HvJ EU, 25-01-2024, nr. C-438/22

Artikel 2 van verordening nr. 1/2003, met als opschrift ‘Bewijslast’, luidt:

Met zijn vragen wenst de verwijzende rechter te vernemen of en in hoeverre de nationale rechters bij de vaststelling van het bedrag van de kosten die als advocatenhonoraria kunnen worden gevorderd, gebonden zijn aan een tarieflijst met minimumbedragen voor honoraria die is vastgesteld door een beroepsorganisatie van advocaten waarbij advocaten krachtens de wet verplicht zijn aangesloten.

Deze rechter wenst in wezen duidelijkheid te verkrijgen over de omvang en de aard van de toetsing die hij in het hoofdgeding moet verrichten naar de geldigheid van een dergelijke tarieflijst in het licht van het verbod van mededingingsregelingen van artikel 101, lid 1, VWEU, zoals met name uitgelegd in het arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International (C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890).

Bij dat arrest, dat is gewezen naar aanleiding van twee verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffende de uitlegging van artikel 101 VWEU, die door de verwijzende rechter zelf waren ingediend, heeft het Hof in de eerste plaats voor recht verklaard dat een nationale regeling als de Bulgaarse regeling inzake advocatenhonoraria die aan de orde was in de zaak die tot dat arrest heeft geleid, die de advocaat en zijn cliënt niet toestaat een vergoeding overeen te komen die lager is dan het minimumbedrag dat is vastgesteld bij een verordening van een ondernemersvereniging, te weten een beroepsorganisatie van advocaten, en die voorts de aangezochte nationale rechters niet toestaat om de betaling te gelasten van honoraria die lager zijn dan die minimumbedragen, de mededinging binnen de interne markt kan beperken in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU (arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International, C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890, punten 49 en 52).

Na te hebben verwezen naar de rechtspraak over de mogelijkheid om bepaalde gedragingen waarvan de mededingingsbeperkende gevolgen inherent zijn aan het nastreven van legitieme doelstellingen, te beschouwen als gedragingen die niet onder artikel 101, lid 1, VWEU vallen, welke mogelijkheid met name is genoemd in het arrest van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C-309/99, EU:C:2002:98; hierna ‘Wouters-rechtspraak’), heeft het Hof in de tweede plaats geoordeeld dat het, gelet op het dossier waarover het beschikte, niet in staat was om te beoordelen of die nationale regeling kon worden geacht noodzakelijk te zijn voor de verwezenlijking van een legitiem doel. Zo heeft het Hof geoordeeld dat het aan de verwijzende nationale rechterlijke instantie staat om met inachtneming van de algehele context waarbinnen een verordening van de hoge raad voor de advocatuur is vastgesteld of zijn werking ontplooit, na te gaan of de regels waarbij de beperkingen zijn opgelegd, gelet op alle gegevens waarover zij beschikt, noodzakelijk kunnen worden geacht voor het verwezenlijken van die doelstelling (arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International, C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890, punten 53–57).

Dit tweede onderdeel van de beoordeling van het Hof staat centraal in de vragen van de verwijzende rechter. Deze rechter is namelijk van oordeel dat het Hof het aan de nationale rechter laat om te beslissen of het mogelijk is minimumbedragen te hanteren voor diensten die zijn vastgesteld door een orgaan van een ondernemersvereniging die deze diensten verricht en die een mededingingsbeperkend belang heeft, te weten uitzonderingen op het principiële verbod van artikel 101 VWEU te formuleren. Hij merkt op dat de rechtspraak en de nationale bepalingen talloze twijfels doen rijzen over de manier waarop verordening nr. 1 inzake minimumbedragen voor advocatenhonoraria moet worden toegepast en de manier waarop moet worden nagegaan of de honoraria die de verliezende partij moet betalen onredelijk zijn.

