit rapport is onder meer het volgende opgenomen:

Bij de stukken bevindt zich tevens een Achtergrondrapport van het platform Landbouw, Innovatie & Samenleving (Stuurgroep Technology Assessment van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) van maart 2006 dat is getiteld: ‘Wie betaalt bepaalt? — Advies aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de noodzaak van onafhankelijkheid en diversiteit van het wetenschappelijk onderzoek’. In de ‘samenvatting en advies’ van dit rapport is onder meer het volgende opgenomen:

Bij de stukken bevinden zich ten slotte de door Wageningen UR in het geding gebrachte ‘Wageningse Gedragscode Wetenschapsbeoefening, Principes van goed wetenschappelijk onderwijs en onderzoek’, d.d. 15 september 2008, alsmede de ‘Integriteitscode Wageningen UR’, d.d. 26 oktober 2009.

NIK c.s. vorderen telkens op straffe van een dwangsom, dat:

Op de stellingen van partijen wordt hierna, voor zover van belang, nader ingegaan.

Het spoedeisend belang vloeit voort uit de stellingen van NIK c.s.

Het gaat in deze zaak om het volgende. In opdracht van het toenmalige ministerie van LNV zijn twee rapporten uitgebracht omtrent —kort samengevat— onverdoofd ritueel slachten, te weten rapport 161 van september 2008, een literatuurstudie naar de welzijnsaspecten van ritueel slachten, en rapport 398 van september 2010 betreffende een onderzoek naar het effect op de hersen- en hartactiviteit van runderen gedurende fixatie en draaien en vervolgens wel of niet bedwelmen voor het verbloeden. Deze rapporten spelen een rol in het actuele politieke en maatschappelijke debat over onverdoofd ritueel slachten. NIK c.s. hebben blijkens de dagvaarding en de toelichting ter zitting bezwaren tegen deze rapporten. Zij hebben enerzijds bedenkingen omtrent de herkomst van de rapporten en de wetenschappelijke onafhankelijkheid waarin die tot stand zijn gekomen. Anderzijds stellen NIK c.s. zich op het standpunt dat op de inhoud van de rapporten en het wetenschappelijk gehalte daarvan in tal van opzichten veel valt af te dingen. Volgens NIK c.s. geven de rapporten een verkeerd beeld van koosjer slachten volgens de Joodse ritus en dreigt op basis van dat verkeerde beeld een verbod op (onverdoofd) koosjer slachten, wat neerkomt op een verbod op koosjer slachten volgens de Joodse ritus omdat tot de essentie daarvan behoort dat dat onverdoofd gebeurt. NIK c.s. stellen zich op het standpunt dat daarmee een ontoelaatbare inbreuk dreigt op hun door o.a. artikel 6 Gw en artikel 9 EVRM beschermde recht op vrijheid van godsdienst. Soortgelijke bezwaren hebben NIK c.s. tegen de inhoud van het door KNMvD op 4 augustus 2010 uitgebrachte standpunt over het onbedwelmd slachten van dieren. Zij vinden dat standpunt onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd. Tegen de achtergrond hiervan vorderen zij op grond van onrechtmatig handelen een veroordeling van Wageningen UR en KNMvD tot —kort gezegd— beantwoording van vele vragen naar aanleiding van de inhoud van de rapporten en het standpunt van KNMvD en wat betreft Wageningen UR tevens over de herkomst en de wijze van tot standkoming van de rapporten 161 en 398. Voorts vorderen zij veroordeling van de Staat als opdrachtgever tot de rapporten 161 en 398 om Wageningen UR opdracht althans toestemming te geven de vragen te beantwoorden en de gevraagde informatie te verstrekken.

Wat betreft de grondslag van de vorderingen moet uit de dagvaarding worden afgeleid dat die daarin gelegen is dat de rapporten 161 en 398 wat betreft de wijze van totstandkoming en de inhoud onrechtmatig zijn jegens NIK c.s. en het standpunt van KNMvD wat betreft de inhoud. Ter zitting heeft de raadsman van NIK c.s. zich echter op het standpunt gesteld dat het niet (schriftelijk) willen beantwoorden van de vragen door Wageningen UR en KNMvD gezien hun maatschappelijke functie en status onrechtmatig is jegens NIK c.s. Het is niet duidelijk of NIK c.s. daarmee hebben bedoeld de grondslag van de vorderingen zoals die uit de dagvaarding blijkt te verlaten. De voorzieningenrechter zal de vorderingen daarom op beide grondslagen beoordelen.

