Hof Leeuwarden, 05-12-2007, nr. 0500374

In rechtsoverweging 2 (2.1 tot en met 2.8) van het vonnis van 3 maart 2004 heeft de rechtbank vaststaande feiten weergegeven. Tegen de feitelijke juistheid van die weergave is als zodanig geen grief gericht of anderszins bezwaar gemaakt, zodat ook in hoger beroep van bedoelde feiten zal worden uitgegaan.

Voor zover de laatste volzin van punt 2.1 van de memorie van grieven de klacht mocht bevatten dat de weergave van de vaststaande feiten door de rechtbank onvolledig is geweest, merkt het hof op dat geen rechtsregel de rechter verplicht opgaaf te doen van alle gestelde en door de wederpartij niet weersproken feiten. Voldoende is immers dat de rechter bij zijn rechtsoordelen en beslissingen uit de aldus tussen partijen vaststaande feiten die feiten selecteert die hem voor de beoordeling relevant voorkomen en daarvan in zijn uitspraak doet blijken. Voor het geval de strekking van de bedoelde volzin zou zijn dat de rechtbank onvoldoende gewicht aan een of meer (vaststaande) feiten heeft toegekend, komt dat hierna voor zover relevant nog aan de orde.

Met inachtneming van het voorgaande gaat het in dit geding om het volgende, waarbij het hof de door de rechtbank vastgestelde feiten zal aanvullen met enige feiten die in hoger beroep ook als vaststaand kunnen worden beschouwd.

Op 11 juli 1980 heeft [de koper], de rechtsvoorganger onder algemene titel van de Erven, van [de verkoper] (verder: [de verkoper]) krachtens koopovereenkomst geleverd gekregen de boerderij met grond en bijbehorende opstallen aan de [adres] (verder: de boerderij). In artikel 7 van de transportakte d.d. 11 juli 1980 (prod. 1 bij de inleidende dagvaarding) is onder meer het volgende opgenomen:

[de koper] is [in] 1992 overleden. Daarna is [appellant], destijds notaris te [vestigingsplaats], ingeschakeld ter afwikkeling van zijn nalatenschap.

Bij brief van 27 augustus 1992 (prod. 5 bij de inleidende dagvaarding) heeft [appellant] de boerderij aan [de verkoper] te koop aangeboden.

Hierop heeft [de verkoper] bij brief van 31 augustus 1992 (prod. 6 bij de inleidende dagvaarding) [appellant] onder meer geschreven dat wanneer de Erven besluiten over te gaan tot verkoop van de boerderij, zij dit per aangetekende brief aan haar kenbaar moeten maken en dat zij van de Erven nog niet een dergelijk schrijven heeft ontvangen.

Vervolgens heeft [appellant] het onder 3.3 genoemde aanbod bij brief van 2 september 1992 (prod. 7 bij de inleidende dagvaarding) als volgt herhaald:

Bij per fax verzonden brief van 24 september 1992 (prod. 10 bij de inleidende dagvaarding) heeft mr. H. Stein, de toenmalige advocaat van [de verkoper], aan [appellant] onder meer bericht:

Op 24 september 1992 heeft [appellant] een kopie van deze brief van mr. Stein verzonden naar de Erven.

Een faxbericht d.d. 6 oktober 1992 van [appellant] aan mr. Stein (prod. 11 bij de inleidende dagvaarding) houdt het volgende in:

Medio oktober 1992 is door [geïntimeerde 1] (de geïntimeerde sub 1, verder: [geïntimeerde 1]) een boedelvolmacht (prod. 14 bij de inleidende dagvaarding, tevens prod. 2 bij conclusie van antwoord) getekend. In deze boedelvolmacht is onder meer opgenomen:

In december 1992 hebben drie deskundigen, onder wie een door [geïntimeerde 1] voorgestelde deskundige, een schriftelijk deskundigenrapport uitgebracht, waarbij de waarde van de boerderij met erf is vastgesteld op f 205.000,-- kosten koper.

Nadat [de verkoper] in een brief van mr. Stein d.d. 28 december 1992 (prod. 16 bij de inleidende dagvaarding) kenbaar had gemaakt de boerderij voor de door de deskundigen vastgestelde prijs te kopen, hebben de Erven geweigerd medewerking te verlenen aan het transport van de boerderij aan [de verkoper].