In dit verband dient in herinnering te worden gebracht dat in het kader van de procedure van artikel 267 VWEU, dat op een duidelijke afbakening van de taken van de nationale rechterlijke instanties en van het Hof berust, de rol van het Hof beperkt is tot het uitleggen van de Unierechtelijke bepalingen waarover hem een vraag wordt gesteld, in casu artikel 101, lid 1, VWEU. Bijgevolg is het niet aan het Hof, maar aan de verwijzende rechter om definitief te beoordelen of de betrokken overeenkomst ertoe strekt de mededinging te beperken, gelet op alle relevante gegevens van de situatie in het hoofdgeding en de economische en juridische context ervan (arresten van 18 november 2021, Visma Enterprise, C-306/20, EU:C:2021:935, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 29 juni 2023, Super Bock Bebidas, C-211/22, EU:C:2023:529, punt 28).

Niettemin kan het Hof in een prejudiciële beslissing op basis van de stukken waarover het beschikt, preciseringen geven om de verwijzende rechter bij zijn uitlegging te leiden, opdat die het geding kan beslechten (arresten van 18 november 2021, Visma Enterprise, C-306/20, EU:C:2021:935, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 29 juni 2023, Super Bock Bebidas, C-211/22, EU:C:2023:529, punt 29).

In casu moet nader worden ingegaan op de reikwijdte van de verwijzing door het Hof naar de Wouters-rechtspraak in de punten 53 tot en met 55 van het arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International (C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890).

Een dergelijke verwijzing kon er immers op wijzen dat zelfs gedragingen van een onderneming die een beperking van de mededinging ‘naar strekking’ in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormen, zoals de horizontale vaststelling van opgelegde minimumtarieven, kan ontsnappen aan het verbod van die bepaling — eventueel in samenhang met artikel 4, lid 3, VEU — wanneer de daaruit voortvloeiende mededingingsbeperkende gevolgen inherent zijn aan het nastreven van legitieme doelstellingen.

Het is inderdaad vaste rechtspraak dat niet elke overeenkomst tussen ondernemingen of elk besluit van een ondernemersvereniging die of dat de handelingsvrijheid beperkt van de ondernemingen die partij zijn bij deze overeenkomst of die dat besluit moeten naleven, noodzakelijkerwijs onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU valt. Uit het onderzoek van de economische en juridische context waarin bepaalde van die overeenkomsten en besluiten moeten worden geplaatst, kan namelijk naar voren komen, ten eerste, dat deze worden gerechtvaardigd door het nastreven van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang die als zodanig niet mededingingsverstorend zijn, ten tweede, dat de concrete middelen waarmee die doelstellingen worden nagestreefd, daar werkelijk toe noodzakelijk zijn, en ten derde, dat ook als die middelen er onvermijdelijk toe leiden dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt of vervalst, dit onvermijdelijk gevolg niet verder gaat dan noodzakelijk is, wat met name wél het geval zou zijn wanneer de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023:1011, punt 183).

Deze rechtspraak kan in het bijzonder toepassing vinden op overeenkomsten of besluiten die de vorm aannemen van regels die een bond, zoals een beroeps- of een sportbond, vaststelt om bepaalde ethische of deontologische doelstellingen na te streven en, meer algemeen, om de uitoefening van een beroepsactiviteit te regelen, indien de betrokken bond aantoont dat aan de hierboven genoemde voorwaarden is voldaan (zie in die zin arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a., C-309/99, EU:C:2002:98, punt 97; 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie, C-519/04 P, EU:C:2006:492, punten 42–48, en 28 februari 2013, Ordem dos Técnicos Oficiais de Contas, C-1/12, EU:C:2013:127, punten 93, 96 en 97).