Ten aanzien van de wijze van tot standkoming van de rapporten 161 en 398 is er in de eerste plaats discussie over de vraag door wie van Wageningen UR (de gedaagden 1 t/m 4) de rapporten zijn opgesteld. Wageningen UR stelt dat de rapporten door DLO zijn opgesteld ingevolge opdracht van het toenmalige ministerie van LNV. Dat is als zodanig niet af te leiden uit de rapporten zelf die vermelden dat zij afkomstig zijn van respectievelijk Animal Sciences Group, Wageningen UR (rapport 161) en Live Stock Research Wageningen UR (rapport 398). In dat laatste rapport is echter toegevoegd ‘part of Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek’. Ook valt uit de stukken waarin opdracht is gegeven voor de onderzoeksrapporten niet af te leiden dat de opdracht aan DLO is gegeven. Namens DLO is ter zitting echter verklaard dat een herstructurering heeft plaatsgevonden waarbij de opdrachten in DLO zijn ingebracht. Uit de stukken en hetgeen ter zitting is verklaard moet worden afgeleid dat Wageningen UR een niet rechtspersoonlijkheid bezittend samenwerkingsverband is tussen Wageningen Universiteit, DLO en Van Hall Larenstein en dat Wageningen Live Stock Research een benaming is van een onderdeel van DLO dat in het kader van het samenwerkingsverband Wageningen UR tezamen met het Departement Dierwetenschappen van Wageningen Universiteit en het onderdeel Centraal Veterinair Instituut van DLO, bekend staat onder de naam Animal Sciences Group. Dat het voor NIK c.s. aldus niet duidelijk was wie de rapporten heeft opgesteld valt te begrijpen. Hoewel DLO aldus is ingebed in een samenwerkingsverband met Wageningen Universiteit en Van Hall Larenstein, hebben NIK c.s. tegenover het standpunt van Wageningen UR dat de rapporten uitsluitend door DLO zijn opgesteld, niet concreet en gemotiveerd aangegeven dat die (mede) door een van de andere gedaagden 1 t/m 4 zijn opgesteld. DLO heeft in dat verband ook onbetwist gesteld dat de heer [Z] in dienst is van DLO. Het enkele feit dat ID-Lelystad (ook) handelt onder de naam Animal Sciences Group noopt niet tot de conclusie dat de rapporten door ID-Lelystad zijn vervaardigd. In dit kort geding wordt er —de verwarring tengevolge van het door elkaar gebruiken van allerlei benamingen van niet juridische entiteiten ten spijt— vanuit gegaan dat de rapporten door DLO zijn uitgebracht. Dat dat gebeurd is in opdracht van het ministerie van LNV vindt bevestiging in de desbetreffende stukken en is door NIK c.s. verder ook niet gemotiveerd weersproken.

Desgevraagd is ter zitting door DLO verklaard en bevestigd dat DLO een voormalige geprivatiseerde dienst van het ministerie van LNV is en dat tussen het ministerie en DLO een subsidierelatie bestaat. Dat is door NIK c.s. niet weersproken en vindt overigens bevestiging in de overgelegde stukken. De rapporten 161 en 398 zijn volgens DLO binnen onderzoeksopdrachten in het kader van die subsidierelatie tot stand gekomen. Aangenomen moet worden dat de rapporten door het ministerie als opdrachtgever zijn gefinancierd. Door de heer [Z] is namens DLO ter zitting verklaard dat er van rapport 161 concepten zijn geweest die binnen DLO door drie andere wetenschappers zijn gelezen en becommentarieerd en op taal zijn getoetst door twee taalkundigen waaronder een wetenschapsjournalist van buiten DLO. Van rapport 398 is volgens de heer [Z] een concept gelezen door een andere wetenschapper van DLO en is het concept vervolgens naar het ministerie gegaan alwaar het is becommentarieerd door twee deskundige beleidsmedewerkers. Daarop zijn vragen en opmerkingen vanuit het ministerie gekomen, waarna het definitieve rapport is uitgebracht.