Tijdens de behandeling in januari 1993 van een kort geding dat [de verkoper] in verband met deze weigering tegen de Erven aanhangig had gemaakt, heeft [geïntimeerde 1] zich onder meer op het standpunt gesteld dat hij [appellant] opdracht noch machtiging heeft gegeven om namens hem de boerderij aan [de verkoper] aan te bieden. Naar aanleiding daarvan heeft mr. Stein bij brief van 20 januari 1993 (prod. 28 bij conclusie van antwoord) bij [appellant] geïnformeerd naar diens visie met betrekking tot zijn - [appellant]'s - bevoegdheid om namens alle drie erfgenamen de boerderij aan [de verkoper] ter terugkoop aan te bieden. Voorts schreef mr. Stein [appellant] bij brief van 4 februari 1993 (prod. 19 bij de inleidende dagvaarding):

In reactie daarop heeft [appellant] mr. Stein bij brief van 10 februari 1993 (prod. 20 bij de inleidende dagvaarding) onder meer meegedeeld :

Bij brief van 21 april 1993 (prod. 21 bij de inleidende dagvaarding) heeft [appellant] aan

mr. G.J. Niezink onder meer geschreven:

Bij vonnis van 17 maart 2000 heeft de rechtbank Groningen in een bodemprocedure de Erven op vordering van [de verkoper] geboden mee te werken aan de transportakte strekkende tot levering van de boerderij met erf aan haar. In het vonnis oordeelde de rechtbank dat [geïntimeerde 1] de schijn heeft gewekt dat [appellant] ook namens hem het aanbod tot terugkoop aan [de verkoper] heeft gedaan. Dit hof heeft bij arrest van 12 september 2001 het vonnis van 17 maart 2000 bekrachtigd.

De vordering en de beslissingen in eerste aanleg

In eerste aanleg hebben de Erven gevorderd voor recht te verklaren dat [appellant] jegens hen onrechtmatig heeft gehandeld, althans toerekenbaar tekort is gekomen in zijn verplichting jegens hen, en dat hij aansprakelijk is voor alle schade die zij dientengevolge hebben geleden en nog zullen lijden, als ook hem te veroordelen tot betaling aan hen van al datgeen waartoe zij in de procedures tussen hen en [de verkoper] zijn en nog worden veroordeeld, althans de schade nader op te maken bij staat en te vereffenen volgens de wet, met zijn veroordeling in de kosten van de procedure.

Bij het tussenvonnis van 3 maart 2004 heeft de rechtbank [appellant] opgedragen te bewijzen dat [geïntimeerde 1] aan hem een volmacht heeft verstrekt tot het ter verkoop aanbieden van de boerderij aan [de verkoper] dan wel dat [geïntimeerde 1] heeft ingestemd met het aanbod tot verkoop van de boerderij aan [de verkoper].

Na in het eindvonnis van 16 maart 2005 te hebben geoordeeld dat [appellant] niet is geslaagd in de bewijslevering en te hebben geconcludeerd dat hij zonder volmacht van [geïntimeerde 1] en daarmee onrechtmatig heeft gehandeld jegens de Erven, heeft de rechtbank in het dictum van dat vonnis voor recht verklaard dat [appellant] jegens de Erven onrechtmatig heeft gehandeld en dat hij dientengevolge aansprakelijk is voor de als gevolg daarvan door de Erven geleden en nog te lijden schade. Voorts heeft de rechtbank [appellant] daarbij - een en ander uitvoerbaar bij voorraad - veroordeeld tot voldoening van schadevergoeding, nader op te maken bij staat en te vereffenen volgens de wet, en tot betaling van de proceskosten, met afwijzing van het meer of anders gevorderde.

De grieven

Met grief 1 wordt betoogd dat de bewijsopdracht in het dictum van het vonnis van 3 maart 2004 ten onrechte is verstrekt, omdat de rechtbank op grond van de feiten en omstandigheden, zoals weergegeven in de toelichting op de grief, tot het oordeel had moeten komen dat [geïntimeerde 1] met het aanbod aan [de verkoper] heeft ingestemd, althans voorshands aannemelijk had moeten achten dat hij die toestemming heeft gegeven.