Deze rechtspraak kan daarentegen niet worden toegepast op gedragingen die niet gewoon tot onvermijdelijk ‘gevolg’ hebben dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt doordat zij de handelingsvrijheid van bepaalde ondernemingen beknotten, maar voor de mededinging zodanig schadelijk zijn dat het gerechtvaardigd is om ze aan te merken als gedragingen die er juist ‘toe strekken’ deze te verhinderen, te beperken of te vervalsen. Enkel indien het onderzoek van de gedraging die in een concreet geval aan de orde is, uitwijst dat die gedraging er niet toe strekt de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen, dient bijgevolg aansluitend te worden nagegaan of zij onder die rechtspraak kan vallen (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023: 1011, punt 186 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Gedragingen die ertoe strekken de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen kunnen dus alleen op grond van artikel 101, lid 3, VWEU en voor zover aan alle voorwaarden van die bepaling is voldaan, worden vrijgesteld van het verbod dat door artikel 101, lid 1, VWEU wordt opgelegd. In een situatie waarin de gedraging die inbreuk maakt op die bepaling, mededingingsverstorend is naar strekking, dat wil zeggen voldoende schadelijk is voor de mededinging, en bovendien verschillende groepen gebruikers of consumenten kan treffen, moet — met name met het oog op die vrijstelling — worden uitgemaakt of en — in voorkomend geval — in hoeverre die gedraging niettegenstaande het schadelijke karakter ervan een gunstige uitwerking heeft op elk van die groepen (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C-333/21, EU:C:2023: 1011, punten 187 en 194 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Uit al deze overwegingen volgt dat het Hof in de punten 51 en 53 van het arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International (C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890), weliswaar ook heeft verwezen naar de Wouters-rechtspraak met betrekking tot een nationale regeling die een horizontale prijsafspraak voorschrijft, maar dat het dit slechts heeft gedaan om de verwijzende rechter een leidraad te geven ingeval deze na een beoordeling van alle feiten van de zaak tot de conclusie zou komen dat deze nationale regeling een besluit van een ondernemersvereniging dat enkel ‘ertoe strekte’ de mededinging te beperken, bindende kracht verleende. Uit de punten 56 en 57 van het arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International (C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890), blijkt immers dat het Hof had geoordeeld dat het niet over alle gegevens betreffende de algehele context beschikte waarbinnen een verordening van de hoge raad voor de advocatuur is vastgesteld of zijn werking ontplooit.

De vragen van de verwijzende rechter moeten in het licht van deze voorafgaande preciseringen worden beantwoord.

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat ingeval een nationale rechter zou vaststellen dat een bij een nationale regeling verbindend verklaarde verordening tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria in strijd is met die bepaling, deze rechter kan weigeren om deze nationale regeling toe te passen ten aanzien van de partij die is verwezen in de kosten van de advocatenhonoraria, ook wanneer deze partij geen overeenkomst voor advocatendiensten en voor de betaling van advocatenhonoraria heeft gesloten.

Volgens vaste rechtspraak is een nationale rechter die in het kader van zijn bevoegdheid de bepalingen van het Unierecht moet toepassen en een nationale regeling niet in overeenstemming met de vereisten van het Unierecht kan uitleggen, volgens het beginsel van voorrang van het Unierecht verplicht om de volle werking van de vereisten van het Unierecht te verzekeren in het geschil dat hem is voorgelegd, en daarbij zo nodig op eigen gezag elke, zelfs latere, nationale regeling of praktijk die in strijd is met een Unierechtelijke bepaling met rechtstreekse werking buiten toepassing dient te laten, zonder dat hij de voorafgaande opheffing van deze nationale regeling of praktijk via de wetgeving of enige andere constitutionele procedure hoeft te vragen of af te wachten [arrest van 22 februari 2022, RS (Gevolgen van de uitspraken van een grondwettelijk hof), C-430/21, EU:C:2022:99, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

Bovendien moet in herinnering worden gebracht dat artikel 101, lid 1, VWEU rechtstreekse gevolgen teweegbrengt in de betrekkingen tussen particulieren en voor de justitiabelen rechten in het leven roept die door de nationale rechter moeten worden gehandhaafd (arrest van 6 oktober 2021, Sumal, C-882/19, EU:C:2021:800, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Voor zover een nationale rechter zou vaststellen dat de beperkingen van de mededinging, die voortvloeien uit een verordening inzake minimumbedragen voor advocatenhonoraria, niet kunnen worden geacht inherent te zijn aan het nastreven van legitieme doelstellingen, is de nationale regeling die bindende kracht aan deze verordening verleent, onverenigbaar met artikel 101, lid 1, VWEU juncto artikel 4, lid 3, VEU.

