HvJ EU, 19-09-2024, nr. C-501/23

In zijn schriftelijke opmerkingen betwist de schuldenaar de beoordeling van de verwijzende rechter dat hij ten tijde van het aanvragen van de insolventieprocedure ‘als zelfstandige een bedrijfs — of beroepsactiviteit’ uitoefende in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, eerste volzin, van verordening 2015/848. Volgens de schuldenaar valt zijn activiteit als voorzitter van de raad van toezicht, die overigens slechts secundair is, niet onder dit begrip, gelet op de voorwaarden waaronder deze activiteit wordt uitgeoefend.

Volgens vaste rechtspraak rust er een vermoeden van relevantie op de vragen betreffende de uitlegging van het Unierecht die de nationale rechter heeft gesteld binnen het onder zijn eigen verantwoordelijkheid geschetste wettelijke en feitelijke kader, ten aanzien waarvan het niet aan het Hof is de juistheid te onderzoeken. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een verzoek van een nationale rechter wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, of wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op de gestelde vragen (arrest van 22 september 2016, Breitsamer und Ulrich, C-113/15, EU:C:2016:718, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Dat vermoeden van relevantie kan niet worden weerlegd door de loutere omstandigheid dat een van de partijen in het hoofdgeding bepaalde feiten betwist ten aanzien waarvan het niet aan het Hof is om de juistheid te verifiëren en die bepalend zijn voor het voorwerp van het geschil (arrest van 22 september 2016, Breitsamer und Ulrich, C-113/15, EU:C:2016:718, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Zoals in punt 13 van het onderhavige arrest is uiteengezet, heeft de verwijzende rechter uitdrukkelijk aangegeven dat hij geen vraagtekens heeft geplaatst bij de vaststelling van het Landgericht Berlin dat de schuldenaar ten tijde van het aanvragen van de insolventieprocedure ‘als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit’ uitoefende in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, eerste volzin, van verordening 2015/848. Uit de motivering van de verwijzingsbeslissing blijkt dat de verwijzende rechter met zijn prejudiciële vragen in wezen wenst te vernemen of het vermoeden van deze bepaling op deze schuldenaar kan worden toegepast, ook al is het voor zijn activiteit, die dus als een ‘bedrijfs- of beroepsactiviteit [als zelfstandige]’ wordt aangemerkt, noch op het Duitse grondgebied, noch elders nodig om mensen of goederen in te zetten.

In die omstandigheden moet bij de beantwoording van de vragen worden uitgegaan van de premisse waarop deze rechter zich baseert, namelijk dat de schuldenaar ten tijde van het aanvragen van de insolventieprocedure ‘als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit’ uitoefende in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848. Deze premisse valt binnen het feitelijke kader van het hoofdgeding, waarover het Hof zich niet dient uit te spreken.

Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 aldus moet worden uitgelegd dat het begrip ‘hoofdvestiging’ van een natuurlijke persoon die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent in de zin van die bepaling, overeenkomt met het begrip ‘vestiging’ in artikel 2, punt 10, van die verordening.

Volgens artikel 3, lid 1, eerste alinea, van verordening 2015/848 zijn de rechters van de lidstaat op het grondgebied waarvan het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is bevoegd een insolventieprocedure te openen. In deze verordening wordt dat de ‘hoofdinsolventieprocedure’ genoemd. Het centrum van de voornaamste belangen is de plaats waar de schuldenaar gewoonlijk het beheer over zijn belangen voert en die als zodanig voor derden herkenbaar is.

Volgens artikel 3, lid 1, derde alinea, van deze verordening wordt in het geval van een natuurlijke persoon die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste belangen vermoed de plaats van diens hoofdvestiging te zijn.

In casu legt de verwijzende rechter het begrip ‘hoofdvestiging’ in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 uit in het licht van het begrip ‘vestiging’, zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 10, van deze verordening. Deze rechter vraagt zich af of de plaats van de hoofdvestiging, gelet op deze definitie, ook zonder aanwezige mensen en goederen een ‘vestiging’ vormt.

In dit verband moet worden vastgesteld dat in de Duitse taalversie van verordening 2015/848 de termen ‘vestiging’ (Niederlassung) en ‘hoofdvestiging’ (Hauptniederlassung) dicht bij elkaar liggen.

Zoals de Europese Commissie in haar opmerkingen betoogt, bestaat deze nabijheid echter niet in andere taalversies van deze verordening waarin semantisch verschillende termen worden gebruikt, zoals met name in de Engelse versie (establishment en principal place of business), de Spaanse versie (establecimiento en centro principal de actividad), de Franse versie (établissement en lieu d'activité principal), de Italiaanse versie (dipendenza en sede principale di attività), de Poolse versie (oddział en główne miejsce wykonywania tej działalności) of de Zweedse versie (driftställe en huvudsakligt verksamhetsställe).