Met hetgeen aldus is gesteld en ter zitting gebleken omtrent de totstandkoming van de rapporten 161 en 398 is voor een deel tevens het antwoord op de vragen 1 t/m 6 en 14 daaromtrent gegeven. Voor een rechtsplicht tot een verdergaande beantwoording ziet de voorzieningenrechter geen grond. Geconstateerd moet worden dat er zorgen bestaan over de onafhankelijkheid van wetenschappelijk onderzoek dat door universiteiten en andere onderzoeksinstellingen waaronder DLO in het bijzonder in opdracht en tegen betaling wordt verricht. Daarvan getuigt het rapport ‘Wie betaalt bepaalt?’ van maart 2006, een ‘Advies aan de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de noodzaak van onafhankelijkheid en diversiteit van het wetenschappelijk onderzoek’. Er zijn echter geen feiten of omstandigheden aannemelijk geworden op grond waarvan in concreto aan de wetenschappelijke onafhankelijkheid van de rapporten 161 en 398 moet worden getwijfeld. DLO heeft gesteld dat zij handelt overeenkomstig de Wageningse Gedragscode Wetenschapsbeoefening en dat de rapporten in overeenstemming daarmee tot stand zijn gekomen. NIK c.s. hebben dat niet gemotiveerd betwist. Dat het meelezen van de rapporten zoals hiervoor door DLO gesteld en niet gemotiveerd door NIK c.s. is betwist, niet voldoet aan wat van behoorlijke peer review mag worden verwacht, is door NIK c.s. verder niet onderbouwd. Wat betreft de opmerkingen van de zijde van het ministerie op het concept van rapport 398 heeft de heer [Z] verklaard dat die onder andere betrekking hadden op verduidelijking van sommige aspecten, maar dat zulke opmerkingen niet kunnen raken aan de eigen wetenschappelijke verantwoordelijkheid van de onderzoeker. In hetgeen omtrent de totstandkoming van de rapporten vastgesteld heeft kunnen worden ligt meer in het bijzonder geen concrete zwaarwegende aanwijzing besloten dat de inhoud van de rapporten invloed van politieke of commerciële belangen heeft ondergaan, zoals NIK c.s. klaarblijkelijk veronderstellen en vrezen. Onder deze omstandigheden kan niet worden gezegd dat de rapporten in dat opzicht onrechtmatig zijn jegens NIK c.s., noch dat de weigering tot verdere beantwoording van de vragen dat is. Voor zover NIK c.s. openbaarmaking wensen van bescheiden waarover het ministerie van thans EL&I beschikt zullen zij dat in het kader van een WOB-verzoek aan de orde kunnen stellen. De vorderingen met betrekking tot de vragen 1 t/m 6 en 14 moeten daarom worden afgewezen.

Dan de bezwaren tegen en de vorderingen betreffende de inhoud van de rapporten 161 en 398. Die vorderingen moeten worden beoordeeld in het licht van het volgende. Het gaat hier om rapporten op basis van wetenschappelijk onderzoek. Publicatie van wetenschappelijk onderzoek valt onder het recht op vrijheid van meningsuiting zoals dat onder andere wordt beschermd door artikel 10 EVRM (vgl. EHRM 25 augustus 1998 NJ 1999, 712 Hertel/Zwitserland en EHRM 23 juni 2009 nr 17089/03 Sorguc/ Turkije r.o.v 35). Daarnaast wordt de wetenschappelijke vrijheid als zodanig onder andere gegarandeerd in artikel 13 Handvest van de grondrechten van de Europese Unie van 7 december 2000, PbEG C 364, (gewijzigd 12 december 2007, PbEU C303). De vraag onder welke omstandigheden een wetenschappelijke publicatie onrechtmatig jegens een derde kan zijn, kan daarom slechts worden beantwoord in het kader van deze aldus beschermde rechten en binnen de grenzen van de inbreuken daarop die volgens artikel 10 lid 2 EVRM toelaatbaar zijn. Dat kunnen slechts zijn ‘beperkingen of sancties, die bij de wet zijn voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk zijn in het belang van de nationale veiligheid, territoriale integriteit of openbare veiligheid, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden, de bescherming van de goede naam of de rechten van anderen, om verspreiding van vertrouwelijke mededelingen te voorkomen of om het gezag en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht te waarborgen’. Ook beperkingen op grond van artikel 6:162 BW wegens handelingen die in strijd zijn met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt, hebben te gelden als beperkingen die bij de wet zijn voorzien (HR 2 mei 2003 NJ 2004, 80).