In een dergelijk geval is deze rechter verplicht de litigieuze nationale regel buiten toepassing te laten. Hoewel artikel 101 VWEU slechts betrekking heeft op het gedrag van ondernemingen en niet op wettelijke of bestuursrechtelijke maatregelen van de lidstaten, neemt dit namelijk niet weg dat dit artikel juncto artikel 4, lid 3, VEU, dat een verplichting tot samenwerking tussen de Unie en de lidstaten in het leven roept, voorschrijft dat de lidstaten geen maatregelen, zelfs niet van wettelijke of bestuursrechtelijke aard, nemen of handhaven die het nuttig effect van de op de ondernemingen toepasselijke mededingingsregels ongedaan kunnen maken (arrest van 21 september 2016, Etablissements Fr. Colruyt, C-221/15, EU:C:2016:704, punt 43 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Gelet op alle bovenstaande overwegingen moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 101, lid 1, VWEU juncto artikel 4, lid 3, VEU aldus moet worden uitgelegd dat ingeval een nationale rechter zou vaststellen dat een bij een nationale regeling verbindend verklaarde verordening tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria in strijd is met artikel 101, lid 1, VWEU, deze rechter moet weigeren om deze nationale regeling toe te passen ten aanzien van de partij die is verwezen in de kosten van de advocatenhonoraria, ook wanneer deze partij geen overeenkomst voor advocatendiensten en voor de betaling van advocatenhonoraria heeft gesloten.

Met zijn tweede tot en met negende vraag, die samen dienen te worden behandeld, wenst de verwijzende rechter verduidelijking te verkrijgen over, in de eerste plaats, de ‘legitieme doelstellingen’ waaraan een nationale regeling, die de advocaat en zijn cliënt niet toestaat een vergoeding overeen te komen die lager is dan het minimumbedrag dat is vastgesteld in een door een beroepsorganisatie van advocaten — zoals de hoge raad voor de advocatuur — vastgestelde verordening, en die voorts de rechter niet toestaat de vergoeding te gelasten van een bedrag dat lager is dan dat minimumbedrag, moet beantwoorden om in overeenstemming te zijn met artikel 101, lid 1, VWEU, en, in de tweede plaats, de toetsing die deze rechter in die context moet verrichten.

De verwijzende rechter merkt op dat, hoewel niet wordt verwezen naar het door de Bulgaarse wetgever nagestreefde doel, er geen twijfel over bestaat dat met dit doel wordt beoogd de kwaliteit van de door advocaten verleende diensten te waarborgen. Hij vraagt zich echter af hoe en op basis van welke criteria moet worden beoordeeld of die doelstelling legitiem is en of de betrokken maatregel, te weten de tarieflijst tot vaststelling van minimumbedragen voor honoraria, passend en evenredig is ten opzichte van dat doel.

Op dit punt moet eraan worden herinnerd dat het Hof reeds heeft geoordeeld dat de hoge raad voor de advocatuur, waarvan alle leden advocaten zijn die werden verkozen door hun collega's, gelet op het ontbreken van enige controle van de overheid en van bepalingen die kunnen waarborgen dat deze organisatie zich gedraagt als een verlengstuk van het openbaar gezag, als ondernemersvereniging in de zin van artikel 101 VWEU handelt wanneer hij een verordening tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria vaststelt (arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International, C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890, punten 47–49).

Voor zover de tweede tot en met de negende vraag betrekking hebben op de toepassingsvoorwaarden van de Wouters-rechtspraak, moet derhalve in het licht van de overwegingen in de punten 30 tot en met 33 van het onderhavige arrest vooraf worden nagegaan of deze rechtspraak moet worden toegepast op een besluit van een ondernemersvereniging tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria, zoals dat welk in het hoofdgeding aan de orde is.

Daartoe moet worden bepaald of aan een dergelijk besluit enkel een ‘gevolg’ verbonden is dat — althans potentieel — zorgt voor een beperking van de mededinging doordat het de handelingsvrijheid van bepaalde ondernemingen beknot, dan wel of dat besluit zodanig schadelijk is voor de mededinging dat het gerechtvaardigd is om aan te nemen dat dit ‘ertoe strekt’ die mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen.