Volgens vaste rechtspraak vereist de noodzaak van een eenvormige uitlegging van een Unierechtelijke bepaling dan ook dat wanneer de verschillende taalversies ervan van elkaar afwijken, bij de uitlegging van de betrokken bepaling wordt gelet op de context en de doelstelling van de regeling waarvan zij een onderdeel vormt (arrest van 9 september 2020, TMD Friction en TMD Friction EsCo, C-674/18 en C-675/18, EU:C:2020:682, punt 89 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

Wat in de eerste plaats de context van de regeling betreft, moet worden vastgesteld dat het begrip ‘vestiging’ in de zin van artikel 2, punt 10, van verordening 2015/848, vóórkomt in artikel 3, lid 2, van deze verordening waarin het criterium is vastgelegd voor de internationale bevoegdheid om een insolventieprocedure te openen in een andere lidstaat dan die waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is in de zin van artikel 3, lid 1, van die verordening.

Artikel 3, lid 2, van deze verordening bepaalt dat wanneer het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar op het grondgebied van een lidstaat gelegen is, de rechters van een andere lidstaat slechts bevoegd zijn om een insolventieprocedure te openen ten aanzien van deze schuldenaar indien hij op het grondgebied van laatstgenoemde lidstaat een vestiging bezit.

Voorts blijkt uit artikel 3, lid 3, van verordening 2015/848 dat indien de insolventieprocedure overeenkomstig lid 1 van dat artikel is geopend, iedere insolventieprocedure die vervolgens overeenkomstig lid 2 van dat artikel wordt geopend, een secundaire insolventieprocedure is.

De Uniewetgever heeft er dus voor gekozen om een duidelijk onderscheid te maken tussen enerzijds de hoofdinsolventieprocedure als bedoeld in artikel 3, lid 1, van verordening 2015/848 en anderzijds de secundaire insolventieprocedure als bedoeld in artikel 3, lid 2, van deze verordening. Zoals blijkt uit de overwegingen 23, 24, 37 en 38 van die verordening, is de aanwezigheid in een lidstaat van een ‘vestiging’, zoals gedefinieerd in artikel 2, punt 10, van die verordening, enkel het beslissende criterium voor het openen van een secundaire insolventieprocedure in die lidstaat. Dit begrip kan dus niet relevant zijn in het kader van artikel 3, lid 1, van deze verordening.

Een dergelijke uitlegging is in de tweede plaats in overeenstemming met de doelstelling van verordening 2015/848, die erin bestaat met betrekking tot de vaststelling van de bevoegde rechter de rechtszekerheid en de voorspelbaarheid te waarborgen door gebruik te maken van objectieve criteria (zie in die zin arrest van 16 juli 2020, Novo Banco, C-253/19, EU:C:2020:585, punt 20).

Deze doelstelling zou in gevaar komen indien het begrip ‘hoofdvestiging’ in de zin van artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 zou overeenstemmen met het begrip ‘vestiging’ in artikel 2, punt 10, van die verordening. Dat zou leiden tot verwarring over de relevante criteria voor de opening van een hoofdinsolventieprocedure enerzijds en een secundaire insolventieprocedure anderzijds.

Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 aldus moet worden uitgelegd dat het begrip ‘hoofdvestiging’ van een natuurlijke persoon die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent in de zin van deze bepaling, niet overeenkomt met het begrip ‘vestiging’ in artikel 2, punt 10, van die verordening.

Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 aldus moet worden uitgelegd dat in het geval van een natuurlijke persoon die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, kan worden vermoed dat, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste belangen van deze persoon gelegen is op de plaats van diens hoofdvestiging, ook al hoeven voor deze activiteit geen mensen of goederen te worden ingezet.

Zoals blijkt uit artikel 3, lid 1, eerste alinea van verordening 2015/848 is het algemene aanknopingspunt ter bepaling van de internationale bevoegdheid om een insolventieprocedure te openen het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar. In het specifieke geval dat de schuldenaar een natuurlijke persoon is die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, voorziet artikel 3, lid 1, derde alinea, van deze verordening in een weerlegbaar vermoeden dat het centrum van de voornaamste belangen de plaats van diens hoofdvestiging is.

In de eerste plaats heeft het Hof geoordeeld dat het ‘centrum van de voornaamste belangen’ in de zin van artikel 3, lid 1, van verordening 2015/848 van de schuldenaar worden bepaald na een globale beoordeling van alle door derden — inzonderheid door de schuldeisers — verifieerbare objectieve criteria die de daadwerkelijke plaats kunnen bepalen waar de schuldenaar gewoonlijk het beheer over zijn belangen voert (zie in die zin arrest van 16 juli 2020, Novo Banco, C-253/19, EU:C:2020:585, punt 22).

Uit de bewoordingen zelf van artikel 3, lid 1, eerste alinea, van verordening 2015/848 volgt dat de voorgaande overwegingen gelden ongeacht de schuldenaar, of het nu vennootschappen, rechtspersonen of natuurlijke personen betreft, en voorts dat de Uniewetgever, door in die bepaling de term ‘belangen’ te gebruiken, alle economische activiteiten in het algemeen heeft willen bestrijken.