Grief 2 is gericht tegen het oordeel van de rechtbank, vervat in rechtsoverweging 3.3 van het vonnis d.d. 3 maart 2004 en rechtsoverweging 4 van het vonnis d.d. 16 maart 2005, dat de door [geïntimeerde 1] in oktober 1992 ondertekende boedelvolmacht geen volmacht impliceerde om de boerderij aan [de verkoper] aan te bieden.

Met grief 3 wordt opgekomen tegen het oordeel van de rechtbank, vervat in rechtsoverweging 3.3 van het vonnis d.d. 3 maart 2004 en rechtsoverweging 4 van het vonnis d.d. 16 maart 2005, dat de omstandigheid dat [geïntimeerde 1] zijn medewerking heeft verleend aan de benoeming van deskundigen geen bewijs oplevert van de instemming van [geïntimeerde 1] met het aanbod tot verkoop van de boerderij aan [de verkoper].

Grief 4 betreft het oordeel van de rechtbank dat [appellant] (ook) jegens [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3] onrechtmatig heeft gehandeld.

Met grief 5 wordt bestreden de conclusie van de rechtbank, vervat in rechtsoverweging 4 van het vonnis d.d. 16 maart 2005, dat [appellant] niet is geslaagd in het hem opgedragen bewijs.

Grief 6 is gericht tegen rechtsoverweging 5 en het dictum van het vonnis van 16 maart 2005, voor zover het gaat om het oordeel van de rechtbank dat [appellant] zonder volmacht van [geïntimeerde 1] en daarmee zowel jegens [geïntimeerde 1] als jegens [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3] onrechtmatig heeft gehandeld.

Met betrekking tot grief 1

In rechtsoverweging 3.2 van het tussenvonnis van 3 maart 2004 ligt onder meer besloten het oordeel van de rechtbank dat op [appellant] de bewijslast en daarmee het bewijsrisico rust van zijn stellingname - samengevat - dat hij van [geïntimeerde 1] een volmacht heeft gekregen tot het ter verkoop aanbieden van de boerderij aan [de verkoper] dan wel dat [geïntimeerde 1] met dat aanbod heeft ingestemd. Het hof verenigt zich met dit oordeel dat als zodanig niet, althans niet met inhoudelijke argumenten, is bestreden en neemt dat over. Op de feiten en omstandigheden die in de toelichting op de grief zijn aangevoerd, zal het hof voor zover relevant hierna nog terugkomen.

Met betrekking tot grief 2

De grief heeft de strekking te betogen dat het ter verkoop aanbieden van de boerderij aan [de verkoper] wel viel onder de inhoud van de boedelvolmacht die [geïntimeerde 1] in oktober 1992 heeft ondertekend. Volgens [appellant] zou uit de inhoud van die volmacht blijken dat hij was belast met de afwikkeling van de nalatenschap en zou hij krachtens deze last overeenkomstig de terugkoopregeling in de akte van levering van 1980 de boerderij aan [de verkoper] hebben aangeboden. Het hof overweegt daaromtrent het volgende.

Tussen partijen staat vast dat [appellant] ten tijde van het aanbod aan [de verkoper] bij brief van 2 september 1992 niet beschikte over een schriftelijke volmacht van [geïntimeerde 1]. Ook staat vast dat [geïntimeerde 1] nadien - medio oktober 1992 - op verzoek van [appellant] de hiervoor onder 3.8 vermelde boedelvolmacht heeft ondertekend. Het hof is met de rechtbank van oordeel dat die boedelvolmacht geen volmacht impliceerde om de boerderij aan [de verkoper] aan te bieden. Het mag zo zijn dat de inhoud van de boedelvolmacht gelet op de tekst daarvan als "ruim" valt te kwalificeren en onder meer inhield een machtiging om [geïntimeerde 1] ter zake van de nalatenschap van [de koper] te vertegenwoordigen en te dien einde "roerende en onroerende goederen en zaken te verkopen en te leveren", waar het echter om gaat is of [appellant], hetgeen de Erven hebben bestreden, die boedelvolmacht heeft kunnen en mogen opvatten als een tot hem gerichte verklaring van [geïntimeerde 1] die (mede) de strekking had - achteraf - aan hem de bevoegdheid te verlenen om namens [geïntimeerde 1] het onderwerpelijke aanbod aan [de verkoper] te doen.