Hiertegenover staat dat de vrijheid van godsdienst waarin NIK c.s. stellen te worden aangetast onder andere door artikel 6 Gw en artikel 9 EVRM wordt beschermd. Aangenomen moet worden dat de wijze van slachten volgens de Joodse ritus (de shechita) valt onder het in artikel 9 lid 1 EVRM gegarandeerde recht op ‘practice and observance’. Inbreuken daarop zijn slechts mogelijk binnen de grenzen van artikel 9 lid 2 EVRM. NIK c.s. kunnen de rechten uit artikel 9 EVRM ten behoeve van hun leden uitoefenen. Zie: EHRM 27 juni 2000 27417/95 EHRC 2000, 66 Cha'are Shalom Ve Tsedek v. Frankrijk.

De vraag is in de eerste plaats of hetgeen NIK c.s. vorderen raakt aan de hiervoor bedoelde rechten op vrijheid van (wetenschappelijke) publicatie en wetenschap en daarop inbreuk maakt. De vorderingen zoals die thans in dit kort geding worden ingesteld strekken klaarblijkelijk niet tot een veroordeling tot aanpassing van de rapporten, maar tot een separate schriftelijke beantwoording van vragen aan NIK c.s. De geëiste beantwoording is blijkens pos. 25 van de dagvaarding erop gericht om in een bodemprocedure herroeping en aanpassing van de rapporten en het standpunt van KNMvD te bewerkstelligen. De vragen strekken er blijkens hun inhoud toe in de visie van NIK c.s. bestaande omissies en onjuistheden in de rapporten aan de orde te stellen. Aangenomen moet worden dat de weigering om die vragen te beantwoorden valt onder het recht op vrijheid van publicatie en wetenschap. De opstellers van de rapporten hebben het recht vrijelijk verslag te doen van hun bevindingen op basis van onderzoek en daarbij past niet een verplichting op verzoek van derden vragen te moeten beantwoorden over tal van aspecten die door derden van belang worden gevonden. Onder het door artikel 10 EVRM beschermde recht valt overigens ook het recht om zich niet te uiten. Een verplichting tot beantwoording van de vragen moet mede gezien het doel waarvoor de beantwoording in dit kort geding wordt gevorderd, worden aangemerkt als een inbreuk op het recht van wetenschap en publicatie. De vraag is of een dergelijke inbreuk noodzakelijk is in een democratische samenleving ter bescherming van het recht van anderen, hier de door artikel 9 beschermde vrijheid van godsdienst van NIK c.s. Om aan te kunnen nemen dat een beperking in een democratische samenleving noodzakelijk is ter bescherming van rechten van anderen zal moeten blijken van een ‘pressing social need’, een dringende maatschappelijke behoefte daaraan. Voorts zal de beperking ‘proportionate to the legitimate aim pursued’ moeten zijn, dat wil zeggen een gerechtvaardigd doel moeten dienen. Met inachtneming van dit een en ander zal een belangenafweging plaats moeten vinden, rekening houdend met alle concrete omstandigheden van het geval (HR 18 januari 2008 NJ 2008, 274).