Ten eerste gelden dit algemene aanknopingspunt ter bepaling van de internationale bevoegdheid om een insolventieprocedure te openen, alsook de benadering op basis van door derden verifieerbare objectieve criteria die moeten worden vastgesteld om dit aanknopingspunt toe te passen, dus ook voor natuurlijke personen die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefenen (zie in die zin arrest van 16 juli 2020, Novo Banco, C-253/19, EU:C:2020:585, punt 23). Ten tweede zijn, gelet op het begrip ‘belangen’ in artikel 3, lid 1, van verordening 2015/848, de criteria om het centrum van de voornaamste belangen van een natuurlijke persoon te bepalen vergelijkbaar, ongeacht of deze persoon als zelfstandige al of niet een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, aangezien deze criteria betrekking hebben op de economische activiteit van deze laatste categorie personen.

Wat betreft een natuurlijke persoon die niet als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, heeft het Hof gepreciseerd dat de relevante criteria ter bepaling van het centrum van de voornaamste belangen van een dergelijke persoon de criteria zijn die met name verband houden met zijn economische situatie, hetgeen overeenstemt met de plaats waar deze persoon het beheer over zijn economische belangen voert en waar hij de meeste inkomsten ontvangt en uitgeeft, ofwel met de plaats waar zijn goederen zich grotendeels bevinden (zie naar analogie arrest van 16 juli 2020, Novo Banco, C-253/19, EU:C:2020:585, punt 24).

Wat in de tweede plaats het weerlegbare vermoeden van artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 betreft, volgt uit de bewoordingen zelf van deze bepaling, gelezen in het licht van artikel 3, lid 1, eerste alinea, van die verordening, dat een natuurlijke persoon die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, zolang het tegendeel niet is bewezen, wordt vermoed gewoonlijk het beheer over zijn belangen te voeren op de plaats van diens hoofdvestiging, aangezien het zeer waarschijnlijk is dat die plaats het centrum van zijn voornaamste belangen is. Zolang dit vermoeden niet is weerlegd, zijn de rechters van de lidstaat waar die plaats zich bevindt, dus internationaal bevoegd om jegens deze natuurlijke persoon een insolventieprocedure te openen.

In dit verband kan het enkele feit dat voor de bedrijfs- of beroepsactiviteit die de betrokkene als zelfstandige uitoefent geen mensen of goederen hoeven te worden ingezet, op zich niet volstaan om dit vermoeden te weerleggen.

De plaats waar de goederen van de schuldenaar zich bevinden of de eventuele mensen en goederen die worden ingezet voor de uitoefening van diens bedrijfs- of beroepsactiviteit, zijn weliswaar door derden verifieerbare objectieve criteria waarmee rekening moet worden gehouden om de plaats te bepalen waar de schuldenaar gewoonlijk het beheer over zijn belangen voert, maar het in het vorige punt genoemde vermoeden mag evenwel slechts worden weerlegd na een globale beoordeling van een geheel van objectieve en door derden verifieerbare criteria (zie naar analogie arrest van 16 juli 2020, Novo Banco, C-253/19, EU:C:2020:585, punt 28).

Bovendien zou dit vermoeden zijn nuttige werking verliezen indien het aldus zou moeten worden uitgelegd dat het noodzakelijkerwijs vereist dat er op de hoofdvestiging van de betrokkene mensen of goederen aanwezig zijn. Zoals de Commissie in haar opmerkingen in wezen heeft opgemerkt, kan de bedrijfs- of beroepsactiviteit die als zelfstandige wordt uitgeoefend namelijk naar haar aard zelf zonder dergelijke goederen of mensen worden uitgeoefend, zodat een groot aantal personen die een dergelijk bedrijf of beroep hebben, zou worden uitgesloten van de werkingssfeer van dat vermoeden.

In casu blijkt uit de door de verwijzende rechter verstrekte inlichtingen dat het Landgericht Berlin heeft vastgesteld dat de schuldenaar voor zijn zelfstandige activiteit als voorzitter van de raad van toezicht van een Duitse naamloze vennootschap noch in Duitsland, noch op een andere plaats mensen of goederen heeft ingezet.

Hoewel de aanwezigheid van dergelijke mensen of goederen niet doorslaggevend is om het centrum van de voornaamste belangen van een persoon vast te stellen, staat het niettemin aan de bevoegde rechter om, rekening houdend met de in punt 47 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte criteria, te bepalen waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is, waarbij alle objectieve en door derden verifieerbare gegevens die verband houden met de economische situatie van de schuldenaar in aanmerking worden genomen, zoals met name die aan de hand waarvan kan worden bepaald waar die persoon het beheer over zijn economische belangen voert en waar hij de meeste inkomsten ontvangt en uitgeeft.

Gelet op een en ander moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 3, lid 1, derde alinea, van verordening 2015/848 aldus moet worden uitgelegd dat in het geval van een natuurlijke persoon die als zelfstandige een bedrijfs- of beroepsactiviteit uitoefent, wordt vermoed dat, zolang het tegendeel niet is bewezen, het centrum van de voornaamste belangen van deze persoon gelegen is op de plaats van diens hoofdvestiging, ook al is het voor deze activiteit niet nodig om mensen of goederen in te zetten.

Gelet op het antwoord op de tweede vraag, hoeft de derde vraag niet te worden beantwoord.