De in de vorige rechtsoverweging gestelde vraag moet naar het oordeel van het hof reeds ontkennend worden beantwoord, omdat [appellant] zelf die boedelvolmacht destijds en ook in de maanden daarna kennelijk niet als zodanig heeft beschouwd. Het hof leidt dat af uit de hiervoor onder 3.12 en 3.13 geciteerde passages van de brieven van [appellant] van 10 februari 1993 aan mr. Stein respectievelijk van 21 april 1993 aan mr. Niezink. Bovendien maakt [appellant] er in die beide brieven op geen enkele wijze melding van dat hij zijn bevoegdheid om (mede) namens [geïntimeerde 1] het onderhavige aanbod aan [de verkoper] te doen, zij het achteraf, kon ontlenen aan de door [geïntimeerde 1] ondertekende boedelvolmacht, althans mocht menen dat te hebben kunnen doen. Het had voor de hand gelegen dat [appellant], jurist en notaris, daarvan toen wel melding zou hebben gemaakt indien hij van mening zou zijn geweest dat de boedelvolmacht als een instemming van [geïntimeerde 1] met dat aanbod mocht worden beschouwd, te meer nu het betreft correspondentie met (voormalige) advocaten van [de verkoper], die geconfronteerd werd met het standpunt van [geïntimeerde 1] dat hij [appellant] opdracht noch machtiging had gegeven om namens hem de boerderij aan haar aan te bieden. Daarbij komt dan nog dat [appellant] er blijkens het proces-verbaal van getuigenverhoor van 30 juni 2004 vanuit ging dat de volmacht in kwestie niet inhield dat hij gemachtigd was om een onroerende zaak te verkopen en te leveren. Het hof deelt derhalve niet de mening van [appellant] dat de rechtbank zijn getuigenverklaring op het punt van de boedelvolmacht onjuist heeft geïnterpreteerd.

De grief faalt.

Met betrekking tot de grieven 1 (nader), 3 en 5

De grieven stellen, mede gelet op de daarop gegeven toelichtingen, alle aan de orde de door de rechtbank ontkennend beantwoorde vraag of [geïntimeerde 1] heeft ingestemd met het aanbod aan [de verkoper], gedaan bij brief van 2 september 1992, de boerderij te kopen. Zij lenen zich voor gezamenlijke behandeling.

[appellant] handhaaft in hoger beroep zijn door de Erven bestreden standpunt dat de feiten en omstandigheden, zoals die in de memorie van grieven onder 3.3 ((i) tot en met (xi)) samengevat zijn weergegeven, in onderling verband bezien tot de conclusie moeten leiden dat [geïntimeerde 1] bekend was met het aanbod aan [de verkoper] en dat hij daarmee heeft ingestemd.

Het hof acht het voor de beoordeling van dat standpunt van [appellant] niet van doorslaggevende betekenis of [geïntimeerde 1] ermee bekend was dat aan [de verkoper] een aanbod tot terugkoop van de boerderij was gedaan, maar wel of [geïntimeerde 1] toen hij zijn medewerking verleende aan het benoemen van deskundigen ter bepaling van de prijs van de boerderij ermee bekend was dat dit aanbod mede namens hem was gedaan.

Nog daargelaten dat de onder 3.3 van de memorie van grieven gestelde feiten en omstandigheden niet alle als tussen partijen vaststaand kunnen worden aangemerkt, is het hof van oordeel dat die feiten en omstandigheden, ook wanneer deze in onderling verband worden bezien, niet de conclusie rechtvaardigen dat het aan [geïntimeerde 1] bekend was dat mede namens hem een aanbod tot terugkoop van de boerderij aan [de verkoper] was gedaan. In dat verband wijst het hof erop dat niet is komen vast te staan dat [geïntimeerde 1] kennis droeg van de inhoud van de brieven van [appellant] aan [de verkoper] van 27 augustus en 2 september 1992 en van de brief van 31 augustus 1992 van [de verkoper] aan [appellant], terwijl uit de hiervoor onder 3.6 vermelde brief van mr. Stein van 24 september 1992 op zichzelf niet kan worden opgemaakt dat [de verkoper] daarbij een namens de Erven, laat staan een mede namens [geïntimeerde 1], gedaan aanbod tot terugkoop aanvaardt.