Aan de vrijheid van wetenschap en wetenschappelijke publicatie moet als zodanig in een democratische samenleving groot gewicht worden toegekend. ‘Freedom of expression constitutes one of the essential foundations of a democratic society and one of the basic conditions for its progress and for each individual's self-fulfilment. Subject to paragraph 2 of Article 10, it is applicable not only to ‘information’ or ‘ideas’ that are favourably received or regarded as inoffensive or as a matter of indifference, but also to those that offend, shock or disturb. Such are the demands of pluralism, tolerance and broadmindedness without which there is no ‘democratic society’. As set forth in Article 10, this freedom is subject to exceptions, which (…) must, however, be construed strictly, and the need for any restrictions must be established convincingly’ (EHRM 25 augustus 1998 NJ 1999,712 (Hertel/Zwitserland). Dit geldt in het bijzonder ook voor publicatie van resultaten van wetenschappelijk onderzoek. De mogelijkheid van ongecontroleerde publicatie van wetenschappelijk onderzoek is evenzeer ‘one of the basic conditions for (…) progress of a democratic society’. Voor rapporten die, zoals hier, in opdracht zijn opgesteld op basis van wetenschappelijk onderzoek geldt niet principieel iets anders. Voor een goede werking van de wetenschap als vorm van voortschrijdende kennisvergaring en in het hiervoor geciteerde persoonlijke en maatschappelijke perspectief, is een zoveel mogelijk ongecontroleerd wetenschappelijk debat een noodzakelijke voorwaarde. Vrijelijke kennisneming van elkaars onderzoek en gedachtengangen —ook van onjuistheden daarin— door middel van publicatie en de mogelijkheid van voortbouwen daarop, is onontbeerlijk. Dat geldt voor zuiver wetenschappelijk onderzoek, maar in principe ook voor contractonderzoek, hoewel de zorgen daarover de wetenschappelijke onafhankelijkheid betreffen en de werking van het wetenschappelijk discours. Terughoudendheid moet daarom worden betracht met ingrijpen op vordering van derden. Hiertegenover staat het zwaarwegende belang van Joodse gelovigen om overeenkomstig hun godsdienstige overtuiging te kunnen leven en in overeenstemming met de voorschriften van hun geloof te kunnen praktiseren, hier in het bijzonder wat betreft de koosjere slacht.

De rapporten 161 en 398 zijn in opdracht van het ministerie van LNV uitgebracht in het kader van de behartiging van het publieke belang van dierenwelzijn rondom de onverdoofde rituele slacht en de maatschappelijke discussie daarover. De rapporten strekken tot voorlichting daarover; rapport 161 tot voorlichting over de bestaande kennis hieromtrent zoals die uit de literatuur blijkt en rapport 398 tot voorlichting over de resultaten van een empirisch onderzoek. Of de opdracht tot het uitbrengen van die rapporten rechtstreeks is gegeven in het kader van het thans aanhangige wetsvoorstel, is niet duidelijk. In ieder geval moet worden geconstateerd dat het wetsvoorstel een initiatiefwetsvoorstel is van het Tweede Kamerlid Thieme en niet van het ministerie is uitgegaan. Iets anders is dat die rapporten wel een rol spelen, mogelijk zelfs een grote, in het (parlementaire) debat rond dat initiatiefwetsvoorstel. Dat de beide rapporten, ook al bevatten die voor NIK c.s. onwelgevallige resultaten, conclusies en aanbevelingen, als zodanig inbreuk maken op het recht op vrijheid van godsdienst, kan niet worden gezegd. De rapporten kunnen wel van invloed zijn op de besluitvorming omtrent een verbod op onverdoofde rituele slacht. Een dergelijk verbod kan een inbreuk vormen op het recht op vrijheid van godsdienst, waarbij de vraag dan kan rijzen of een dergelijke inbreuk gerechtvaardigd is op grond van artikel 9 lid 2 EVRM. Die vraag ligt hier echter niet ter beantwoording voor. De inhoud van de rapporten kan aldus wel maar alleen indirect bijdragen aan een mogelijke en mogelijk niet gerechtvaardigde inbreuk op het recht van godsdienstvrijheid van NIK c.s. In het kader van het debat staat het NIK c.s. volkomen vrij de juistheid van de rapporten ter discussie te stellen. Daarvoor is niet de geëigende weg om de onderzoekers en opstellers van de rapporten te dwingen commentaar te geven op in de visie van NIK c.s. bestaande omissies en onjuistheden, met het oog op een in te stellen vordering tot herziening van die rapporten. Eventuele onjuistheden of onvolkomenheden zullen in beginsel in het wetenschappelijke discours aan het licht moeten komen. Daarbij komt dat een rechterlijk ingrijpen ten aanzien van de resultaten van het onderzoek zoals die in de rapporten zijn verwoord de politieke besluitvorming zou kunnen doorkruisen. Het staat NIK c.s. vrij rapporten en onderzoeken waarin zij bevestiging vinden voor hun visie en waarin op de rapporten 161 en 398 wordt afgedongen wat erop af te dingen valt in het publieke en politieke debat in te brengen, zoals zij dat overigens hebben gedaan met de rapporten van TNO en Regenstein.