In dit verband moet eraan worden herinnerd dat een overeenkomst slechts onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU valt wanneer zij ‘ertoe strekt of ten gevolge heeft’ dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst. Volgens vaste rechtspraak sinds het arrest van 30 juni 1966, LTM (56/65, EU:C:1966:38), volgt uit het feit dat het hier gaat om alternatieve voorwaarden — wat blijkt uit het voegwoord ‘of’ — dat in de eerste plaats moet worden gelet op de strekking van de overeenkomst. Wanneer de mededingingsbeperkende strekking van een overeenkomst vaststaat, behoeven de gevolgen daarvan voor de mededinging dus niet te worden onderzocht (arrest van 29 juni 2023, Super Bock Bebidas, C-211/22, EU:C:2023:529, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Vast staat dat het essentiële juridische criterium om uit te maken of een overeenkomst, zij het horizontaal of verticaal, een ‘mededingingsbeperkende strekking’ heeft, de vaststelling is dat een dergelijke overeenkomst op zich in voldoende mate schadelijk is voor de mededinging (zie in die zin arresten van 11 september 2014, CB/Commissie, C-67/13 P, EU:C:2014:2204, punt 57, en 18 november 2021, Visma Enterprise, C-306/20, EU:C:2021:935, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Bij de beoordeling of aan dat criterium is voldaan, moet worden gelet op de bewoordingen en de doelen ervan, alsmede op de economische en juridische context. Bij de beoordeling van die context moet ook rekening worden gehouden met de aard van de betrokken goederen of diensten, de daadwerkelijke voorwaarden die van toepassing zijn voor het functioneren van de betrokken markt of markten en de structuur van deze markt of markten (arresten van 11 september 2014, CB/Commissie, C-67/13 P, EU:C:2014:2204, punt 53, en 12 januari 2023, HSBC Holdings e.a./Commissie, C-883/19 P, EU:C:2023:11, punt 107 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat betreft het besluit van een ondernemersvereniging tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria, heeft het Hof reeds geoordeeld dat de vaststelling van dergelijke minimumbedragen, die bindend worden door een nationale regeling als die in het hoofdgeding, neerkomt op een horizontale overeenkomst inzake bindende minimumtarieven die wordt verboden door artikel 101, lid 1, VWEU (arrest van 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International, C-427/16 en C-428/16, EU:C:2017:890, punt 51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Het is geen geheim dat bepaalde kartelafspraken als die welke tot horizontale prijsbepaling door kartels leiden, kunnen worden beschouwd als afspraken die een zodanig groot risico op negatieve beïnvloeding van inzonderheid de prijs, de hoeveelheid en de kwaliteit van de producten en diensten inhouden, dat het voor de toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU overbodig kan worden geacht aan te tonen dat zij concrete effecten hebben op de markt. De ervaring leert namelijk dat dergelijke gedragingen leiden tot productieverminderingen en prijsstijgingen, waardoor de middelen inefficiënt worden ingezet, hetgeen inzonderheid de consumenten schaadt (arrest van 2 april 2020, Budapest Bank e.a., C-228/18, EU:C:2020:65, punt 36 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Deze gedragingen moeten dus als ‘beperkingen naar strekking’ worden aangemerkt, aangezien zij de mededinging in voldoende mate ongunstig beïnvloeden, ongeacht het niveau waarop de minimumprijs wordt vastgesteld.

Overeenkomstig de in punt 32 van dit arrest vermelde rechtspraak kunnen dergelijke beperkingen in geen geval worden gerechtvaardigd door het nastreven van ‘legitieme doelstellingen’ zoals die welke zouden worden nagestreefd met de in het hoofdgeding aan de orde zijnde verordening nr. 1 inzake minimumbedragen voor advocatenhonoraria.

Gelet op alle bovenstaande overwegingen moet op de tweede tot en met de negende vraag worden geantwoord dat artikel 101, lid 1, VWEU juncto artikel 4, lid 3, VEU aldus moet worden uitgelegd dat een nationale regeling die de advocaat en zijn cliënt niet toestaat een vergoeding overeen te komen die lager is dan het minimumbedrag dat is vastgesteld in een door een beroepsorganisatie van advocaten — zoals de hoge raad voor de advocatuur — vastgestelde verordening, en die voorts de rechter niet toestaat de vergoeding te gelasten van een bedrag dat lager is dan dat minimumbedrag, moet worden aangemerkt als een mededingingsbeperking ‘naar strekking’ in de zin van die bepaling. Wanneer er sprake is van een dergelijke beperking kunnen de legitieme doelstellingen die met de nationale regeling zouden worden nagestreefd, niet worden ingeroepen om de betrokken gedraging vrij te stellen van het in artikel 101, lid 1, VWEU, neergelegde verbod van mededingingsbeperkende overeenkomsten en praktijken.