Het hof acht het gelet op hetgeen hiervoor onder 14 is overwogen heel wel mogelijk dat [geïntimeerde 1], zoals de Erven hebben gesteld, heeft meegewerkt aan de benoeming van deskundigen in de veronderstelling dat dit niet in de weg zou staan aan de mogelijkheid dat hij de boerderij zelf kon kopen (toebedeeld zou kunnen krijgen). Dit brengt mee dat aan de omstandigheid dat [geïntimeerde 1] heeft meegewerkt aan de benoeming van deskundigen geen bewijs kan worden ontleend voor de door [appellant] gestelde instemming van [geïntimeerde 1] met het aanbod tot verkoop van de boerderij aan [de verkoper].

De grieven treffen dan ook geen doel.

Met betrekking tot grief 4

De rechtbank heeft geoordeeld dat [appellant] door zonder volmacht van [geïntimeerde 1] te handelen ook onrechtmatig heeft gehandeld jegens [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3]. De grief bestrijdt dat het handelen van [appellant] onrechtmatig is jegens [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3].

Bij de motivering van haar oordeel heeft de rechtbank in rechtsoverweging 5 van het vonnis van 16 maart 2005 tot uitgangspunt genomen dat een notaris pas mag stellen dat hij namens alle erven handelt als hij ook daadwerkelijk door alle erven gevolmachtigd is. Dat uitgangspunt, waarmee het hof zich verenigt, is als zodanig in hoger beroep niet aangevochten.

Nu moet worden aangenomen dat [appellant] zonder toereikende volmacht, te weten zonder volmacht van [geïntimeerde 1], namens alle Erven bij brief van 2 september 1992 aan [de verkoper] het aanbod heeft gedaan de boerderij terug te kopen, heeft [appellant] dusdoende ook jegens [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3] onrechtmatig gehandeld. Daaraan doet niet af dat [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3] aan [appellant] toestemming hebben gegeven tot de aanbieding van de boerderij aan [de verkoper], nu gesteld noch gebleken is dat hun toestemming zag op het doen van een aanbod namens twee van de drie erven, zonder dat de derde erfgenaam ([geïntimeerde 1]) met het aanbod instemde. Ook kan daaraan niet afdoen het argument van [appellant] dat [geïntimeerde 2] en [geïntimeerde 3] steeds de mogelijkheid hebben gehad hun verplichtingen jegens [de verkoper] na te komen, in die zin dat zij hun aandeel in de eigendom van de boerderij aan [de verkoper] konden overdragen. Gesteld noch gebleken is dat [de verkoper], die op grond van de aanvaarding van het aan haar bij brief van 2 september 1992 gedane aanbod ervan uit mocht gaan dat zij de (gehele) boerderij zou verwerven, genoegen zou hebben willen nemen met een (onverdeeld) aandeel in de eigendom daarvan.

De grief faalt.

Met betrekking tot grief 6

De grief mist zelfstandige betekenis. Zij behoeft na het voorgaande geen bespreking.

De slotsom

De grieven treffen geen doel. Het hof gaat voorbij aan het door [appellant] in hoger beroep gedane bewijsaanbod. De daarin genoemde getuigen [getuige 1], [geïntimeerde 1] en [appellant] zelf zijn in eerste aanleg reeds als getuigen gehoord. [appellant] vermeldt niet wat deze getuigen in appel meer of anders zouden kunnen verklaren of welke andere redenen er zijn om hen opnieuw te horen. Evenmin vermeldt [appellant] wat [getuige 2] als getuige eventueel zou kunnen verklaren omtrent voor de beslechting van dit geschil relevante feiten en omstandigheden. Het hof zal de beide vonnissen waarvan beroep bekrachtigen. Dit brengt mee dat niet toewijsbaar is de vordering, opgenomen onder 3 van het petitum van de dagvaarding in hoger beroep. [appellant] zal als de in hoger beroep in het ongelijk te stellen partij worden veroordeeld in de kosten van het geding in appel. Deze kosten zullen voor wat betreft het procureurssalaris worden begroot op 3 punten naar tarief II voor de hoven.