Niet gezegd kan overigens worden dat de rapporten 161 en 398 op een of meer punten zo kennelijk of apert onjuist zijn dat van een op onrechtmatige daad gestoelde rechtsplicht tot beantwoording van een of meer vragen sprake kan zijn. De kritiek in het rapport van TNO op rapport 161 is niet zodanig dat op grond daarvan kennelijk of aperte wetenschappelijke onjuistheid valt aan te nemen. Wat er van de kritiek in het rapport van TNO op rapport 398 zij, kan in het kader van dit kort geding niet worden vastgesteld. Namens NIK c.s. is verder ook niet uiteengezet of toegelicht dat en in welk opzicht het rapport 398 volgens TNO kennelijk of apert wetenschappelijk onjuist is. De kritiek in het rapport Regenstein betreft voornamelijk de eenzijdige focus op mogelijk dierenleed als gevolg van de onverdoofde halssnede, zonder aandacht voor veel ander dierenleed. Ook wordt daarin gewezen op mogelijkheden tot verbetering van de behandeling van de dieren voorafgaande en tijdens de shechita. Als zodanig wordt echter weinig tegenover de bevindingen in de rapporten 161 en 398 gesteld. Een punt van kritiek van NIK c.s. is dat de opstellers van de rapporten nooit de moeite hebben genomen zelf te gaan waarnemen hoe de koosjere slacht in de praktijk in zijn werk gaat. Dat daarmee in wetenschappelijke zin afbreuk aan de rapporten wordt gedaan, valt niet in te zien. Rapport 161 betrof immers slechts een literatuur onderzoek, terwijl rapport 398 gebaseerd is op metingen van hersen- en hartactiviteit. Dat het bijwonen van een koosjere slacht tot andere meetresultaten zou hebben geleid, is niet gesteld of gebleken. Ter zitting heeft de heer [Z] overigens verklaard dat hij ten behoeve van het DIALREL onderzoek tweemaal koosjer slachten heeft bijgewoond. Wat betreft rapport 398 is ter zitting besproken de beperktheid van het onderzoek bij telkens slechts drie kalveren. Daarbij is de vraag gerezen naar de statistische significantie van de verkregen resultaten. De heer [Z] heeft verklaard dat het onderzoek een pilotonderzoek betrof omdat er geen eerdere vergelijkbare onderzoeken waren gedaan en dat het ministerie geen behoefte had aan een breder opgezet vervolgonderzoek in het kader van beleidsvoornemens. Dat het een pilotonderzoek betrof blijkt niet met zoveel woorden uit het rapport. In zoverre zou het rapport voor leken een verkeerd beeld kunnen geven van de betekenis van de resultaten van het onderzoek. Uit het rapport blijkt overigens echter duidelijk dat het slechts een beperkt onderzoek betreft. In het licht van hetgeen wordt gevorderd is aldus voldoende opheldering verschaft. Ten slotte verdient aandacht dat het in Europees verband uitgebrachte DIALREL-report tot soortgelijke conclusies en aanbevelingen komt als rapport 161, terwijl TNO geen kritiek op dat rapport heeft. Voor het overige is door Wageningen UR bij pleidooi de kritiek die in de vragen besloten ligt gemotiveerd weersproken. NIK c.s. hebben van hun zijde daartegenover niet verder toegelicht dat en waarom die kritiek wel terecht is en zodanig dat DLO gehouden zou zijn een of meer vragen te beantwoorden.