Met zijn tiende vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 101, lid 2, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat een nationale rechter die vaststelt dat een bij een nationale regeling verbindend verklaarde verordening tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria, in strijd is met het in artikel 101, lid 1, VWEU neergelegde verbod, niettemin verplicht is om gebruik te maken van de minimumbedragen waarin deze verordening voorziet voor zover deze bedragen de reële marktprijzen voor advocatendiensten weergeven.

Zoals blijkt uit het antwoord op de eerste vraag moet een nationale rechter die vaststelt dat een verordening tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria in strijd is met artikel 101, lid 1, VWEU in dit verband de nationale regeling die deze verordening bindend maakt, buiten toepassing laten.

Aangezien artikel 101 VWEU een fundamentele bepaling is die onontbeerlijk is voor de vervulling van de taken van de Unie en in het bijzonder voor de werking van de interne markt, moet voorts in aanmerking worden genomen dat de opstellers van het Verdrag in artikel 101, lid 2, VWEU uitdrukkelijk hebben bepaald dat de verboden overeenkomsten en besluiten van rechtswege nietig zijn (zie in die zin arresten van 1 juni 1999, Eco Swiss, C-126/97, EU:C:1999:269, punt 36, en 20 september 2001, Courage en Crehan, C-453/99, EU:C:2001:465, punten 20 en 21).

Deze nietigheid, die door eenieder kan worden ingeroepen, is voor de rechter bindend wanneer de voorwaarden voor toepassing van artikel 101, lid 1, VWEU vervuld zijn en de betrokken overeenkomst een vrijstelling krachtens artikel 101, lid 3, VWEU niet kan rechtvaardigen. Aangezien de in artikel 101, lid 2, VWEU bedoelde nietigheid absoluut is, heeft een krachtens deze bepaling nietige overeenkomst geen gevolgen in de betrekkingen tussen de overeenkomstsluitende partijen en kan zij aan derden niet worden tegengeworpen. Deze nietigheid kan bovendien alle gevolgen, voor het verleden en voor de toekomst, van de overeenkomst of het besluit treffen (zie in die zin arrest van 20 september 2001, Courage en Crehan, C-453/99, EU:C:2001:465, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

In casu vraagt de verwijzende rechter zich af of hij hoe dan ook niet verplicht is om de bedragen toe te passen waarin verordening nr. 1 inzake minimumbedragen voor advocatenhonoraria voorziet, zelfs indien deze verordening nietig zou worden verklaard in de zin van artikel 101, lid 2, VWEU. Ter rechtvaardiging van dit verzoek voert hij aan dat de in deze verordening vastgestelde bedragen de werkelijke marktprijzen van advocatendiensten weergeven aangezien alle advocaten lid moeten zijn van de vereniging die deze verordening heeft vastgesteld.

Er moet worden benadrukt dat de prijs voor een dienst die door alle marktdeelnemers is bepaald vastgesteld in een overeenkomst of een besluit niet kan worden aangemerkt als een reële marktprijs. Integendeel, de onderlinge afstemming van de prijzen van diensten door alle marktdeelnemers, die een ernstige verstoring van de mededinging in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU vormt, staat juist in de weg aan de toepassing van reële marktprijzen.

Gelet op alle bovenstaande overwegingen moet op de tiende vraag worden geantwoord dat artikel 101, lid 2, VWEU juncto artikel 4, lid 3, VEU aldus moet worden uitgelegd dat een nationale rechter die vaststelt dat een bij een nationale regeling verbindend verklaarde verordening tot vaststelling van minimumbedragen voor advocatenhonoraria, in strijd is met het in artikel 101, lid 1, VWEU neergelegde verbod, moet weigeren om die nationale regeling toe te passen, ook wanneer de in deze verordening vastgestelde bedragen de reële marktprijzen van advocatendiensten weergeven.