Een punt van kritiek van NIK c.s. is dat in de rapporten aanbevelingen zijn gedaan die volgens hen niet in dergelijke rapporten thuis horen en waarom niet was gevraagd. Aangenomen moet echter worden dat personen ook in wetenschappelijke publicaties tot op zekere hoogte vrijelijk een mening of waarschuwing moeten kunnen afgeven naar aanleiding van hun onderzoek, ook al wordt die strikt genomen door de resultaten van hun onderzoek in wetenschappelijke zin niet gedekt. Voor die opvatting valt ook steun te vinden in EHRM 25 augustus 1998 NJ 1999,712 (Hertel/Zwitserland). Hetzelfde geldt indien dergelijke opmerkingen zijn gemaakt in een rapport van onderzoek dat in opdracht is verricht.

Ook het standpunt dat KNMvD over onverdoofd slachten heeft gepubliceerd valt onder de door artikel 10 EVRM beschermde vrijheid van meningsuiting. Het stond KNMvD vrij daarover een standpunt te geven dat gebaseerd is op de beroepsopvatting op grond van wetenschappelijk onderzoek waarnaar zij heeft verwezen. Wat betreft dat standpunt geldt mutatis mutandis wat hiervoor ten aanzien van wetenschappelijke vrijheid en het functioneren van het wetenschappelijke en publieke debat is overwogen. Dat het standpunt in enig opzicht kennelijk of apert wetenschappelijk onjuist is, is niet gebleken.

Al het voorgaande tegen elkaar afwegende kan niet worden gezegd dat vanwege de inhoud van de rapporten en het standpunt sprake is van onrechtmatig handelen van DLO of KNMvD dat een inbreuk op het recht van vrijheid van meningsuiting en wetenschappelijke vrijheid rechtvaardigt. Dat er los van het voorgaande sprake is van onrechtmatig handelen van Wageningen UR en KNMvD jegens NIK c.s. door de vragen niet te willen beantwoorden, kan niet worden aangenomen. Het enkele feit dat zij een maatschappelijke functie hebben en een zeker maatschappelijk prestige genieten, is daarvoor onvoldoende, ook in de context van het debat over onverdoofd ritueel slachten en het mogelijke gewicht dat aan hun rapporten en standpunten in dat debat wordt toegekend.

Uit het voorgaande vloeit voort dat de vorderingen jegens Wageningen UR en KNMvD moeten worden afgewezen. Daarmee ontvalt de grond aan de vordering jegens de Staat, die daarom ook moet worden afgewezen, waarbij in het midden kan blijven wat daarvan verder zij.

NIK c.s. zullen als de in het ongelijk gestelde partij in de proceskosten worden veroordeeld. De kosten aan de zijde van zowel Wageningen UR, KNMvD als de Staat worden begroot op:

Daarbij zullen, nu dat door KNMvD en de Staat is gevorderd, de nakosten eveneens worden toegewezen, ten aanzien van KNMvD tevens te vermeerderen met wettelijke rente.

De voorzieningenrechter

wijst de vorderingen af,

veroordeelt NIK c.s. in de proceskosten, aan de zijde van Wageningen UR tot op heden begroot op € 1.384,00,

veroordeelt NIK c.s. in de proceskosten, aan de zijde van KNMvD tot op heden begroot op € 1.384,00, alsmede tot vergoeding van de nakosten ad € 131,00 zonder betekening en € 199,00 met betekening van dit vonnis, te vermeerderen met de wettelijke rente over € 1.384,00 en over € 199,00 zulks vanaf de veertiende dag na betekening van dit vonnis tot de dag van volledige betaling,

veroordeelt NIK c.s. in de proceskosten, aan de zijde van de Staat tot op heden begroot op € 1.384,00, alsmede tot vergoeding van de nakosten ad € 131,00 zonder betekening en € 199,00 met betekening van dit vonnis,

verklaart dit vonnis wat betreft de kostenveroordeling van NIK c.s. aan de zijde van Wageningen UR en KNMvD uitvoerbaar bij voorraad.

Dit vonnis is gewezen door mr. R.J.B. Boonekamp en in het openbaar uitgesproken in tegenwoordigheid van de griffier mr. M. van Gameren op 7 juli 2011.